تلويزيون، يك لغت تركيبي از زبانهاي لاتين و يوناني است كه به معني دور و ديد استفاده شده است. نخستين فرستنده تلويزيوني براي اولين بار در تاريخ ايران در مهرماه سال 1337 شروع به كار و اولين برنامه خود را پخش كرد. فرستنده تلويزيوني ايران زير پوشش وزارت پست، تلگراف و تلفن در تهران ايجاد شد. اين فرستنده تا پنج سال از پرداخت ماليات معاف بود و كليه برنامههاي آن از مقررات اداره كل انتشارات پيروي ميكرد. اين فرستنده كه «تلويزيون ايران» ناميده ميشد، ابتدا همهروزه از شش بعدازظهر تا ده شب برنامه داشت. تلويزيون ايران به صورت يك بخش خصوصي اداره ميشد و متكي به درآمد خود از آگهيهاي تجاري و تبليغاتي بود. اين فرستنده پس از يك سال فعاليت، برنامههاي خود را در تهران به پنج ساعت افزايش داد و در سال 1340 فرستنده ديگري در آبادان و يك فرستنده تقويتي را در اهواز تاسيس كرد. مسئولان آن زمان در توجيه ضعف برنامههاي خود ميگفتند؛ چون تلويزيون ايران جز آگهي، منبع درآمد ديگري ندارد، بايد براي جذب تماشاگر و آگهي بيشتر به توليد برنامههاي سبك و عامهپسند اقدام كند. رونق كار تلويزيون ايران و قابليت چشمگير چنين رسانهاي به عنوان وسيله اساسي در انتشار تبليغات و شكل دادن به انديشه، رفتار و حركات مردم، تصميم حكومت را در تاسيس يك شبكه تلويزيوني سراسري مصممتر كرد. بنابراين در سال 1343 پس از تصويب طرح ايجاد «تلويزيون ملي ايران» يك ايستگاه كوچك به وجود آمد و با امكانات پخش سادهاي كه داشت، اولين برنامه آزمايشي را از سال 1345 شروع كرد. تلويزيون ملي ايران از همان آغاز كار سعي كرد انجام اموري را كه براي تلويزيون ايران مقدور نبود برعهده بگيرد و مخاطبان بيشتري را زير پوشش خود درآورد .پس از دو سال، در هفدهم مرداد سال 1347 نخستين مركز شهرستاني تلويزيون ملي در اروميه گشايش يافت و چندي بعد مركز تلويزيوني بندرعباس مشغول به كار شد و سپس مراكز تلويزيوني به تدريج يكي پس از ديگري شروع به فعاليت كردند.

تلويزيون ملي ايران در سالهاي پس از انقلاب اسلامي با تغيير نام به سيماي جمهوري اسلامي ايران در قالب دو شبكه، برنامههاي خود را دنبال كرد. در ابتدا بيشتر برنامههاي سيما به مستندهاي سياسي – تبليغاتي و اخبار سراسري اختصاص يافت، مستنداتي از پروندههاي سياسي عوامل رژيم سابق و ديگر مسائل سياسي زمان ؛ به اين ترتيب سيماي جمهوري اسلامي ايران در اولين هدف،مانندكودك نوپايي كه رشد نكرده، بالغ شد. در آن زمان و در موقعيتي كه مردم احتياج داشتند بخشي از مشكلات، معضلات و واقعيت روز جامعه به آنها انتقال يابد، جاي برنامههاي انتقادي و چالشبرانگيز خالي بود. سيماي جمهوري اسلامي ايران در دهه هفتاد از انحصار شبكه يك و دو خارج شد و با تاسيس شبكه سه سيما با رويكردي به جوانان و ورزش، عرصههاي جديدي براي جذب تماشاگر به وجود آورد.اختصاص يك شبكه به ورزش و برنامههاي موردعلاقه جوانان گامي بود در جهت آزمون معيارهاي جديد براي جذب مخاطبي كه ميتوانست انتخابگر باشد. در واقع از همين مقطع زماني بود كه برنامهسازان و مديران شبكههاي سيما با نگاهي نگران به اين انتخابگري كه با آزاد شدن ويدئو، رونق سينما و... ابعاد گستردهتري پيدا كرده بود، الزامات مخاطب را به رسميت شناختند و سعي كردند ارزشهاي مخاطب را بيشتر مد نظر قرار دهند.
