خبرگزاري دانشجويان ايران - تهران
سرويس: تلويزيون و راديو

كمال تبريزي پس از پايان سريال «شهريار» در نشست خبرگزاري دانشجويان ايران(ايسنا) حاضر شد و بار ديگر انتقادات خود را نسبت حذف قسمت نوزدهم و مثله شدن قسمت بيستم اين سريال تاريخي مطرح كرد. كارگردان «شهريار» در اين نشست همچنين از عدم آشنايي برخي از مديران فرهنگي با هنر سخن گفت و اين كه اغلب اين مديران فرهنگي متوجه نيستند كه پرداخت مستقيم و شعارگونه به موضوعات، اثر عكس يا كوتاه مدت دارد.

تبريزي در نشست ايسنا گله كرد كه پس از پخش قسمت آخر چقدر احساس تنهايي كرده است و اين كه هيچ كدام از عوامل اصلي اين سريال، در نشست ايسنا حاضر نشدهاند نيز بر اين حس تنهايي او ميافزايد.

سازنده فيلمهايي چون «ليلي با من است»، «مارمولك» و «تنها پاي يك زن در ميان است» اعلام كرد كه تجربه ژانرهاي جديد به حدي برايش جذابيت و به حدي تاثير روي مخاطب براي او اهميت دارد كه مهم نيست موفقيتي مثل فيلم «مارمولك» را تكرار كند. تبريزي همچنين در اين نشست مورد انتقادهايي محتوايي و كارگرداني قرار گرفت.

به گزارش سرويس تلويزيون ايسنا، كمال تبريزي براي نخستين بار اعتراف كرد كه قصد داشته غرور «شهريار» در ميان شعرا را نيز نشان دهد و اين كه چقدر در ارائه آن موفق بوده در پرسش و پاسخ با خبرنگاران ايسنا ميخوانيد.

** ساخت فيلمي درباره شهريار

كمال تبريزي در پاسخ به اين پرسش ايسنا كه آيا پس از پخش اين سريال بازهم همانند گذشته تمايل دارد فيلمي سينمايي درباره زندگي و شخصيت اين شاعر فارسي زبان از زاويه ديد خود بسازد؟ يادآور شد: در حال حاضر جامعه ما به دليل تداخلي كه در عرصه نمايش و اعتقادي وجود دارد، ملتهب است. من هيچگاه يادم نميرود زماني كه آقاي عياري فيلم «بودن يا نبودن» را ساخته بود، كسي در جشنواره و اكران به آن اعتنا نكرد؛ بعد از اين اتفاقات روزي فيلم را ديدم و متوجه شدم كه چقدر اثر درخشاني است. اما ساخته عياري در آن زمان در كمال خونسردي كنار گذاشته شد. بعضي اوقات هم اين اتفاق برعكس است؛ در سريال «شهريار» هركس از هركجاي دنيا به خود اجازه داد كه درباره اين سريال نظر دهد و اين مساله شايد به دليل موضوعي بود كه به آن پرداخته شد.

تبريزي ادامه داد: در حال حاضر من بسيار غمگين هستم؛ اما اگر همين الان يك تهيه كننده از راه برسد و به من فيلمنامهاي پيشنهاد دهد كه دربارهي زندگي شهريار باشد، ممكن است آن را بپذيرم؛ آن چه بيش از موضوع اهميت دارد نوع فيلمنامه و زاويهي ديدي است كه در متن لحاظ شده است.

وي در پاسخ به اين پرسش كه در صورت تصميم بر ساخت فيلم «شهريار» اين اثر را از زاويه ديد خود خواهد ساخت، اظهار كرد: در سريال «شهريار» هم سعي كردم اين اتفاق بيفتد. اگر اين مجموعه به طور كامل پخش ميشد، تا حد زيادي زاويه ديد من به شهريار بازگو ميشد؛ اين در حالي است كه سريال «شهريار» در مدت پخش از سوي گروههاي مختلف سياسي با طرز فكرهاي متفاوت مورد حمله قرار گرفت و در نتيجه بسياري از صحنههاي آن حذف شد.

