توضيح: بيانيه سازمان خواربار جهانی FAO در زمينه بيوتكنولوژي در ماه مارس سال 2000 ميلادي، همزمان با برگزاري اجلاس بين‏المللي كدكس در ژاپن، درباره غذاهاي مشتق از بيوتكنولوژي صادر شده است.

بيوتكنولوژي ابزار قدرتمندي را براي توسعه پايدار كشاورزي، شيلات، جنگلداري و صنايع غذايي مهيا مي‏كند. وقتي بيوتكنولوژي به درستي با ساير فناوريهای توليد غذا، محصولات و خدمات كشاورزي تلفيق شود، توانايي قابل توجهي در برآوردن نيازهاي روزافزون جمعيت جهان در قرن 21 خواهد داشت.

بيوتكنولوژي مجموعه‏اي از فنون و كاربردهاي مختلف است. تعريف بيوتكنولوژي در مجمع تنوع زيستي اينگونه بيان شده است: «هر گونه كاربرد فني كه از سيستم‏هاي زنده، موجودات زنده يا مشتقات آنها به منظور ساخت يا تغيير محصولات يا فرآيند توليد آنها به منظور خاص استفاده كند.»

اين تعريف گسترده به اين معناست كه بيوتكنولوژي بسياري از ابزار و فنون مورد استفاده در كشاورزي و توليد محصولات غذايي را شامل مي‏شود. در مفهوم خاص، بيوتكنولوژي به معناي كاربرد فنون DNA و زيست‏شناسي مولكولي است و در اين حالت فناوريهاي مختلفي مانند دست‏ورزي ژن، انتقال ژن و همسانه‏سازي گياهان و جانوران را شامل مي‏شود.

در شرايطی كه هنوز مباحث مختلفي در زمينه‏هاي گوناگون بيوتكنولوژي و كاربردهاي آن وجود دارد، موضوع موجودات تراريخته يا GMO ها به بحث داغ روز و هدف مباحث جدي و حتي احساسي تبديل شده است. در اين زمان FAO به اين نتيجه رسيد كه مهندسي ژنتيك با داشتن توانمندي افزايش توليد در كشاورزي، جنگلداري و شيلات ، مي‏تواند باعث توليد بيشتر محصول در كشورهايی شود كه هم اكنون توانايي توليد غذاي مناسب و كافي براي تغذيه مردم خود را ندارند. همچنين شواهد مختلفي وجود دارد که نشان می دهد مهندسي ژنتيك از طريق توليد واكسن‎‏هاي جديد، نقش بسيار مهمی در كاهش ميزان سرايت بيماريهاي انساني و جانوري داشته است. همچنين توليد برنج حاوي پيش ماده ويتامين A (بتاكاروتن) و آهن با استفاده از فنون مهندسي ژنتيك، گام بسيار مهمي در بهبود سطح سلامت جوامع انساني، مخصوصاً جوامع كم درآمد بوده است.

ساير روشهاي بيوتكنولوژي به سوی توليد يا استفاده از سازواره‏هايي سوق داده می شوند كه به بهبود كيفيت غذاها کمک می کنند يا منجر به پاكسازي آلودگي‏هاي نفتي و فلزات سنگين از اكوسيستم‏هاي شكننده می شوند.

استفاده از روشهاي كشت بافت گياهي و توليد و توزيع بذر و نهال‏هاي سالم‏تر به كشاورزان، باعث افزايش عملكرد محصولات كشاورزي شده است. انتخاب به كمك نشانگرها و انگشت‏نگاري DNA باعث توسعه و بهبود سريعتر و هدفمندتر ژنوتيپ‏هاي تمامي گونه‏هاي زنده گياهي مي‏شود. همچنين با استفاده از اين فنون و اتخاذ روشهاي تحقيقاتي مناسب مي‏توان به حفظ، نگهداري و تعيين خصوصيات تنوع زيستي موجود كمك كرد. فنون جديد به دانشمندان امكان مي‏دهد تا مكانهاي ژني صفات كمي را تشخيص داده و مورد هدف قرار دهند و از اين طريق باعث تسريع روند مقابله با برخي مشكلات سنتي و حل نشدني كشاورزي قديم مانند مقاومت به خشكي و يا بهبود و توسعه سيستم ريشه‏اي گياهان شوند.

در عين حال FAO، به احتمال خطرآفريني برخي جنبه‏هاي بيوتكنولوژي نيز توجه دارد. اين خطرها شامل دو بخش اساسی هستند: 1- تاثيرات احتمالي آنها بر سلامت انسان و جانوران، 2- پيامدهاي زيست محيطي.

در مواردي مانند انتقال سموم از يك موجود به موجود ديگر يا توليد سموم جديد و يا انتقال تركيبات حساسيت‏زا از يك گونه به گونه ديگر كه ممكن است سبب ايجاد واكنش‏هاي حساسيت زای غير منتظره شود، رعايت احتياط كامل براي كاهش خطرات احتمالي، اصل ضروري و مهم است.

همچنين در مورد خطرات زيست محيطي احتمالي آنها مانند تلاقي‏هاي ناخواسته‏اي كه باعث توليد علفهاي هرز مهاجم و يا خويشاوندان وحشي آنها مي‏شود، رعايت احتياط لازم است زيرا كه از نظر زيست ايمني اين گونه‏ها در مقابل بيماريها يا شرايط بد محيطي مقاوم‏تر بوده و موجب از بين رفتن تعادل زيست بوم‏ها مي‏شوند. همچنين جايگزين شدن واريته‏هاي تراريخته به جاي واريته‏هاي متنوع سنتي، موجب كاهش تنوع زيستي مي‏شوند. FAO از سيستم‏هاي ارزيابي علمي كه به شکل بي‏طرفانه نسبت به تعيين فوايد و خطرات احتمالي هر يك از موجودات تراريخته به صورت جداگانه اقدام نمايند، حمايت مي‏كند. اين اقدام در حقيقت نوعی اعلام حمايت از شروع يک حركت محتاطانه و مورد به مورد براي اعمال نظارت قانوني بر هر محصول تراريخته يا فرآيند تراريزش به صورت جداگانه قبل از آزادسازي آنها به محيط است.

