سحابی رتیل (Tarantula) یکی از جذابترین اجرام آسمان برای بسیاری از منجمان آماتور و علاقهمندان به عکاسی نجومی است. اما اخترشناسان حرفهای نیز به این سحابی علاقه وافری دارند. سحابی رتیل که مهمترین عضو مجموعه ۳۰-ماهیطلایی است، بزرگترین سحابی نشری آسمان شب و یک کارخانه ستارهسازی بسیار عظیم است که در فاصله ۱۷۰هزار سالنوری زمین در صورت فلکی جنوبی ماهیطلایی (Dorado) قرار گرفتهاست. سحابی رتیل درواقع بخشی از قمر کهکشان راهشیری، ابر ماژلانی بزرگ است.
اندازهگیریهای اخترشناسان نشان میدهد این سحابی بیشاز نیممیلیون برابر جرم خورشید، گاز در بر دارد و در ساختاری پیچدرپیچ، پهناور و درخشان، برخی از سنگینترین ستارگان شناختهشده را در خود جای داده است. این سحابی نام خود را از وضعیت درخشانترین تودههای گازیاش گرفته است که شبیه به پاهای بندبندی است که از بدن یک رتیل خارج شدهاند. بدن رتیل را خوشهای از ستارگان داغ بهنام R۱۳۶ تشکیل دادهاند که ازقضا با نورافشانی خود، کل سحابی را روشن کردهاند. الحق که نام رتیل، بزرگترین عنکبوت زمین، برازنده این سحابی پهنپیکر است: پهنای این سحابی یکهزار سالنوری است و تا یکسوم درجه امتداد دارد که اندکی از ماهبدر کوچکتر است. اگر این سحابی در کهکشان خودمان قرار داشت، مثلا در فاصله سحابی جبار از زمین، (۱۵۰۰ سالنوری)، یکچهارم آسمان را میپوشاند و حتی در نور روز هم دیده میشد!
اما چرا بررسی مناطقی مانند ۳۰-ماهیطلایی مهم است؟ اخترشناسان معتقدند که اغلب ستارگان عالم در پرورشگاههایی بسیار بزرگ و ناآرام مانند منطقه ۳۰-ماهیطلایی بهوجود آمدهاند، لذا از هر فرصتی استفاده میکنند تا سحابی رتیل را مطالعه کنند. زمستان گذشته، اخترشناسان رصدخانه جنوبی اروپا از دوربین تصویربردار زاویهباز مستقر روی تلسکوپ ۲.۲ متری MPG در لاسیای شیلی استفاده کردند تا همزمان با بررسی ابرهای تاریک این منطقه، نگاهی تازه و سراسری نیز به این رتیل و شبکه تارهای آسمانیاش بیاندازند. ابرهای تاریک، ابرهای بسیار عظیم از گاز و غبار هستند که میلیونها برابر خورشید جرم دارند. این ابرها بسیار سردند، دمایشان معمولا از۲۶۰- درجه سانتیگراد بیشتر نمیشود و بررسی آنها بهدلیل دیوارههای نفوذناپذیر غباری که اطرافشان را فرا گرفته، بسیار دشوار است. با اینحال دانشمندان برای مطالعه این ابرهای تاریک دست بههرکاری میزنند، چراکه ستارگان در این زادگاههای یخزده متولد میشوند.
اخترشناسان برای تهیه این تصویر عظیم، از میدان دید نیمدرجهای تلسکوپ MPG استفاده کردند و با شانزده رصد در چهار باند نوری، یکچهارم درجه قوسی مربع را از آسمان پوشش دادند. در این فیلترها از دو فیلتر باند باریک هیدروژن (قرمز) و اکسیژن (سبز) نیز استفاده شده است و برتری رنگ سبز در سحابی رتیل نتیجه فراوانی ستارگان جوانتر و داغتر در آن محدوده از مجموعه ۳۰ماهی طلایی است. هر تصویر مستقل از ۶۴میلیون نقطه تشکیل شده و درنتیجه، تصویر نهایی از کیفیت ۲۵۶میلیون نقطه برخوردار است. شرایط جوی این رصدها بسیار عالی بود و تمامی عکسبرداریها در دید کمتر از ۱ ثانیهقوسی (Seeing < ۱”) انجام شد. (دید، معیاری از شدت آشفتگی و تلاطم جو است).