**چپ و راست و مظلوميت سريال

كارگردان سريال «شهريار» در ادامه با بيان اين كه از زواياي مختلف سعي شد بر اين سريال فشار وارد شود، ادامه داد: علت اين مساله را خودم هم نفهميدم؛ تنها متوجه شدم كه فشار بر اين مجموعه آن هم از سوي گروههاي چپ و راست، باعث شد كه سريال تا حدودي مظلوم واقع شود.

كمال تبريزي ادامه داد: جمعه شب به هنگام تماشاي آخرين قسمت سريال «شهريار»، خيلي احساس تنهايي كردم و متوجه شدم در اغلب نقدهايي كه دربارهي اين سريال نوشته شد، يك نوع عصبانيتي وجود داشت و اغلب آنها تنها به يك جنبه اين سريال پرداخته بودند؛ همچنين بسياري از رسانهها به جاي اينكه به ابعاد مختلف سريال «شهريار» بپردازند، تنها به انتقادات توجه كردند. نشريات زرد اعتراض مريم بهجت تبريزي را با تيتر درشت چاپ كردند ولي پاسخ مرا نه!

وي معتقد است: جناح چپ سياسي اگر به سريال «شهريار» انتقاد ميكرد، تنها به دليل مخالفت با جناح راست و سازنده اين سريال يعني تلويزيون بود.

تبريزي در اين باره ادامه داد: انتقاداتي كه به اين سريال مطرح ميشد، از نوع نگاه چپ نبود؛ آنها تنها از اين زاويه انتقاداتشان را مطرح ميكردند كه شهريار با اشك چشم وضو ميگرفته و اغلب اوقات روزه بوده است؛ آنان اين نكته را در انتقاداتشان مطرح ميكردند كه چرا شهريار شخصيتي كاملا مذهبي در اين سريال تصوير نشده است؟!

اين كارگردان سينما و تلويزيون يادآور شد: دختر شهريار پاي تلفن به من گفت كه طرز فكر او با پدرش كاملا متفاوت است و من به او پاسخ دادم كه ما از روي عمد هيچيك از اعضاي خانواده او را در اين سريال به تصوير نكشيديم؛ به همين علت بود كه در دو قسمت پاياني او تنها بود و به هنگام مرگ نيز او را تنها روي تخت بيمارستان نشان داديم؛ اما واقعيت اين است كه او بر روي تخت بيمارستان تنها نبود و بسياري افراد در كنارش بودند؛ اما ما اجازه به تصوير كشيدن اين افراد را نداشتيم.

كمال تبريزي تصريح كرد: انتقاداتي از اين جمله كه چرا شهريار را مدام در حال عبادت در اين سريال نشان ندادهايم و يا اين كه به سرودن شعر «علي اي هماي رحمت» توسط او نگاهي گذرا داشتهايم، از تمايل اين افراد به نگاه مستقيم و شعارگونه در آثار نمايشي نشات ميگيرد كه در مسوولان فرهنگي اين دوره شدت پيدا كرده است.

وي در عين حال گفت: شايد مسوولان سيما فيلم از ابتدا نگاهي اين چنيني به قضيه نداشتند، اما حذف قسمت نوزدهم و مثله شدن قسمت بيستم به دليل همين انتقادات بوده است. ضمن اين كه مطمئن هستم كه جناح چپ و خود دختر استاد شهريار هم دوست نداشتند از اين زاويه انتقاداتشان را مطرح كنند.

** نمايش شعري از شهريار ظرف يك هفته به پخش

كارگردان سريال «شهريار» در پاسخ به برخي انتقادات كه در خصوص پرداخته نشدن به برخي اشعار شهريار نسبت به اين سريال مطرح شده بود، گفت: من مخالف اين نيستم كه شهريار براي مثال فلان شعر را هم گفته است؛ اما پرداختن به اين موضوع به لحاظ دراماتيكي نياز به زمان داشت و مسوولان سيما فيلم از ما انتظار داشتند كه ظرف يك هفته شعري جديد را به اين مجموعه اضافه كنيم.

