موز:
مقدمه:
موز يکي از مهمترين ميوه هاي تجاري مناطق گرم و مرطوب است که حدود28/26 هکتار را پوشش مي دهد. به نظر مي رسد استفاده از موز ابتدا از جنوب شرقي آسيا، هند و چين آغاز شده باشد. توليد جهاني آن به طور متوسط 76 ميليون تن است که کمتر از 11 ميليون تن آن به کشورهاي ثروتمند صادر مي شود و 85 درصد آن توسط توليد کنندگان و بازارهاي محلي به مصرف مي رسد.
ميوه موز مغذي، لذيذ با ارزش انرژي زايي بالا و همچنين غني از ويتامين ها است. اين ميوه به علت ارزش انرزي زايي بالايي که دارد ( 153 کالري به ازاي هر 100 گرم ميوه) به عنوان غذاي بحران استفاده مي شود. موز ماده اوليه مهمي براي صنايع غذايي در کشور هند و برخي کشورهاي جنوب شرق آسيا و آفريقا است . به طور متوسط مصرف سرانه موز در هند 50 کيلوگرم در سال است. در حالي که در کشورهاي آفريقايي حدود 275 کيلوگرم براي هر نفر است.
شرايط آب و هوايي:
موز گياهي گرمسيري است. با اين وجود در نواحي با محدوده رطوبتي وسيع از نواحي خشک تا گرم و مرطوب رشد مي کند. محدوده زماني ظهور برگ هاي جديد و رشد ميوه به شدت به درجه حرارت بستگي دارد. بهترين محدوده حرارتي براي جوانه زني برگ ها حدود 25_30 درجه سانتيگراد است که به ترتيب بالاترين درجه حرارت به 40 درجه و کمترين به 10 درجه محدود مي شود. رطوبت نسبي نيز از 75_85 درصد نبايد کمتر باشد.
شرايط خاک:
موز با محدوده وسيعي از خاک ها سازگاري دارد. ارقام با محصول دهي بالا مانند دوارف کاونديش و روبوستا به چسبندگي خاک بسيار حساس هستند. بنابراين خاک هاي لومي غني با کمتر از 40 درصد ماسه براي کاشت اين گياه ضروري است. بهترين pH براي آن 5/5 _ 8 مي باشد.
بادشکن:
وزش بادهاي سنگين با خراب کردن برگ ها و ريشه هاي سطحي خسارت قابل توجهي را به موزستان ها وارد مي کند. بنابراين بايد با کاشت يک کمربند محافظتي يا بادشکني از درختان بلند در جهت وزش باد اين مشکل را حل کرد. درختان جنس Sesbania egyptica براي اين منظور مناسب است. چون در طي يکسال به ارتفاع بيش از 10 فوت ارتفاع مي رسند.تکثير:
تکثير موز اغلب به وسيله پاجوش هايي که داراي برگ هاي شمشيري انجام مي شود. پاجوش هاي سه ساله به ريزوم هاي توسعه يافته براي اين منظور مناسبند. اين پاجوش ها بايد عاري از آفات و بيماري ها بوده و وزن آنها بايد حدود 1 _5/1 کيلوگرم باشد. پاجوش هاي آبي ( پاجوش هاي با برگ هاي قايقي شکل ) نبايد براي تکثير استفاده شوند . چرا که رشد آنها کند بوده ديرتر به مرحله ميوه دهي مي رسند و به علت افزايش هزينه کاشت و داشت آنها مقرون به صرفه نيستند.فاصله کاشت:
انتخاب فاصله کاشت به عوامل متعدي مانند نوع کولتيوار، حاصلخيزي خاک، توپوگرافي زمين و ساير عوامل مديريتي بستگي دارد. بهترين فاصله آن است که نهال هاي موز تمام سطح باغ را بپوشانند و زير آنها سايه باشد. بدون اين که مانع رشد همديگر شوند. ارقام پر محصول دوارف کاونديش و روبوستا با فواصل 1/1× 8/8 متر يا 1/2 ×2/7 متر کاشته مي شوند. تحقيقات نشان داده است فاصله کاشت 1/1 × 5/5 متر که شامل 4440 گياه در هکتار مي شود بهترين فاصله کاشت براي روبوستا است. کاشت:
پاجوش هاي انتخابي ابتدا بايد هرس شده و بافت هاي آلوده آنها جدا شود تا عاري از نماتد و سز خرطومي باشند. سپس پاجوش را در clay slurry غوطه ور کرده و سطح آن را با گرانول هاي فوردان به ميزان 20_40 گرم به ازاي هر پاجوش پوشانند. اين عمل نماتد ها و سرخرطومي ساقه را کنترل مي کند. از کاشت در زمستان به علت پايين بودن درجه حرارت بايد اجتناب شود. کشت بايد در ماه هاي گرم و خشک آوريل و مي انجام شود و در زمستان هم رشد گياه و هم جوانه زني خوشه ها متوقف مي شود.
کوددهي:
موز نياز به تغذيه زياد داشته و به کودهاي مورد استفاده نيز پاسخ سريع مي دهد. ميزان کوددهي به حاصلخيزي خاک و نوع رقم بستگي دارد. ميزان محصول 75 تن در هکتار 15_20ky (p2o5),
Kgko2 165_225 ، در هر هکتار به علاوه يک گياه بالغ از رقم Robusta،gN 221، p2o5 g52،و k2o g 981 را مورد استفاده قرار مي دهد.