جزئیات این تصویر بهقدری زیاد است که یافتن تکتک جزئیات شگفتانگیز آن کاری دشوار و گیجکننده است؛ با اینحال نمیتوان از کنار مهمترین رویداد نجومی دو دهه اخیر در ابر ماژلانی بیتفاوت گذشت. محدوده مرز سمت راست-پایین سحابی رتیل، جایگاه بقایای انفجار ستارهای است که در بهمنماه ۱۳۶۵ با چشمان غیرمسلح نیز دیدهشد. این انفجار که به ابرنواختر ۱۹۸۷A مشهور شد، درخشانترین ابرنواختری است که پس از سیصد و هشتاد سال در آسمان زمین دیده شده است. اندکی دورتر از این ابرنواختر، در سمت چپ، سحابی کندویعسل بهچشم میخورد. این ساختار زیبای حبابیشکل در نتیجه تعامل انفجار ابرنواختری و لایههای غولآسایی است که خود از اندرکنش بادهای ستارهای بسیار قوی ستارگان سنگین و جوان و انفجارهای ابرنواختری بهوجود آمدهاند.
● ابرکهکشان(سحابی ها)
سحابی نامی است که درقرون ۱۸و۱۷ رصد کنندگان آسمان به قطعاتی نهادند که دربین ستارگان دیده می شدند.درسال های اخیروباتلسکوپ ها وامکاناتی که در دسترس بودستاره شناسان دریافتند که برخی ازاین سحابی ها درواقع خوشه ستاره ای یا کهکشانی دور دست موجود فراسوی راه شیری هستند ودرچنین مواردی نام سحابی به غلط مورد استفاده قرار می گیرد ؛بااین حال واژه ی (سحابی) هنوز به طور وسیع مسامحه درموردچنین اجرامی به کارمی رود.با این حال اجرامی به کار می رود .با این ،اجرامپخش شده دربین ستارگان راه شیری ،سحابی ها واقعی هستند که از تجمعات گازوغبار درخشان وابر مانند تشکیل شده اند وغالبا دارای شکل نا منظمی هستند.
● سحابی ها
هزاران سال قبل اختر شناسان مسلمان یک توده ی ابر کم نور را در صورت فلکی جبار (شکارچی) مشاهده کردند که بسیار جالب و به سه ستاره ی روشن کمربند جبار خیلی نزدیک بود. قرن ها بعد که تلسکوپ اختراع شد، اختر شناسان تعداد بیشتری از این توده های مه آلود را در آسمان مشاهده کردند و آنها را سحابی نامیده اند. این لغت در زبان لاتین به معنی ابر است یا .nebula در قرن هفدهم و هجدهم، رصد کنندگان آسمان به نور ضعیف که در بین ستارگان دیده می شد سحابی نام نهادند. در سال های اخیر و با تلوسکوپ های بهتری که در دسترس است، ستاره شناسان در یافته اند که برخی از این سحابیها در واقع خوشه های ستاره ای یا کهکشان های دوردست موجود در فراسوی راه شیری هستند و در چنین مواردی، نام سحابی به غلط مورد استفاده قرار گرفته است. با این حال واژه ی "سحابی " هنوز هم به طور وسیع، گر چه با مسامحه، در مورد چنین اجرامی به کار می رود.
با این حال، اجرام پخش شده در بین ستارگان راه شیری، سحابی های واقعی هستند که از تجمع گاز ها وغباردرخشان و ابر مانند تشکیل شده اند و غالباّ دارای شکل نامنظمی هستند. برخی از این سحابی ها اشکال کاملاً ویژه ای دارند و بسته به شکل خود اسامی ویژه ای می یابند. مثلاً سحابی آمریکای جنوبی، سحابی سمحاق و سحابی سه شاخ نمونه هایی از آنها هستند. سحابی مشهور دیگر، خرچنگ نام دارد. دلیل این نام گذاری، شکل خرچنگ گونه ی آن هنگام مشاهده با تلسکوپ های قرن نوزدهم بود ولی در عکس های جدیدی که از آن تهیه شده است خیلی به خرچنگ شباهت ندارد. سحابی ابر وسیع متشکل از غبار و گاز است. گازهایی که آن را تشکیل می دهند فوق العاده رقیق و در دمائی کم هستند. سحابی به علت نور خود نمی تابد بلکه بر اثر نور ستارگان مجاور قابل رؤیت است.