پس از آن با تاسيس شبكه پنج با عنوان شبكه تهران و اختصاص يك شبكه استاني به استانهاي كشور، فقدان رويكرد به مناسبات درونگروهي شهرستانها و استانها در دستور كار سازمان براي برنامهسازي قرار گرفت و ساخت برنامههاي انتقادي و زنده از مسائل و مشكلات روز، حرف اول هر شبكهاي شد. تاسيس شبكه چهار با شعار پرداختن به برنامههاي علمي، فرهنگي و هنري فاخر ايران و جهان و در نهايت شبكه خبر كه به تاسيس ديرهنگام از شبكههاي خبري جهان به صورت 24 ساعته اخبار روز را از نظر مخاطب ميگذراند، همگي در راستاي سياستهاي جديد براي تامين علاقههاي گوناگون مخاطبان مفهوم پيدا كرد و اينگونه بود كه مخاطب، همهكاره شبكههاي تلويزيوني شد و حرف اول و آخر را زد.

شبكههاي سه و پنج؛ بهترين
طي يك نظرسنجي از سوي مركز تحقيقات صداوسيما، پربينندهترين شبكههاي سيما از نظر مخاطبان به ترتيب شبكههاي سه و پنج عنوان شد. طبق اين نظرسنجي، شبكه سه با 3/47 درصد بيننده و شبكه پنج با 7/43 درصد بيننده در رتبه اول و دوم پربينندهترين شبكههاي سيما قرار دارند. بنا بر اين نظرسنجي، پخش برنامههاي ورزشي و به ويژه پخش فوتبال از مهمترين ملاكهاي برتري شبكه سه است. در ضمن شبكه يك با 1/36 درصد و شبكه دو با 32 درصد در رتبههاي بعدي جاي دارند. همچنين 7/14 درصد بينندگان در حد خيلي زياد و 2/65 درصد در حد زياد از برنامههاي پخش شده تلويزيون ابراز رضايت كردهاند و 20 درصد در حد كم و خيلي كم از برنامههاي سيما ابراز رضايت داشتهاند. اين در حالي است كه رييس سازمان صداوسيماي جمهوري اسلامي ايران بيان كرد: با شيبي ملايم به سمت ايجاد تحول در برنامههاي صداوسيما در حركت هستيم و اين حركت اصلاحگرايانه را با تندروي و حركتهاي چريكي خراب نميكنيم. سيد عزتا... ضرغامي در مورد فشارهايي كه در برنامهسازي بر سازمان صداوسيما وارد است، عنوان كرد: برخي احساس ميكنند صداوسيما بسياري از خطوط قرمز كاذب را قبول ندارد و در حال عبور از آنهاست. امروزه ما بسياري از خطوط را كه خودساخته و كذب هستند كنار گذاشتهايم و طبيعي است كه از طرف برخي جريانات كه ما آن را خوش بينانه تصور ميكنيم، نسبت به اين موضوع عكسالعمل نشان دهند. اين برخورد كاملا طبيعي است و بسياري از اين مدعيان پس از مرور زمان باور ميكنند كه آنچه بر آن پافشاري ميكردند كذب بوده و از تواناييهاي رسانه ملي بايد بيشتر بهره گرفت. ما سعي ميكنيم با يك شيب ملايم، منطقي و مبتني بر خردورزي موقعيتي را فراهم كنيم كه رسانه ملي بتواند به وظيفه ملي خود پايبند باشد. اين كار باعث ميشود كه ما هميشه يك سياست روشن را در پيش بگيريم و به حركتهاي بسيار تند كه ميتواند كل زحمات ما را هدر بدهد، اعتقاد نداريم.