وي با بيان اين كه پيش از اين شعري از ميرزاده عشقي را براي اينكه همزمان با انتخابات مجلس بود و ايجاد سوء تفاهم ميكرد، به هنگام پخش برداشتند؛ ادامه داد: «شهريار» تنها سريالي بوده است كه شش ماه قبل از پخش به سيما فيلم تحويل داده شد؛ اين در حالي است كه يك روز قبل از پخش قسمت آخر از ما پرسيدند كه اعلاميه امام (ره)، از كدام كتاب آورده شده است؟! وقتي نام منبع را ذكر كرديم از ما خواستند كه صفحه و سطري كه اين اعلاميه از آن برداشت شده است را ذكر كنيم كه ما گفتيم در آن زمان صفحات صحيفه نور را به دنبال مضمون مورد نظربارها جستجو کرديم تا اين اعلاميه بدست آمده است. و در اين زمان کوتاه دوباره نميتوانيم آن را پيدا کنيم!

وي دربارهي اعلاميه امام خميني(ره) كه در سريال شهريار به آن پرداخته شد، ادامه داد: سعي شد اعلاميهاي از امام (ره) انتخاب شود كه شخصيتي فرهيخته مانند شهريار خطاب آن قرار گيرد و نگاه امام خميني(ره) را نسبت به جامعهي دانشگاهي و روحانيت نيز تبيين كند؛ اما جالب اين جاست كه اين اطلاعيه نيز با برخورد سليقهاي مواجه شد!

** سريال آماده و حذفيات يك شبه

تبريزي با بيان اين كه فيلمنامه سريال «شهريار» دو- سه سال قبل توسط مسوولان سيما فيلم خوانده شده بود، با اشاره به حذفياتي كه اين سريال در پخش داشته است، اظهار كرد: مسوولان سيما فيلم حتي در زمان فيلمبرداري هم ميتوانستند نقطه نظراتشان را بيان كنند؛ حتي ما نامهاي به سيما فيلم فرستاديم و اعلام كرديم مطالبي كه مد نظرشان است را بيان كنند؛ اين در حالي است كه يك هفته مانده به پخش، سيما فيلم تصميم ميگيرد يك شعر از شهريار را كه به موضوع رزمندگان ميپردازد در كار وارد كنند؛ اين مساله اشكالي ندارد، اما بايد زمان كافي در اختيار كارگردان قرار گيرد.

كارگردان سريال «شهريار» در عين حال گفت: بسياري از مديران فرهنگي ما متوجه نيستند كه پرداخت مستقيم و شعارگونه به موضوعات اثر عكس يا كوتاه مدت دارد.

** شهريار شاعري مردمي

كمال تبريزي در پاسخ به پرسشي درباره نمايش جايگاه شهريار در جريان پيروزي انقلاب اسلامي خاطرنشان كرد: عليرغم اينكه شخصيت شهريار بسيار عميق است، اما جنس كلامش بسيار مردمي است. بسياري از اشعار شهريار به فولكور نزديك ميشود و براي همين در اذهان مردم باقيمانده است.

وي ادامه داد: نشان دادن فردي انقلابي كه به خانه شهريار پناه ميبرد در اين سريال با هدف ترسيم وضعيت سياسي آن دوران صورت گرفته و يك شاهكار محسوب ميشود؛ چرا كه دختر شهريار پيش از اين به ما گفته بود كه پدرش از 40 سالگي ديگر از خانه بيرون نرفته بود. ما با ظرافت و دقت به اين صحنهها رسيده بوديم.

** قضاوت و تعصب در هنگام تماشاي سريال

تبريزي در پاسخ به پرسشي ديگر دربارهي نمايش شهريار به عنوان شخصيتي كه با توهم همراه است و فردي را مدام در كنار خود ميبيند، گفت: در اين سريال توهمي كه شاعر با آن روبهرو است را به گونهاي نشان داديم كه گويي تخيل او به حدي قوي است كه ميتواند بر واقعيت پيرامونش غلبه كند؛ اما متاسفانه عدهاي از بينندگان دايم به اين نگاه كردند كه در كجا شخصيت شاعر آن گونه كه پيش از اين در ذهن خود تصور ميكردند، نشان داده نشده است. در حقيقت هيچكس بدون قضاوت قبلي سريال «شهريار» را نديده است و اين قضاوتها هم اغلب از سوي افرادي مطرح شدهاست كه دانششان نسبت به عرصه نمايش صفر است.

