داستان تمدن ایران بر بنیاد یافتههای باستانشناختی و شاهنامه فردوسی، موضوع سخنرانیهای پیشین این نگارنده بود که در چند نوبت هجده جلسهای برای علاقمندانی که مایل به دانستن آگاهیهای عمومی پیرامون روند زندگی و بودوباش مردمان، و مراحل گوناگون استقراری در ایران بودهاند، بازگو شده است.
اکنون خانم انسیه سمیعپور، تهیه کننده رادیویی شبکه جهانی صدای آشنا، به همراه آقای آرش امجدی- مجری برنامه- تصمیم گرفتهاند تا بار دیگر آن گفتارها را بگونهای مفصلتر و با ویرایشی تازهتر، برای شنوندگان رادیو بازگو کنم. این برنامه با نام «هزارتوی هزارهها» از ساعت ۱۶ تا ۱۷ هر پنجشنبه پخش میشود و زمان پخش نخستین قسمت آن، روز هفتم تیرماه ۱۳۸۶ خواهد بود.
● انسان در ایران
۱) بخش نخست
▪ عصر پارینه سنگی، عصر کیومرث، ۱۰۰۰۰۰۰ تا ۱۵۰۰۰ سال پیش
کلیات و تعریف ایران، امکان مقایسه یافتههای باستانشناختی با گزارشهای شاهنامه؛ تعریف دوران پارینه سنگی (کهن سنگی، پالئولیت) همراه با زیردورههای آن به نامهای: پارینه سنگی زیرین (آشولی)، پارینه سنگی میانی (موستری)، پارینه سنگی بالایی (بردوستی)، دیرینگی یک میلیون ساله این دوران در ایران، انسان هوموارکتوس (انسان قائم، انسان ریخت)، انسان نئندرتال، انسان کرومانیون (هوموساپینس، انسان هوشمند)، فهرستی از کهنترین نواحی کشف آثار هر دوره، کهنترین نمونههای ابزارهای سنگی و بازماندههای اندام آدمی، چگونگی تشخیص سن و جنسیت آنان، کهنترین نشانههای پیدایش باورها، اعتقادات و بروز احساسات، کهنترین نیایشگاه شناختهشده، جیره غذایی در زمانهای یخبندان و بین یخبندان، کهنترین نمونههای آثار هنری، همزیستی و ویژگیهای نظامهای زندگی ابتدایی در مناسبات و روابط کاری و جنسیتی، اشارههای شاهنامه به زندگی در کوه، پوشش از پوست حیوانات، خوراک و پوشاک طبیعی و میوهخواری، حمله دیو سیاه (نمادی از سرما و یخبندان) کشته شدن سیامک و زنده ماندن کیومرث به عنوان نماد نابودی مردمان بر اثر یخبندان اما زنده ماندن نسل بشری.
۲) بخش دوم
▪ عصر میان سنگی، عصرهوشنگ، ۱۵۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰ سال پیش
تعریف دوران میانسنگی (مزولیت، زارزی، فراپارینه سنگی)، ذخیره مواد غذایی و آغاز اهلی کردن حیوانات، ساخت تراشندهها و قلمهای حکاکی، ساخت داس و دندانههای ریزتیغهای (نشانهای از آغاز کشت)، رواج سنگ ابسیدین (نشانهای از آغاز مبادله و تجارت ابتدایی)، پیدایش سنگساب (نشانهای از آمادهسازی غذا)، کهنترین نمونههای خانهسازی، نگارههای صخرهای، زیورآلاتی از سنگ و صدف، کاربرد فراگیر گِل اُخرا، جمعیت اندک ناشی از یخبندان پیشین، وابستگی به سرزمین، نمونههایی از س****گاهها، آثار هنری، آثار اعتقادی، جیره غذایی، اشارههای شاهنامه به ساخت ابزار سنگی، آغاز کشت و زرع، اهلی کردن حیوانات و وابستگی به سرزمین در عصر هوشنگ.