روندي رو به رشد براي پخش برنامهها
در حال حاضر شبكههاي صداوسيما مثل پنج تا ده سال گذشته محدود نيست. محمدحسين صوفي، معاون برنامهريزي و نظرات صداوسيما بيان كرد: ما چهل شبكه داريم و ظرفيت توليد فيلمهاي سينمايي در كشور شصت تا هفتاد فيلم است. برخي از فيلمها ممكن است معيارهاي لازم را براي پخش از تلويزيون نداشته باشد بنابراين براي تامين سلايق مخاطبان بايد اقدام به توليد فيلمهاي سينمايي و ويدئويي كرد. ما حداقل در سال به پانصد فيلم نياز داريم چه خودمان اين فيلمها را توليد كنيم چه از خارج بخريم. ما در فيلمهاي سينمايي آزمون و خطا نميكنيم و براي توليد، افرادي انتخاب ميشوند كه آزمون و اشتباه خود را در جاي ديگري انجام داده باشند. البته براي ساخت فيلمهاي تلويزيوني در كنار جوانان از بزرگان سينما همچون محمدرضا هنرمند، كمال تبريزي، سيروس الوند، مجيد مجيدي و... بهره ميبريم. ما در يكي، دو سال اخير عرصهاي در تلويزيون به وجود آورديم تا همه افرادي كه به فرهنگ، تمدن و هنر كشور علاقهمندند، بتوانند فيلمي را توليد كنند. سياست ما بر اين اساس است كه ميان پخش آثار خارجي و داخلي تعادل ايجاد كنيم كه اين مسئله در ساختارهاي مختلف انجام ميشود. در چند سال گذشته كارهاي خارجي بيش از داخليها بود. به تدريج اين تعداد را كم كرديم تا به تعادل برسيم و هفتاد درصد آثار داخلي و سي درصد خارجي شود. به هر حال آثار خارجي فرهنگ، هنر و تمدن خود را دارند.
اين در حالي است كه طبق يك نظرسنجي در شهر تهران كه توسط سيما مشخص شده 6/41 درصد مردم برخي از مستندها را تماشا ميكنند و 5/43 درصد از پاسخگويان اصلا بيننده اين برنامهها نيستند. در ضمن شبكه تهران بالاترين ميزان تماشاگران مستند را به خود اختصاص داده است.7/51 درصد شبكه تهران، 4/35 درصد شبكه سه، 29 درصد شبكه چهار، 7/10 درصد شبكه يك و دو و 5/2 درصد شبكه خبر به ترتيب شبكههايي هستند كه بينندگان ترجيح ميدهند برنامههاي مستند را از آنها تماشا كنند. بنا بر اين نظرسنجي علاقهمندي به برنامههاي مستند «طبيعت و حياتوحش» 55 درصد است. 1/41 درصد به مستندهاي علمي و 7 درصد به برنامههاي فرهنگي و اجتماعي، 4/5 درصد سياحتي و اكتشافي، 6/4 درصد برنامههاي تاريخي، 2/4 درصد برنامههاي سياسي، 4/2 درصد برنامههاي زمينشناسي و نجوم، 2 درصد برنامههاي اقتصادي و 6/1 درصد برنامههاي جنگي به ترتيب ساير مستندهايي هستند كه بينندگان به تماشاي آنها علاقهمند هستند.همچنين نتايج نظرسنجي مركز تحقيقات صداوسيما از كودكان و نوجوانان در خصوص استفاده آنها از رسانهها نشان داد كه 9/99 درصد كودكان و نوجوانان به تلويزيون دسترسي دارند و در طول شبانهروز، چهار ساعت و شانزده دقيقه تلويزيون تماشا ميكنند. اين گروه از بين شبكههاي تلويزيون بيشتر بيننده برنامههاي شبكه پنج (44 درصد) و سه سيما (42 درصد) هستند. همچنين 52 درصد از كودكان و نوجوانان به راديو دسترسي دارند و در شبانهروز به طور متوسط چهل دقيقه به برنامههاي پخش شده از راديو گوش ميدهند. از اين گروه 32 درصد شنونده شبكه پيام هستند. 33 درصد كودكان و نوجوانان به برنامههاي خارج از تلويزيون ايران، 81 درصد به دستگاههاي صوتي و تصويري، 57 درصد به رايانه و 49 درصد به دستگاههايي مانند پلياستيشن و سگا دسترسي دارند. بر اين اساس كودكان و نوجوانان استفادهكننده نوظهور در معرض آسيبهاي احتمالي ناشي از محتواي آنها قرار دارند.