بعضی سحابی های پخشی مشابه ابر های کومولوس جو زمین هستند. سحابی های دیگر ساختمان رشته ای دارند که ابر های سیروس را تداعی می کنند. همه ی سحابی ها متلاطم هستند و تمام آنها در جهات مختلف حرکت می کنند. شوکها، فشارها و میدان ها ی مغناطیسی می توانند بیانگر علت ساختمان پیچیده ی سحابی ها باشند.سحابی ها با چشم غیر مسلح قابل رؤیت نیستند، از این رو مؤرد توجه ستاره شناسان باستان قرار نگرفتند. تا سال ۱۷۸۱ که اولین فهرست خوشه های ستاره ای و سحابی ها توسط ستاره شناس فرانسوی "مسیه" گردآوری شد، توجهی به سحابی ها نشده بود.
چگالی سحابی ها حدود دو هزار بار بیشتر از چگالی ماده ی فضایی بین ستاره ای است. چگالی ماده ی میان ستاره ای بسیار کم و در حدود یک اتم در سانتیمتر مکعب و ده ذره ی غبار در یک کیلومتر مکعب است. بر این اساس، چگالی مواد در سحابی ها بسیار اندک است. اما چون فاصله ی میان ستاره ها بسیار زیاد است، همین مقدار بسیار بسیار کم ماده میان ستاره ای قابل توجهی می شود.
● رده بندی سحابی ها
" سحابی ها را به سه دسته ی:نشری (گسیلشی یا گیلشی ) ، بازتابی ، تاریک طبقه بندی میکنند "
▪ سحابی نشری یک یا چندین ستاره ی بسیار سوزان است. نور فرا بنفش این ستاره ها موجب برانگیختن ئیدروژن و اکسیژن و گسیل نور مشخصی از آنها می شود. مثال بسیار خوبی ازیک سحابی نشری، سحابی بزرگ جبار است. باچشم غیر مسلح و دوربین صحرایی نیز می توان این سحابی را دید.سحابی نشری یک یا چندین ستاره ی بسیار سوزان است. نور فرا بنفش این ستاره ها موجب برانگیختن ئیدروژن و اکسیژن و گسیل نور مشخصی از آنها می شود. مثال بسیار خوبی ازیک سحابی نشری، سحابی بزرگ جبار است. باچشم غیر مسلح و دوربین صحرایی نیز می توان این سحابی را دید.اگر ستاره ها مقداری سرد تر باشند یا این که چگالی گازها در سحابی بیشتر باشد، ماده ابر از خود نور گسیل نمی کند بلکه نور ستاره را باز تاب می کند. این سحابی ها را با نام سحابی بازتابی می شناسیم. البته طیف این قبیل سحابی با طیف ستاره، یکی است. مثال بسیار خوب سحابی های باز تابی، سحابی است که ستاره های خوشه ی پروین را در برگرفته است.
▪ اگر در درون یا نزدیکی سحابی ستاره ای قرار نگرفته باشد که نور آن را تأمین کند، آن سحابی را سحابی تاریک می نامند. مشاهده ی سحابی های تاریک فقط در صورتی ممکن است که در مقابل سحابی های نشری یا بازتابی قرار گیرند. سحابی ها نور ستاره های پشت سر خود را جذب می کنند. اختر شناسان عقیده دارند که ستاره ها درو ن این سحابی ها متولد می شوند. مثال بر جسته ی این گونه سحابی سحابی سر اسب در صورت جبار است.
▪ سحابی های سیاره نما جدا از این سه گروه سحابی ها، برخی ازسحابی ها از ستاره ها تشکیل می شوند. ستاره هایی مانند خورشید در پایان زندگی یعنی در مرحله ی غول سرخی لایه های بیرونی جو خود را به صورت سحابی در فضا می پراکنند. این سحابی ها را سیاره نما می نامند. آنها را به این سبب سحابی سیاره نما می نامند که وقتی با یک تلوسکوپ به آنها نگاه می کنیم به رنگ مایل به سبز دیده می شوند وبه نحوی یاد آور ظهور قرص های ارانوس و نپتون می باشند. همه ی آنها از نوع سحابی نشری هستند. زندگی ستاره های پر جرم تر از خورشید، با انفجار ابر نواختری پایان می یابد و سحابی بزرگ و گسیخته ای از انفجار به جا می ماند که آن را سحابی باقیمانده ی انفجار ابر نواختری می نامند.



مریم جعفرآبادی
انجمن نجوم مهابنگ تربت حیدریه
گروه نویسندگان نجوم پارسی
[برای مشاهده لینک ها شما باید عضو سایت باشید برای عضویت در سایت بر روی اینجا کلیک بکنید]