در تاميل نادو براي رقم پوان gN 110 و g p2o530وgK2O 330براي هر گياه پيشنهاد شده است و توصيه شده که کود مورد نياز در آغاز ماه سوم و ماه پنجم پس از کاشت کود استفاده قرار مي گيرد.
ميزان کود پيشنهادي براي رقم روبوستا از بنگالور gN 200 و P2O5 g 100و k2o g200 براي هر گياه در هر محصول دهي مي باشد و نيز ازت و k2o بايد در 4 بخش مساوي 30،75، 120، 165 روز بعد از کاشت داده شوند اين در حالي است که مي توان از p2o5 در زمان کاشت استفاده کرد.
علاوه بر پتاسيم ،فسفر و نيتروژن عناصر ديگري مانند روي، منيزيم، گوگرد و کلسيم نيز در موزکاري اهميت دارند که کمبود هر کدام از آنها موجب بروز علايم بيماري فيزيولوژيک مي شود.
آبياري:
نهال هاي موز با برگ هاي پهن و بزرگ از تبخير و تعرق نسبي زيادي برخوردار هستند و براي تضمين نياز آبي خود لازم است در تمام مراحل رشد از رطوبت کافي برخوردار باشند. نياز آبي موز با توجه به نوع واريته شرايط آب و هوايي و خاک تفاوت مي يابد.در خاک هاي متخلخل و در هواي گرم موز بايد در فواصل کوتاه تري نسبت به آب و هواي سرد آبياري شود و تحت شرايط آبياري سطحي موز نياز به 200_300 سانتيمتر آب در هر هکتار در سال دارد که باز بستگي به نوع خاک و شرايط آب و هوايي دارد. در هر شرايطي نبايد اجازه داد که کم آبي به نهال ها صدمه بزند.
تنظيم تعداد پاجوش ها:
تا زمان گل انگيزي و ظهور جوانه گل تبايد به هيچ پاجوشي اجازه رشد داده شود. تنها يک پاجوش سالم در زمان گل انگيزي و يک پاجوش ديگر در زمان برداشت کافي است. به طور کلي در هر زمان از سال نبايد گياه با بيش از 2 پاجوش ديده شود.
هرس:
از آنجايي که برگ هاي پير و مرده ميزباني براي برخي بيماري ها مي شوند ،بايد در هنگام ظهور حذف شوند. براي افزايش عملکرد تنها برگ هاي غير سبز بايد حذف شوند.
قيم زدن:
در مورد واريته هايي با ارتفاع بلند مانند واريته پووان، مونتان و روبوستا جهت جلوگيري از افتادگي در طول باردهي سنگين و جلوگيري از خسارت باد از شاخه هاي بلند بامبو به عنوان قيم براي نگهداري شاخه هاي سنگين استفاده مي شود.
خاکدهي:
اين کار بايد هر دو يا سه ماه يکبار براي جلوگيري از فرسايش خاک انجام شود. سربرداري و يا از بين بردن انتهاي شاخه ها براي جوانه هاي باقيمانده بسيار ضروري است و باعث زودرسي و بلوغ ميوه ها و نيز غلبه بر بيماري هاي سه شاخه مي شود.
حذف گياه مادري:
حذف قسمت هايي که برداشت از آنها انجام شده است بايد انجام شود. شاخه ها حدود 110 الي 130 روز پس از گلدهي بالغ مي شوند که بسته به رقم اين زمان فرق مي کند. بعد از برداشت، ساقه گياه بايد بريده شود. ساقه گياه بايد در مرحله اي قطع شود که مواد غذايي به آساني به غده مادري بازگردند تا ساقه هاي زيرزميني گياه توسعه يابند.
عملکرد:
موز رقم کاونديشي بعد از 12 تا 14 ماه محصول مي دهند در صورتي که ارقام پووان و مونتان بعد از 15 تا 18 ماه محصول مي دهند . متوسط عملکرد رقم روبوستا 50_100 تن در هکتار است. گرچه عملکرد بالايي در حدود 150 تن در هکتار نيز تحت شرايط مناسب کشت ديده شده است.
رسيدن ميوه موز:
به طور معمول رسيدن رقم روبوستا بدون هيچ تيماري حدود يک تا دو هفته زمان مي برد. ترکيب 200 ميلي ليتر محلول اترل (نام تجارتي ترکيب اتفان که نوعي تنظيم کننده مصنوعي است که باعث توليد اتيلن مي شود) به همراه 10_15 گرم هيدروکسيد سديم در محيط خلا پس از 48 ساعت قادر به رسانيدن يک پنجه موز مي باشد. به عنوان روشي ديگر براي رسانيدن ميوه ها مي توان از اترل به ميزان 100 ppm استفاده کرد که يا ميوه ها را به آن آغشته مي کنند و يا اين که بر روي ميوه ها اسپري مي شود. ميوه هاي رسيده يک شکل متحد زرد طلايي رنگ داشته و پنجه ها ظاهري براق دارند.

برگرفته از مجله کشاورزي و صنعت