جواد لگزیان
Javad.lagzian@gmail.com
اگر ياد بگيريم بازي طبيعي موزون ميان دو نيمکرهي مغز را سد نکنيم و بگذاريم اين بازي آزادانه اتفاق بيفتد، ميتوانيم طبيعيترو راحتتر بنويسيم.همهي ما از تواناييهاي بياني برخورداريم که بايد آنها را کشف کنيم و گسترش دهيم.این جملات انگیزه بخش آغاز کتابی از گابريله لوسر ريکو سرشار از موج مثبت برای نوشتن خلاق است.
خانم گابريله لوسر ريکو به سال 1937 در آلمان به دنيا آمده است و از سال 1948 در ايالات متحده آمريکا زندگي مي کند. او استاد زبان انگليسي و آموزش هنر در دانشگاه سن خوزه و معلم نوشتن خلاق است. ريکو با انتشار کتاب نوشتن خلاق بهعنوان نظريه پرداز در زمينه مهارتهای نوشتن به شهرتي جهاني دست يافت. شيوه ي خوشه سازي که او در اين کتاب ارائه داده است اکنون در کارگاه هاي نوشتن خلاق در سراسر جهان، بهعنوان شيوه اي موثر به کار گرفته مي شود.
گابریله ال. ریکو در این کتاب ميخواهد به ما کمک کند تا توانايي خلاقيت زبانيمان را دوباره کشف کنيم. همان توانايي که زمانی در کودکي در ما زنده و شاداب بود و ما با بيقيدي و شعف از هر کلمهي تازه و نو با زباني کودکانه استفاده و بيوقفه حرف ميزديم.
براي آموختن نوشتن طبيعي و آزاد، با روش ارائه شده ریکو نه يک زبان فخيم ادبي لازم است و نه مفاهيم دستوري. لازمهي نوشتن طبيعي به باور ریکو اين است که راهي را براي نقب زدن به بخشي از افکارمان بيابيم که عادتا هنگام نوشتن انتظار کمکي از آن نداريم. وقتي در اين عرصه پيش برويم و استفاده از ظرفيتش را بياموزيم، خواهيم توانست «صداي» منحصر به فرد خودمان، سرچشمه و منبع اصلي قدرت بيان خود را کشف کنيم و گسترش دهيم و بنویسیم، نوشتني که نه صرفاً افکار متعارف را بهنحوي عيني، قراردادي و بيجان بيان کند، بلکه کليهي سايه روشنهاي يک رابطهي معنايي زباني را منظور کند و از طريق تصاوير حسيِ تجربه شدني، احساسات را بيدار کند.
او به این منظور همکاری تمام عیار هر دو نيمکرهي مغز با هم در روند نوشتن را توصیه می کند،هم چپ و هم راست:
عمل کردهاي نيمکرهي چپ به ميزان قابل توجهي براي بازنمايي عقلاني و منطقي واقعيت و مسئول درک جزئيات و تسلسل منطقي است. اين بخش، دنيا را به واحدهاي روشن تفکيک شدني تقسيم و آن را با کمک تعاريف دقيق معين ميکند. مثلا «زن ـ جنس مونث بزرگسال» چنين تعريفي، از کلماتي تشکيل شده که بهکارگيريشان راه را بر چند معنايي ميبندد و مفهوم «زن» بهعنوان مثال يک گروه مشخص انساني را به نحوي توصيف ميکند که اشتباه گرفتن آن را با مردان و کودکان غيرممکن ميسازد.
در مقابل، نيمکرهي راست مغز دائماً به تصاوير پيچيده فکر ميکند، ارتباط به وجود ميآورد تا به هر چيزي که برخورد ميکند، آن را به صورت الگو طبقهبندي کند. در حالی که تفکر مفهومي نیمکره چپ زن را بهعنوان مونث بزرگسال تعريف ميکند، تفکر تصويري نیمکره راست به ما حسي ميدهد که زن بودن يعني چه و در آن از عناصر به هم وابسته يک الگو به وجود ميآيد.
به این ترتیب از طريق نيمکرهي چپ به عمل کردهاي توضيحي ـ توصيفي زبان بيپيرايه و صريح راه مييابيم وبا نيمکرهي راست همهي ويژگيهايي که يک متن را از نظر احساسي سرشار ميکنند درمی یابیم.