*** مصاحبه پسر شهريار

كمال تبريزي درباره مصاحبه پسر شهريار كه بلافاصله پس از انتقاد دختر شهريار و در پي پخش قسمت نوزدهم به روي آنتن رفت، گفت: چه خوب بود كه به شکل طبيعي با او مصاحبه مي شد تا نظرات خودش را بيان كند و در اين بين احيانا انتقاداتي هم كه به سريال وارد ميدانست، مطرح كند.

** ريتم كند و جذابيت براي مخاطب عام

كمال تبريزي در پاسخ به پرسشي درباره توجه به جذب مخاطب عام و ريتم كندي كه براي ساخت اين سريال انتخاب شده بود، گفت: بخشي از سريال «شهريار» كه با مخاطب عام ارتباط برقرار ميكند، باعث ميشود افرادي كه اشعارش را نخواندهاند به سراغ ديوانش بروند يا از خانه او به عنوان موزه بازديد كنند؛ طبيعتا ما به اين فكر كردهايم كه جذابيت لازم براي خانم خانهداري كه اطلاع چنداني از شخصيت و اشعار شهريار ندارد و يا آقايي كه شب از سر كار بر ميگردد، وجود داشته باشد.

بنابراين سريال «شهريار» به رغم ريتم كند، براي مخاطب عام جذابيت دارد. در اين سريال مخاطب ما به راحتي قراردادها را متوجه ميشود و در نتيجه راحت فيلم را ميبيند.

وي با بيان اين كه يكي از بزرگترين مشكلات ما منتقدان اين است كه نميتوانيم به راحتي فيلمي را ببينيم، ادامه داد: بايد تمام معلوماتمان را در زمان ديدن فيلم كنار بگذاريم و هنر درست ديدن را بياموزيم؛ ما معمولا با پرده و حجابي فيلم را ميبينم كه نميتوانيم از آن فاصله بگيريم. اين در حالي است كه اگر هنرمند يا منتقد بتواند از اثر فاصله گرفته و از درون آن را ببيند آن وقت است كه ميتواند آن را درست نقد كند. اين اتفاق در حوزه ادبيات نيز رخ ميدهد؛ آدمهايي كه اديب يا شاعر هستند، بنا به آنكه به كدام دسته تعلق دارند، نسبت به برخي مسايل جزيي عكسالعمل نشان ميدهند؛ چنين ويژگي مدام اين ادبا را آزار ميدهد و نميگذارد بخشهاي ديگر سريال را ببينند.

كارگردان سريال «شهريار» در اين باره تاكيد كرد: براي مثال اگر شما نسبت به شخصيت ايرج ميرزا حس خاصي داشته باشيد به محض ديدن انتقادي نسبت به او، نميتوانيد تنها آن لحظه را در سريال ببينيد؛ بلكه به زودي قضاوت ميكنيد كه به شخصيت ايرج ميرزا توهين شده است؛ اين در حالي است كه اگر مدتي زمان بگذرد و از اثر فاصله بگيريم متوجه خواهيم شد كه قصد و غرضي در كار نبوده است.

تبريزي سپس به اين پرسش كه آيا ممكن است خود او نيز پس از فاصله گرفتن از سريال «شهريار» برخي انتقادها را بپذيرد؟ پاسخ مثبت داد.

** نمايش شهريار به عنوان فردي غيرعادي

كمال تبريزي در بخش ديگري از اين نشست در پاسخ به اين پرسش كه چرا در بخشهايي از اين سريال شهريار شخصيتي غيرعادي نشان داده شده است؟ گفت: اين ويژگي وجود دارد؛ شما بالا و پايين بياييد، جامعه هنرمند درجهاي از جنون را دارند؛ چرا كه اگر هنرمند متفاوت نباشد به آن قله دست نمييابد و همين نگاه هم درست است.

