تقریبا 20 سال پس از آنکه ایده ساخت آن شکل گرفت، قوی ترین تلسکوپ نوری جهان به زودی چشمان خود را باز خواهد کرد.
این تلسکوپ عظیم 120 میلیون دلاری، موسوم به ال بی تی، که زیر آسمان صاف و شفاف آریزونا مستقر شده در واقع دوچشمی است و به اخترشناسان امکان خواهد داد کیهان را با جزئیات بیشتر و در اعماق ژرف تر بکاوند.

پروفسور گری گیلمور از موسسه نجوم دانشگاه کمبریج بریتانیا گفت: "ال بی تی یک گام مهیج رو به جلو برای نجوم است. نه فقط بزرگ است، بلکه امکان پیاده سازی برخی از فناوری های تازه که برای همه تلسکوپ های بزرگ نسل آینده حیاتی خواهد بود را ثابت می کند."

برخلاف اکثر تلسکوپ های امروزی، که حاوی یک آینه برای جمع آوری نور هستند، تلسکوپ دوچشمی متشکل از دو آینه 4/8 متری است.

دکتر جان هیل از دانشگاه آریزونا و مدیر فنی "ال بی تی" گفت: "ستاره شناسان در یک تلسکوپ دنبال دو چیز هستند. آنها خواهان آینه ای با سطح وسیع برای جمع آوری نور هستند تا بتوانند اجرام خیلی خیلی محو در فواصل خیلی خیلی دور را بنگرند؛ و دیگر اینکه آنها خواهان تصاویری با وضوح یا تفکیک پذیری (resolution) بالا هستند چون باید بتوانند آن اجرام محو و خیلی دور را به طور شفاف ببینند."

ابعاد خارق العاده

بنابراین منجمان همیشه به دنبال بزرگترین آینه ای که می توانند به آن دست پیدا کنند هستند، چون هرچه قطر آینه بیشتر باشد توانایی آن بیشتر است.

اما ساختن این تلسکوپ های انعکاسی دشوار، پرهزینه و وقت گیر است.

با کمک فناوری های کنونی، بزرگترین آینه ای که می توان ساخت 8 متر است. و حتی تلسکوپ هایی با این ابعاد نیز مشکلاتی دارند.

دکتر هیل گفت: "جابجایی و انتقال آنها یک مشکل بزرگ است. یک آینه 4/8 متری وقتی توی جعبه است (سوار بر کامیون) دو خط بزرگراه را اشغال می کند."

در نتیجه دانشمندان درصدد یافتن راه های زیرکانه ای برای استفاده از حداکثر توان بالقوه آینه های موجود برآمده اند.

یکی از راه های این کار استفاده از چند آینه به صورت متوالی است.



چنین کاری قبلا انجام شده است. برای مثال، تلسکوپ چندآینه ای (ام ام تی) در آریزونا که اکنون بازنشسته شده است حاوی شش آینه هر یک به قطر 8/1 متر بود.

با این حال دانشمندان هرگز تلاش نکرده اند آنها را در ابعاد قابل مقایسه با "ال بی تی" ترکیب کنند.

دکتر ریچارد گرین، مدیر این تلسکوپ، گفت: "همه جنبه های این پروژه در واقع یک تجربه اول است."

استفاده از دو آینه 4/8 متری چیزی معادل ظرفیت نوری یک آینه واحد 8/11 متری و قدرت وضوح تلسکوپی حتی بزرگتر فراهم می کند.

دکتر گرین گفت: "این (از نظر قدرت تفکیک) مثل تلسکوپی با قطر 8/22 متر عمل می کند. این قدرت وضوحی به ما می دهد که 10 بار بیشتر از تلسکوپ هابل است."

تلسکوپ فضایی هابل با آینه 4/2 متری برخی از شفاف ترین عکس ها از جهان را برداشته است.

فناوری نوین

اما هابل مزیت مهمی بر ابزارهای زمینی دارد.

دکتر گرین گفت: "هوای متلاطم و بادهای جوی زمین باعث می شود ستاره ها تار و دچار اعوجاج شوند. ما باید آنها را از حالت تار خارج کنیم تا بتوانیم دو آینه را ترکیب کرده و کاری کنیم که مثل یک آینه عمل کنند."

برای این کار، دو آینه ثانوی کاسه مانند در تلسکوپ طراحی شده است که ضخامت هر یک 6/1 میلیمتر است و از پشت با 672 مغناطیس پوشانده شده است.

یک کامپیوتر نور یک ستاره مرجع را تحلیل می کند و تعیین می کند که نور ستاره چقدر دچار اعوجاج شده است.




سپس مغناطیس ها وارد عمل می شوند، و شکل آینه ثانوری را هزار بار در ثانیه عوض می کنند تا این اعوجاج جوی را تصحیح کنند.