در روش پیشنهادی ریکو باید با شکیبایی تصویرهای ذهنی را دنبال کرد و در انتظار معنا ماند. زیرا تصاوير ذهنی ما که اغلب ظريف، فرّار و به سختي به چنگ آوردني هستند، با وجود اثرات بسيار پر بارشان، حاصل افکار تداعي شده از روندهاي به تصور درآمدهي تفکر تصويريمان با سايه روشنهاي ظريفترين احساسات هستند که ما با نيروي خردمان اغلب تنها ميتوانيم آنها را ناکامل دريابيم. پس براي پرورش توانايي طبيعي نوشتن ، نه تنها بايد ياد بگيريم با شکیبایی تصاوير ثبت شدهي جهان روزمره را درست مثل جهان رويايي با حساسيت درک کنيم بلکه گذشته از اين باید آنها را به شکل خوشه در طرح مان ثبت نماييم تا کمرنگ نشوند و با باد هوا هم آواز نگردند.
خوشه راه حل ابتکاری ریکو است که ايدههايي براي انواع مختلف متن در اختيار ميگذارد: انشا، شعر، داستان کوتاه، گزارش کار، ترانه و حتي رمان. خوشه به ما انديشههايي را الهام ميبخشد و در عين حال به آنها سازمان ميدهد. و البته لازم نيست که براي توالي و نظم دستوري خاطرات به خود دردسر بدهيم، چرا که همانطور که خوشه براي خود رشد ميکند، ما هم همزمان به طريقي غير پيچيده ارتباط و همبستگي بين عناصر آن برقرار ميکنيم.
ریکو تصریح می کند خوشهسازي به اين معنا نيست که کلمات و جملات را روي کاغذ رديف کنيم. بلکه ماهيتا پيچيدهتر از اين است. در تفکر تصويري هر تداعي به اعتبار منطق خاص خود تداعيهاي جديدي را به همراه ميآورد، حتي جايي که تفکر مفهومي قاصر از شناخت رابطهي آنها است.
باید تصاویر را دنبال کرد و معنا را آفرید: ايجاد رابطه بهطور عمده مربوط است به چند لايه بودن تصاوير و کيفيت احساسهايي که با آن همبسته هستند و بر کاغذ ثبت شدهاند تا زماني که ناگهان ــ يا کمکم ــ الگوي با معنايي در آن بيابيم.
با ادامه تمرین های هدفمند کتاب است که تصاویر ذهنی ما با چيزهایي کاملاً متفاوت گره می خورد و هم تراز می شود،و ما با بياني استعاري سر و کار پيدا ميکنيم که از توانايي تفکر تصويريمان برميآيد : ما بايد بتوانيم چنين پيوندهاي پيچيده و غيرمنطقي را درک کنيم و استعاره را بیافرینیم زيرا استعاره تنها به واسطهي تصوير ساخته ميشود و فقط از طريق گره زدن تصاوير ذهني سرچشمه گرفته از نيمکرهي راست مغز با طرحهاي تفکر مفهوميمان سمت چپ مغز ميتواند قابل فهم شود.تصاوير و استعارات ميزان درک و دريافت ما را گسترش ميدهند و امکان ميدهند که جلوههاي متعارف را از منظر نويني نگاه کنيم و بدين طريق نيروي خلاقيتمان را آزاد کنيم، نيرويي که نوشتن خلاق از آن بر ميبالد.
ریکو در کلاسهای آموزشی خود این روش را به کار گرفته و به دانشجویان یاری رسانده است تا بهطور خودجوش خاطرات، احساسات، تجربيات، و تصاويري را بازيابند که تاکنون در دسترسشان قرار نداشته است و با نوشتن دريافتها و تجارب گوناگون خود را در يک تماميتِ با معني سامان دهند.

برای مطالعه تجربه ریکو در دوره های آموزشی نوشتن کتاب "نوشتن خلاق،دورهی فشردهی گسترش روشمند خلاقیتهای زبانی"با ترجمهی گروه ترجمهی کارگاه نوشتن خلاق – برلن از نشر کتاب آمه یک پیشنهاد کارساز است. زبان ساده وروش پویای آموزشی همراه با مثالهایی به روز و زنده از کارهای دانشجویان و همچنین نویسندگان سرآمد در سراسر این کتاب به خواننده کمک می کند تا از کیفیت آموزشی خوبی مانند دانشجویان ایشان برخوردار شود. و البته می توانید برای دریافت جدیدترین روشها و منشهای نوشتن خلاق به وب سايت خانم گابريله. ال. ريکو: هم مراجعه کنید.