وي سپس در پاسخ به اين پرسش كه آيا قصد داشته وجه غير معمول شخصيت شهريار را براي مخاطب تلويزيوني به تصوير بكشد؟ گفت: بله قصدمان همين بوده است.

اين كارگردان در عين حال اذعان داشت: به نظر من خيلي از بخشهاي سريال «شهريار» اشكال دارد و اگر بار ديگر اين سريال را بسازم، نقدهايي كه آنها را قبول داشتهام را در كار وارد ميكنم؛ مطمئن باشيد.

** تابو شكني شد؟!

با اين حال تبريزي به اين نكته هم اشاره كرد كه ما درباره شخصيت هنرمند شهريار تابو درست كردهايم و افزود: از آنجا كه ما مدام با ديوان اين شاعر روبهرو بودهايم، به جزييات زندگي و شخصيت شهريار دست پيدا نكردهايم؛ اما براي فيلمساز مهمترين مساله نشان دادن همين جزييات است.

وي در تائيد اين مطلب يادآور شد: وقتي خواستم درباره زندگي آقاي هاشمي رفسنجاني فيلمي بسازم، به شدت به سراغ جزييات زندگي ايشان رفتم و او را در مقام رييس مجمع تشخيص مصلحت نظام نديدم.

كمال تبريزي سپس به نقد عبدالجبار كاكايي درباره سريال «شهريار» در يكي از روزنامهها اشاره كرد و گفت: نقد ايشان بسيار برايم جالب بود؛ ايشان به اين نكته اشاره داشتند كه همه آدمها در اكثر موارد با هم شبيه هستند، اما لحظاتي در زندگي هر فرد وجود دارد كه او را از ديگران متفاوت ميكند و آن خلوت آدمها است. شاعر وقتي در خلسه قرار ميگيرد، شعر را خلق ميكند و پس از خلق شعر او بار ديگر به آدمي عادي تبديل ميشود. البته اين مساله در مورد شهريار فرق ميكند؛ چرا كه او آدمي بوده كه در لحظه شعر ميگفته است. با اين حال همه هنرمندان در اين موقعيت خلسه قرار ميگيرند.

وي بزرگترين مشكل جامعه فرهنگي ايران را تابوهايي دانست كه در اذهان وجود دارد و تصريح كرد: ما همواره دوست داريم يك هاله تقدس دور افراد ايجاد كنيم؛ خصوصا اگر آدمها بزرگ باشند. در اين حالت اگر كسي ايرادي از او را بيان كند فكر ميكنيم توهين به اين شخصيت بوده است. در حالي كه اين همه هاله تقدس دور افراد كشيدن، باعث ايجاد منش ديكتاتوري و استبداد ميشود.

** چرا گاهي شخصيت كوچك شمرده شد؟

وي در پاسخ به اين پرسش كه چرا در برخي قسمتها تفاوت هنرمند بودن شهريار با كوچك شدن وي از سوي مخاطب متفاوت تشخيص داده نميشود و چرا او پس از خواندن اعلاميهاي از امام (ره) به اندازه يك فرد عامي تعجب ميكند؟ گفت: شهريار آدمي كاملا عاقل است كه با منطق استدلالي خود به اين نتيجه ميرسد كه شخصيتي كه اين اعلاميه را نوشته بزرگ است؛ بنابراين عقلانيت شهريار آن جوان انقلابي را تكميل ميكند. قبول كنيد شهريار متعلق به نسل قبل از انقلاب است و به راحتي نميتوانسته با مسايل كنار بيايد. اغلب هم دوره اي هاي شهريار به راحتي نميتوانستند پس از انقلاب همراه جريان انقلابي شود.