امروزه اينترنت و ماهواره در دسترس اكثر مردم قرار دارد اما آيا فيلمها و سريالهايي كه از آنها پخش ميشود، با فرهنگ، سنت و آداب ما ايرانيان تناسب دارد؟ صداوسيماي جمهوري اسلامي ايران ميتواند با ساختن فيلمهايي كه ريشه در آيين كشور دارد، استفاده از فيلمهاي ماهوارهاي را محدود كند چنانچه در برنامههاي مناسبتي همچون برنامههاي ماه مبارك رمضان و ايام عيد با تمام ضعفها و مشكلات بعضي از فيلم ها و سريالهاي ساخت داخله بازهم مردم كشورمان به ديدن اين برنامهها روي ميآورند.به طور ميانگين خانوادههايي كه داراي سيستم ماهوارهاي هستند، شش ساعت از شبانهروز را صرف ديدن كانالهاي آن ميكنند. اين در صورتي است كه اگر صداوسيما بتواند در جذب مخاطب موفق عمل كند، اين آمار به نصف كاهش خواهد يافت. اساسا اگر قرار باشد كه يك يا چند شبكه داخلي نيازهاي تمامي مخاطبان خود را پاسخگو باشد، خيل عظيم شبكههاي ماهوارهاي جايي براي خودنمايي نخواهند داشت.فيلم جذاب و داراي فيلمنامه قوي، بيننده را به سمت تلويزيون و سينماي كشور سوق خواهد داد و بيننده هيچ نيازي به شبكه هاي ماهوارهاي نخواهد داشت ولي آيا واقعا استفاده از ماهواره و اينترنت به خاطر ضعف در جذب مخاطب است يا در نوع نگرشي كه از سوي سازمان ارائه ميشود؟

احترام به مخاطب
امسال سازمان صداوسيماي جمهوري اسلامي ايران براي آنكه به آمار مردمي دست پيدا كند، قرار است براي نخستين بار برخي آثار را از سوي مردم مورد قضاوت قرار دهد. حجتا... يراق طلايي بيان كرد: در جشنواره توليدات صداوسيماي كشور كه در دورههاي قبل برگزار ميشد، بخش داوري مردمي وجود نداشت اما قرار است مردم پس از مشاهده برخي از آثار، نظر خود را در خصوص كيفيت آنها اعلام كنند. افراد پس از مشاهده، از طريق فرمهاي ويژهاي كه در اختيار آنها قرار ميگيرد، به اثر نمايش داده شده امتياز ميدهند. بخش داوري مردمي در كنار بخش اصلي داوري جشنواره قرار دارد و داوران جشنواره نيز از بين آثار ارسالي بهترين آثار را از نظر كيفيت و ديگر شاخصهاي مد نظر در بخشهاي مشخص شده و طبق روال هرساله جشنواره برميگزينند.حال بايد اشاره داشت كه افزايش شبكههاي تلويزيوني و توليد انبوه رسانه ملي در واقع حق انتخاب را براي مخاطب افزايش ميدهد و ميتوان با انگشت گذاشتن روي دستگاه كنترل از راه دور تلويزيون بهترين انتخاب را براي بهترين علاقه و بهترين سن داشت. صداوسيماي ايران در حال حاضر به حدي از مطلوبيت رسيده كه ميتواند به عنوان الگوي بسيار مناسب اجتماعي و فرهنگي جامعه در بين جوانان و نوجوانان مطرح باشد . اميد است با افزايش اعتبارات لازم براي اين سازمان، برنامه پنج ساله چهارم توسعه عملي شود.


ksabz