آینه های ثانوی تلسکوپ در سال 2008 تحویل داده خواهند شد و ابزارهایی که از این سیستم نوری به اصطلاح "تطبیقی" (adaptive) بهره برداری خواهند کرد یک سال بعد از آن راه اندازی خواهد شد.

یکی از این ابزارها "انفرومتر ال بی تی" خواهد بود.

دکتر هیل توضیح داد این انفرومتر (inferometer) خاصیب صفرکنندگی دارد یعنی در ترکیب با هم (نور دو آینه) می توانید نور یک ستاره درخشان را حذف کنید و به سیارات محو و کم نور کنار آن بنگرید.

این ابزار قاعدتا باید این توانایی بی سابقه را به منجمان بدهد که از این سیارات خارجی (خارج از منظومه شمسی در اطراف سایر ستاره ها) عکس بگیرند.

یک انفرومتر دیگر برای ایجاد تصویری شفاف به کار گرفته خواهد شد.

دکتر گرین گفت: "این وضوح خارق العاده به ما امکان خواهد داد به سیارات و منظومه های درحال تشکیل اطراف ستاره های نزدیک بنگریم."

"اگر بتوانید نور آن ستاره درخشان را در یک نقطه خیلی کوچک در وسط متمرکز کنید، می توانید اطراف آن را با کنتراست بالا ببینید و دیسک گاز و غبار که سیارات درون آن متولد خواهند شد را ببینید."

وی گفت سایر محققان با استفاده از این تلسکوپ قلب کهکشان های اطراف را کاوش خواهند کرد تا سیاهچاله های فوق العاده عظیم را بهتر درک کنند.

چشم گشا



هرچند دانشمندان هنوز نمی توانند تصویر دو آینه را ادغام کنند، اما طراحی انعطاف پذیر تلسکوپ به آن معنی است که می توان با هر آینه به طور منفرد کار علمی مفید انجام داد.

دکتر هیل گفت: "ما از حالا مشغول انجام عکس برداری از آسمان از سیارک ها در منظومه شمسی گرفته تا فوتومتری ستاره ها در کهکشان های مجاور هستیم."

این پروژه ها اکنون با یک دوربین فرابنفش و طیف آبی با میدان دید وسیع موسوم به "ال بی سی" که در بالای آینه اصلی سمت چپ تعبیه شده انجام می شود.

"ال بی تی" با استفاده از این ابزار در روز 12 اکتبر سال 2005 برای اولین بار نور دید و از یک کهکشان مارپیچی در صورت فلکی اندرومدا عکس گرفت.

اما "ال بی تی" تا زمانی که دومین چشم خود را بازنکرده به توان بالقوه خود دست نیافته است.

به گفته دکتر هیل این کار قرار است زمانی در فصل زمستان صورت گیرد یعنی زمانی که رصدخانه یک دوربین "ال بی سی" دیگر که قادر به گرفتن عکس در طیف فروسرخ است را تحویل گرفته است.

امیدها

دکتر ژیاهوی فن از دانشگاه آریزونا کیهان شناسی است که مشتاق است با تلسکوپ تازه کار کند.

او در جستجوی دوردست ترین اجرام کیهان است، یعنی اجرامی که در حدود 900 میلیون سال بعد از انفجار بزرگ به وجود آمدند. عمر کیهان نزدیک 14 میلیارد سال رقم زده می شود.

او توضیح داد: "به نظر می رسد که آن دوره هیجان انگیز در تاریخ کیهان بوده است. در این دوره، نخستین نسل از کهکشان ها و کوازارها (اخترنما) و سیاهچاله ها درحال شکل گیری بودند."

قدرت ال بی تی توام با توانایی آن برای عکس گرفتن از چند شیء به طور همزمان و در طیف های مختلف به دکتر فن اجازه خواهد داد اجرام بیشتری را با سرعت و دقت بیشتر مطالعه کند.

او گفت: "هدف من پس زدن این حد به زمانی حتی قدیم تر است - به محدوده ای مثل 800 میلیون سال اول پس از انفجار بزرگ یا حتی کمتر."

"این همان جایی است که فکر می کنم ال بی تی اهمیت خود را نشان دهد."

اما سایرین تا این اندازه مطمئن نیستند، هرچند آنها نیز ابراز اطمینان می کنند که این تلسکوپ مرزهای نجوم را گسترش خواهد داد.

دکتر هیل گفت: "مساله مهیج در مورد ساختن یک تلسکوپ بزرگ این است که هرگز نمی دانید چه نوع کشفیاتی در انتظار شماست."

"این تلسکوپ احتمالا چیزهایی را کشف خواهد کرد که مردم هنوز به آن فکر نکرده اند."

بي بي سي