** انتصاب برخي شخصيتهاي سريال به يك جريان فكري خاص

كارگردان سريال «شهريار» در پاسخ به پرسشي درباره تلاش براي انتصاب اين شاعر به جريان فكري خاص، گفت: شهريار يك هنرمند است و دوست ندارد همه تفكراتش را عيان بيان كند؛ بله در انقلاب بايد شعار داد، اما شعار در سرودن شعر و کار هنري مذموم است

وي ادامه داد: شهريار جزو دستهاي است كه به شكل طبيعي ابتدا در مقابل انقلاب مقاومت كردند ولي بعد آن را فهميدند و با آن همراه شدند. او از جمله افرادي است كه به سرعت با انقلاب همراه ميشود، چرا كه شاعر با عامه مردم و در بين مردم بوده است. بنابراين به سرعت با ديدن بسيجياني كه روانه جبهه ميشوند، شعر خود را ميگويد.

تبريزي تاكيد كرد: شهريار هم در جامعه روشنفكري و در هم در بين توده مردم حضور داشته است و ما در تمامي قسمتها سعي كرديم اين ويژگي را به تصوير بكشيم؛ اما متاسفانه فهم سيمافيلم از هنر در حد ضعيفي بود و نوعي بياحترامي در تصميماتشان به چشم ميخورد.

**اعمال نظرهاي دقيقهي نودي سيمافيلم

كمال تبريزي گفت: كاري كه «سيما فيلم» و در راس آن مدير اين مركز با سريال «شهريار» كرد، در واقع نوعي توهين به عوامل بود. ما شبانهروز زحمت كشيديم كه اين جزييات را در كنار هم بگذاريم و به همين دليل است كه من امروز اينجا نشستهام و از اين سريال دفاع ميكنم؛ اما يك مدير فرهنگي تصميم ميگيرد كه بخشي را حذف كند و قيچي بزند و يا بخشي را يكباره وارد كار كند. آن هم درست در لحظات پاياني پخش سريالي که شش ماه قبل از پخش بطور کامل آماده نمايش بود!

اين كارگردان سينما و تلويزيون تصريح كرد: اگر به برخي از مسوولان فيلم و سريال، يك فيلمنامه بدهيم تا فيلمي كوتاه بسازند، مسلما ديد متفاوتي نسبت به عرصه نمايش پيدا خواهند کرد؛ اما در حال حاضر آنان با ناآگاهي حذفيات و اصلاحات را به نحوي انجام ميدهند كه تمام زحمات هنرمندان را به هدر ميدهند.

** صحنههاي مستند در بين سريال داستاني

كمال تبريزي در پاسخ به پرسش ديگر ايسنا درباره گنجاندن صحنههاي مستند از رزمندگان اسلام و عدم همخواني اين تصوير با كل كار، اظهار كرد: براي گنجاندن شعر شهريار با موضوع بسيجي ما يك سال وقت داشتيم و ميتوانستيم كارهاي زيادي در اين مدت انجام دهيم؛ طي اين يك سال ميتوانستيم شعر بسيج را به نحو بهتري در كار بگنجانيم تا جزو ساختمان اپيزود شود.

البته يكي از شانسهاي بد سريال «شهريار» اين بودهاست كه در دوران يك مدير فيلمنامهاش نوشته شد و در دوران مدير ديگري نمايش داده شد؛ و اختلاف نظرات به پخش «شهريار» لطمه وارد كرد.

كارگردان «شهريار» به ايسنا گفت: جمعه شب وقتي در خلوت قسمت آخر سريال «شهريار» را ميديدم، احساس بدي داشتم و حس كردم در اين عرصه خيلي تنها هستم؛ نيامدن عوامل ديگر در اين نشست نيز اين حس را در من تقويت كرد؛ شب آخري كه سريال «شهريار» پخش شد، با خودم دعاي «عظم البلاء» را خواندم؛ و كساني را كه با عرصه هنر اينگونه برخورد ميكنند را به خدا واگذار كردم.

به گفته كمال تبريزي متاسفانه اين ماجرا در تلويزيون در حال عادي شدن است و عدهاي مدام به خود اجازه ميدهند كه بدون همفكري با كارگردان، برخي صحنهها را حذف كنند. در حالي که تعامل موجود با آقاي فرجي مدير شبکه دو سيما در اوايل پخش سريال، بسيار خوب بود