۳) بخش سوم
▪ عصر نو سنگی، عصر تهمورث، ۱۰۰۰۰ تا ۷۰۰۰ سال پیش
تعریف عصر نوسنگی (انقلاب نوسنگی)، گسترش یکجانشینی، چشمانداز اقلیمی، گسترش کشاورزی، ساخت سفال دستساز، ساخت ظرفهای سنگی، رواج پیکرکهای گلی، پیدایی دوک نخریسی (نشانهای از رواج ریسندگی و بافندگی)، اهلی شدن حبوبات و غلات، پیدایش فرهنگ عمومی، قراردادهای اجتماعی و نظام همزیستی، پیدایی دین و باورهای فراگیر، نظام اجتماعی و اقتصادی اشتراکی، انبار و ابزارخانه اشتراکی، کاربرد فراگیر رنگ سبز و سرخ بدست آمده از خاکهای محتوی اکسیدهای مس و آهن، بقایای قیر طبیعی، بازماندههای کفپوشهای حصیری، تجارت فیروزه و لاجورد، دفن بر پهلوی چپ و رو به غروب خورشید انقلاب زمستانی، نمونههایی از آثار و س****گاهها، اشارههای شاهنامه به ریسندگی، بافندگی، کفپوشبافی و پیدایی دین در عصر تهمورث.
۴) بخش چهارم
▪ عصر مس، عصر نخست جمشید، ۷۰۰۰ تا ۶۰۰۰ سال پیش
تعریف عصر مس (کالکولیتیک، انهآلیت، پیش از شهرنشینی)، کشف مس، چکشکاری و سپس ریختهگری، دگرگونی در نیروهای تولیدی جامعه، ساخت چرخ به عنوان یکی از بزرگترین اختراعات بشری، کشتیرانی ابتدایی، پیشرفت در پزشکی و تراش دندان پوسیده با متههای سنگی یک میلیمتری و جراحی جمجمه برای معالجه ئیدروسِفالی، نظام زراعت آبی و حفر راهآبهها، معماری و خانههای بزرگ اشتراکی، گسترش کشاورزی و پیدایش مازاد محصول، تقسیم نیروی کار ناشی از پیشههای تخصصی و دگرگونی در روابط تولیدی، شکلگیری روستاهای کوچک و فراوان، اقتصاد مبتنی بر گاوداری، پوشاک و زیورآلات مرغوب، گسترش نگارگری بر روی آثار سفالین، پیدایی نخستین نمونههای ابتدایی گاهشماری خورشیدی و قمری، رواج بزکسابها و عطرسابها، گسترش مبادلات تجاری سنگ لاجورد، فیروزه و درّ کوهی از شمال با سنگ مس از جنوب، رشد جمعیت، زندگانی بدون حکومت مرکزی و دین رسمی، نبود آثار جنگ و ناامنی، خوشبختی و آسایش همگانی، نمونههایی از آثار و س****گاهها، اشارههای شاهنامه به کشف فلز، پوشاک مرغوب، خانهسازی، گوهرتراشی، گاهشماری، کشتیسواری، رواج پزشکی، گسترش بویهای خوش، تقسیم کار، نبود حکومت و اطاعت از فرمان وجدان در عصر جمشید فرهمند، پایان این دوره با بارندگی و سیلهای فراوان پانصدساله، طوفان عصر جمشید، مانو، یـو و نوح.
۵) بخش پنجم
▪ عصر مفرغ، عصر دوم جمشید، ۵۵۰۰ تا ۴۰۰۰ سال پیش
تعریف عصر مفرغ (برنز، آغاز شهرنشینی)، پایان بارندگیها و گسترش دوباره جوامع انسانی در دشت، دگرگونی در نیروهای تولیدی جامعه و روابط تولیدی، گسترش مبادلات تجاری، پیدایش مازاد محصول و دارایی خصوصی، رواج چرخ سفالگری، کشف ارزیز (قلع) و ترکیب با مس، بدست آوردن فلز مفرغ با نقطه ذوب پایین و استحکام بیشتر، آغاز عصر تاریخی در جنوب غربی ایران (سلسلههای عیلامی اَوان، سیماش و سوکلمخ)، نخستین نمونههای خط هندسی و پیشعیلامی، پیدایش حکومت و نظام سیاسی توسط دارندگان دارایی بیشتر بعنوان ابزار کنترل جامعه، پیدایش حکومت نتیجه نظام تولید برای مبادله بجای تولید برای مصرف، نظام تولید برای مبادله نتیجه افزایش ثروت جامعه و پیدایش مازاد محصول فراوان، سلطه دارندگان دارایی بیشتر بر ابزار و امکانات تولید، کشمکش و برخورد طبقاتی، پیدایی تمدنها در مصر، میاندورود و سند، گسترش خشکسالی در اواخر این عصر و ابداع قنات و رواج سفال خاکستری، پایان همیشگی سفالهای نگارین، شدت گرما و خشکسالی، نابودی و مهاجرت جوامع بشری از ایران به سرزمینهای دیگر، خشکسالی به عنوان سومین عامل بزرگ تباهکننده تمدنهای ساکن در ایران پس از یخبندان و بارندگیهای پیشین، نمونههایی از آثار و س****گاهها، اشارههای شاهنامه به مهاجرت مردمان، فرمانروایی ضحاک به عنوان نمادی از خشکسالی، گسست فره از جمشید به عنوان نمادی از تباهی جوامع بشری، نابودی همیشگی زندگانی آرام و همزیستی مردمان.
