طراحی و ترتیب بندی رئوس مطالب
بهترین موقع برای طراحی نکات عمده اثر موقعی است که نویسنده رمان را تمام کرده است. نویسنده با به روی کاغذ آوردن نکات عمده اثر در حقیقت حوادث و ترتیب آنها را مشخص می کند و این کار برای او حکم راهنما یا آیین نامه را دارد. اما با وجود اینکه طراحی و ترتیب بندی رئوس مطالب اثر، برای برخی از نویسندگان حرفه ای همان قدر جدی است که رمان، اما بعضی از داستان نویسان نیز معتقدند که این کار فقط وقت تلف کردن است.
با این حال، برخی از نویسندگان قبلاً به اختصار اما بعضی به طور مفصل نکات عمده اثرشان را به روی کاغذ می آورند. و باز برخی ابتدا نکات عمد کل داستان را طراحی می کنند و بعد داستان را می نویسند اما بعضی دیگر قبل از نوشتن، فقط رئوس نکات عمده خط طرح و یا صرفاً نکات عمده صحنه ها را به روی کاغذ می آورند. به علاوه بعضی از نویسندگان نمی توانند بدون مراجعه به یادداشت هایشان درباره نکات عمده اثر، داستانشان را بنویسند. برخی نیز شالوده اثرشان را روی کاغذ می آورند و به ذهن می سپارند و بعد دیگر سراغ یادداشت هایشان نمی روند.
و هستند نویسندگانی که فکرهایشان را روی نوار، ضبط می کنند و وقتی موقع نوشتن گیر کردند، به نوار و ضبط صوتشان رجوع می کنند. برخی نیز روی میزشان تخته چارگوشی از چوب پنبه می گذارند و با پونز یادداشت ها، تذکرات و خلاصه صحنه ها را روی آن می چسبانند. بعضی از نویسندگان نیز نقشه های بزرگی از شخصیت ها، روابط، تاریخ ها، حوادث، شخصیت های فرعی و غیره را طراحی می کنند و مثل سرلشگرهای میدان جنگ، هر روز استراتژی حمله را بررسی می کنند. باری، چون هزاران نوع نویسنده با تحصیلات دانشگاهی، عادات نویسندگی و توانایی ها مختلف داریم، طبعاً هزاران نوع نظام سازماندهی اثر و شیوه کار نیز وجود دارد. اما در هر حال تصمیم نهایی در این موارد با خود نویسنده است.
فایده طراحی و ترتیب بندی رئوس مطالب در این است که دیگر نویسنده دنبال چیزی که می خواهد بنویسد نمی گردد. بلکه کل رمان پیش روی اوست و می تواند رمانی منسجم و آنچه دوست دارد بنویسد. ولی این کار یک ضرر هم دارد. در این حالت رمان شکلی ثابت، مشخص و جامد پیدا می کند و نویسنده از ترس اینکه مبادا توازن رمانش به هم بخورد و مجبور شود طراحی و ترتیب رئوس نکات آن را تغییر دهد، از مصالح جدید در رمانش استفاده نمی کند.
از جمله طراحی های سنتی و کامل، طراحی و ترتیب بندی ریز رئوس مطالب است، که می توان از آن برای طراحی انواع رمان ها استفاده کرد. برای این کار، کل داستان و خط طرح را به ترتیب، به فصول مختلف تقسیم می کنیم. سپس رئوس و ترتیب مطالب هر فصل را می نویسیم. بعد هر فصل را به صحنه های مختلف تقسیم می کنیم و باز رئوس مطالب هر صحنه را به ترتیب روی کاغذ می آوریم. برای تحلیل شخصیت ها نیز ویژگی های، عمده هر شخصیت نظیر اصلیت، خصوصیات، درگیری ها، خلق وخو، اهداف، نگرانی ها، تنفرها، اهمیت و غیره او را به ترتیب می نویسیم. تاریخچه مشخصات زمان های رمان را نیز به دوره های مختلف تقسیم می کنیم و نوع لباس ها، سنن وعرف، اعتقادات، وسایل مکانیکی، طرز مداوای بیماری های مختلف و غیره هر دوره را یادداشت می کنیم. این نوع طراحی و ترتیب بندی رئوس مطالب را معمولاً در شصت الی هشتاد صفحه می نویسند، و در کلاسور می گذارند و یا به صورت الفبایی تنظیم و در کارت هایی وارد می کنند. اما این طراحی نیاز به مهارت خاصی دارد و شاید تکمیل آن ماه ها طول بکشد.
ولی نویسنده فقط با استفاده از دانستنی هایش رئوس مطالب را ترتیب بندی و طراحی می کند. بنابراین از چیزهایی که قرار است در آینده کشف کند استفاده نمی کند. به علاوه نکات عمده اثر فاقد حس نمایشی یا در حقیقت منبع ذوقی نویسنده است. ممکن است نویسنده هنگام طراحی رئوس مطالب، از صحنه ای برای نشان دادن تأثیرگذاری شخصیت بر دیگران استفاده کند، اما موقع نوشتن کامل صحنه، دریابد که این صحنه در حقیقت نشان می دهد که دیگران بر شخصیت تأثیر می گذارند. در واقع نویسنده با نوشتن و با استفاده از لایه های پنهان اعماق وجودش، به دست به کشف و شهود می زند. و این کار نظم و ترتیب ندارد، بلکه وی باید هنگام نوشتن رمان، محتوایش را کشف کند و سپس کشفیاتش را نظم بدهد.
پس از اینکه پیشنویس اولیه رمان تمام شد، نوبت بازنویسی حرفه ای آن است. اگر به جای اینکه رئوس مطالب رمان را قبل از نوشتن ترتیب بندی و طراحی کنیم، در این مرحله به روی کاغذ بیاوریم، با نوشته ای واقعی سرو کار داریم. در این حالت می توانیم با طراحی رئوس مطالب پیشنویس رمان، آن را بپالاییم و نظم دهیم. چرا که پیشنویس رمان. همه کشفیات نویسنده را نیز در بر می گیرد و نویسنده می تواند به آن نظم و ترتیب لازم را بدهد. اما دیگر لزومی ندارد درمان را تغییر دهد، بلکه باید آن را اصلاح کند.
ولی سوال اصلی این است که آیا بالاخره رئوس مطالب رمان را ترتیب بندی و طراحی کنیم یا نه؟ پاسخ روشن است: به تصمیم خود نویسنده بستگی دارد.