تاثيرات احتمالي فرآورده‏هاي بيوتكنولوژي بر روي تنوع زيستي، محيط زيست و ايمني غذايي بايد مورد ارزيابي دقيق قرار گرفته و ميزان مزايا و فوايد حاصل از آنها در مقايسه با خطرات احتمالي دقيقاً بررسي شود. همچنين نظارت دقيق بر تبعات پس از آزادسازي اين گونه محصولات و اطمينان از ايمني آنها براي انسان، جانوران و محيط زيست الزامي است.

سرمايه‏گذاري فعلي در تحقيقات بيوتكنولوژي صرفاً در بخش خصوصي متمركز شده است. همچنين بخش كشاورزي در كشورهاي پردرآمد، كه توانايي خريد اين محصولات را دارند نيز به سوي سرمايه‏گذاري در اين بخش گرايش يیدا کرده است. با توجه به اينكه بيوتكنولوژي توانايي بالايي در افزايش منابع غذايي و غلبه بر نا امني و آسيب‏پذيري غذايي دارد، FAO تلاش مي‏كند تا در حالت كلي كشورهاي در حال توسعه و در حالت خاص كشاورزان كم درآمد را به سوی استفاده از بيوتكنولوژي و بهره‏مندي از منافع تحقيقات آن تشويق نمايد، با توجه به اينكه هر دوي آنها داراي ذخاير ژنتيك گسترده‏اي هستند و بيوتكنولوژي از اين منظر مي‏تواند منشاء فوايد زيادي براي آنان باشد.

FAO پيشنهاد مي‏كند كه اين نيازها از طريق افزايش كمكهاي دولتي و گفتگوي بين بخش‏هاي خصوصي و دولتي تامين شود. همچنين FAO مانند گذشته به مساعدتهاي خود به كشورهاي عضو ادامه مي‏دهد تا اين اعضا مخصوصاً كشورهاي در حال توسعه بتوانند از منافع حاصل از بيوتكنولوژي در كشاورزي، منابع طبيعي، جنگلداري و شيلات بهره‏مند شوند؛ مانند راه اندازی شبكه بيوتكنولوژي گياهي در آمريكاي لاتين و مركزي (REDBIO) كه شامل 33 كشور است.

FAO براي جلب مشاركت فعال‏تر كشورهاي در حال توسعه در تجارت بين‏المللي محصولات غذايي مساعدتهاي فراواني مي‏نمايد. فراهم كردن اطلاعات و كمكهاي فني، تحليل‏هاي اجتماعي- اقتصادي و زيست محيطي در زمينه‏هاي مسائل مهم و روز جهان و نيز مسائل مرتبط با توسعه فنون جديد از ديگر كمك‏هاي FAO در اين زمينه است. همچنين در مواقعي كه ضرورت ايجاب نمايد، FAO به عنوان يك «واسطه معتمد» شرايط را براي مذاكرات فراهم مي‏نمايد.

برای مثال، FAO با همكاري‏هاي سازمان بهداشت جهاني، امكاناتی در اختيار اجلاس بين‏الدولي كدكس در ژاپن قرار داد تا دبيرخانه مستقل كميسيون كدكس را راه اندازی کنند. در اين دبيرخانه، كارشناسان منتخب كشورهاي مختلف جهان، به تدوين استانداردها، راهنماها و توصيه‏هاي مناسب براي استفاده از فرآورده‏هاي مشتق از بيوتكنولوژي مي‏پردازند. همچنين كميسيون كدكس به موضوع برچسب گذاري بر روي غذاهاي حاصل از بيوتكنولوژي كه به مصرف كنندگان اجازه انتخاب آگاهانه مي‏دهد، توجه خاصي دارد.

مثال ديگر تشكيل كميسيون FAO در زمينه منابع ژنتيك و كشاورزي است. اين كميسيون يك تشكل بين‏الدولي است كه در آن كشورها به تهيه و تدوين يك نظام هدايت و رهبري در زمينه بيوتكنولوژي با هدف حداكثر بهره‏برداري از منافع حاصل از بيوتكنولوژي نوين و حداقل خطرات ناشي از آن مي‏پردازند. اين نظام بر پايه اصول علمي و با در نظر گرفتن جنبه‏هاي اخلاقي، اجتماعي، اقتصادي و زيست محيطي بيوتكنولوژي تدوين خواهد شد. مانند كاربرد بيوتكنولوژي در پزشكي كه رعايت جنبه‏هاي اخلاقي در آن، تضمين‏كننده توجه مسئولانه به اين موضوع است. اخيراً FAO در تلاش است تا يك كميته بين‏المللي تخصصي در زمينه جنبه های اخلاقی بيوتکنولوژی در غذا و كشاورزي تشكيل دهد، همچنين FAO دائماً مي‏كوشد تا منافع و يا احياناً خطرات ناشي از كاربرد فنون نوين بيوتکنولوژی را در افزايش توليدات گياهي، دامي و فرآورده‏هاي آنها كاملاً شناسايي و تعيين نمايد. اگرچه مسئوليت قانوني كردن و تعيين سياست‏ها و خط مشي‏هاي اين فناوري در هر كشوري بستگي به سياستمدران آن دولت دارد.