۶) بخش ششم
▪ عصر آهن، عصر کاوه و کیانیان، ۳۷۰۰ تا ۲۷۰۰ سال پیش
تعریف عصر آهن، کشف آهن و توانایی رسیدن به کورههایی با ۱۵۰۰ درجه حرارت، انقلاب تمام عیار صنعتی، رواج شیشهگری، گسترش فلزگری و ساخت آوندهای زرین و سیمین و مفرغی زیبا و نگارین، ساخت و ساز سلاح، گسترش جنگهای فراگیر و بیپایان، حملات مداوم سرزمینها به یکدیگر، تمرکز ثروت و اقتصاد در نزد حکومتها به عنوان حافظ منافع دارندگان دارایی بیشتر، ایجاد جوامع بشدت طبقاتی، گورستانهای بزرگ، گونه معماری تدافعی و نظامی، نبود حیرتانگیز بازماندههای مسکونی مردمی، پیدایی خط عیلامی نو، اوج تمدن عیلام و سپس نابودی آن به دست آشوریان، ساخت نیایشگاههای بزرگ حکومتی، ساخت کهنترین تقویمهای آفتابی، پیدایی کاسیان، سکاییان، کاسیتیان، مانداییان، اورارتوییان، گوتیان، لولوبیان، هیتیان، کوشش ایرانیان برای غلبه بر تهاجم ساکنان میاندورود، پیدایش مصلحان اجتماعی و چارهاندیشان جوامع بشری در اواخر این عصر، زرتشت در ایران، بودا در هند و موسی در مصر، گسترش و رواج داستانها و حماسههای ملی ایران، بنیادهای اوستا و شاهنامه، قیام کاوه آهنگر نمادی از کوشش کاسیان فلزگر برای رهایی ایران، غلبه کاوه بر ضحاک و کاسیان بر حکومتهای میاندورود، گزارش شگفت فردوسی از کوشش فرانک برای پروراندن فرزندی در نزد پیرمرد و گاو برمایه و خوش رنگ و نگار (نمادی از آیینهای کهن و فرهنگ ایرانی)، مقاومت خاندان رستم و انزوای اتحادیه کیانی سیستان، ناپدید شدن (و نه مرگ) کیخسرو و پایان دوران پهلوانیها و حماسههای ملی ایران، نمونههایی از آثار و یادمانها، آثار عیلامی، انتظار پیدایی نجاتبخشان.
۷) بخشهای هفتم به بعد
▪ عصر ماد و هخامنشی
بررسی دستاوردهای تمدنی، منابع مطالعاتی، نظام سیاسی، آثار معماری، خط و کتیبهها، هنر و نگارگری، فلزگری و زیورآلات، دستاوردهای دانشی همچون ستارهشناسی، ریاضیات، مهندسی، جغرافیا، معدنکاوی، اوزان و مقیاسها، جامعه مردمی، نهادهای عمومی، ادیان و باورها، اسطورهها، آثار ایرانی در سرزمینهای دیگر، علل چهارمین افول تمدن ایرانی در اواخر عصر هخامنشی و نگاهی گذرا به عصر اشکانیان و ساسانیان.



رضا مرادی غیاث آبادی