خیلی راحت اتفاق می افتد. استمرار در یك برنامه بد غذایی، بی تحركی و نداشتن یك الگوی غذایی مناسب، خیلی راحت و سریع می تواند زنان را در آستانه ۳۵ سالگی و مردان را در آستانه ۴۰ سالگی تا آنجا دچار افت و كاهش قدرت بدنی كند كه از هر ۴ زن ۴۰ ساله و هر ۸ مرد ۵۰ ساله، یك نفر از بلند شدن صدای جرق جرق زانوها، مفاصل و دردهای استخوانی ناله و گلایه كنند. نشانه هایی كه از دیدگاه متخصصان، از تظاهرات بالینی بیماری پوكی استخوان به شمار می روند. بیماری ای كه طبق آخرین نتایچ پژوهش ها می تواند نتیجه معكوس یافته و با بالارفتن سن حتی از شدت، میزان و درصد ابتلا به آن كاسته شود.
۸۰ درصد زنان ایرانی، آمادگی ابتلا به بیماری پوكی استخوان را دارند. اغلب آنها از سن ۳۵ سالگی به بعد، دچار مشكلات استخوانی می شوند. تا آنجا كه پوكی استخوان در ردیف یكی از پرشمارترین بیماری های زنان درآمده است. این وضع درباره مردان نیز چندان مطلوب نیست. به گفته منصوره لبیبی، نویسنده و محقق تغذیه، پوكی و نرمی استخوان گروه سنی و جنسی خاصی را شامل نمی شود. او می گوید: «چه بسا یك كودك ۲ تا ۴ ماهه هم به دلیل كمبود شدید كلسیم از بدن مادر در دوران بارداری، به این بیماری مبتلا شود. گرچه شیوع این بیماری بویژه در سال های اخیر و از هنگامی كه نوزادان را به محض تولد درآغوش مادر قرار می دهند تا به جای نبات داغ از شیرمادر تغذیه كنند، به شكل چشمگیری كمتر شده است. اما آمارها نشان می دهد كه پوكی استخوان در سنین خاصی رخ نمی دهد و هر وقت كه مواد كانی بدن كافی نباشد، بیماری پوكی و نرمی استخوان خود را به صورت دردهای استخوانی یا عضلانی، درد تاندون ها، كرم خوردگی و لق شدن دندان ها، آبسه زیر دندان ها، خونریزی لثه ها و در نهایت سردردهای شدید و مدام، احساس ضعف و خستگی در اندام ها (به گونه ای كه فرد بدش نمی آید تمام روز را در بستر باشد)، شكنندگی ناخن ها و سست و شكننده شدن استخوان ها و حتی با تغییرات عضوی مثل بزرگ شدن بینی، ریش ریش شدن نوك موها و از همه مهم تر با حالت های تنش شدید عصبی خود را نشان می دهد. این مورد آخر بویژه در میان جوانان گاه تا آنجا حاد می شود كه خانواده ناچار فرزند جوان خود را برای رهایی از تنش های شدید عصبی نزد روانكاو و روانپزشك می برد. اما در این سیر درمان ممكن است هر احتمالی درباره منشأ تنش او مطالعه شود، به جز عاملی كه موجب بروز آن شده است و آن چیزی جز ابتلای فرد به پوكی و نرمی استخوان در اثر ته كشیدن چند ماده كانی مهم نظیر كلسیم، مس، منیزیم و چند ویتامین دیگر مانند C، B۶ و D۳ نیست.»
بسیاری از متخصصان طب، پوكی و نرمی استخوان را در یك ردیف قرار داده و از یك منشأ مشترك در شیوع و بروز آن نام می برند كه در رأس آن همان كمبود مواد مغذی برای سلول های بدن است.
● هیچ وقت دیر یا زود نیست
در یك كلاس ورزشی، زنان از گروه های سنی مختلف گرد هم آمده اند. شمسی آذرنیوش مربی كلاس می گوید: «این كافی نیست. ما باید عادت به ورزش را در تمام اعضای خانواده زن و مرد، كودك و جوان و پیر به وجود بیاوریم و باور كنیم كه ورزش نه فقط درمان بسیاری از بیماری ها، بلكه پیش گیرنده آنها نیز هست.» در كلاسی كه او اداره می كند، بسیاری از زنان دریافته اند كه با انجام دادن حركات ورزشی زیر نظر مربی یا از دردهای مفصلی و عضلانی كه در گذشته داشتند، كاسته شده و یا در اثر پرداختن به ورزش در سال های متوالی، با وجود بالارفتن سن، بر قدرت و مقاومت بدن شان افزوده شده است.
یكی از این زنان كه تا سال ها از درد زانو و مفاصل رنج می برده، بعد از ثبت نام و شركت در این كلاس ورزشی اظهار می كند كه به تدریج نه فقط از درد زانو رهایی یافته، بلكه قدرت انجام دادن حركات سنگین تر و قوی تر ورزشی را هم به دست آورده است.
زن دیگری بعد از سال ها درمان پزشكی دیسك كمر، به این نتیجه رسیده است كه ورزش می تواند علاوه بر نوعی مسكن، درمانی هم برای درد و بیماری او باشد.
شمسی آذرنیوش می گوید: «آموزش این نكته به خانواده ها و مردم كه هیچ وقت و هیچ سنی برای ورزش كردن دیر یا زود نیست، می تواند تضمین كننده سلامت نسل های یك جامعه باشد. متأسفانه فقر حركتی و بی تحركی بویژه بین دختران دانش آموز و زنان خانه دار و حتی شاغل سرچشمه ابتلای آنها به بسیاری بیماری ها از جمله پوكی استخوان شده است.» او در عین حال بر این نكته تأكید می كند كه: «در حین ترویج عادت به ورزش در بین مردم باید ذهن آنها را از اطلاعات غلط پاك كرد. مثل این كه كسی فكر كند چون بیماری خاصی دارد، نباید ورزش كند. در حالی كه امروزه پزشكان انجام دادن حركات ورزشی را درباره بسیاری از بیماری ها مكمل كار درمان می دانند.» به عقیده شمسی آذرنیوش «پیاده روی به عنوان ورزشی در دسترس و امكانپذیر در هر شرایطی متأسفانه در بین برخی مردم به شكلی كاملاً اشتباه انجام می شود كه اصلاح باور غلط مردم از پیاده روی نیز یكی دیگر از وظایف كارشناسان ورزشی است. برای پیاده روی، باید حتماً به زمان و مكان انجام دادن آن توجه كرد و این كه بهترین زمان برای پیاده روی بعدازظهر است. چون صبح ها به علت وارونگی هوا نتیجه دلخواه به دست نخواهد آمد. همچنین پیاده روی باید بدون توقف و سریع انجام شود تا بدن كالری بیشتری بسوزاند. اما زمان آن هم در هر بار نباید از ۲۰ تا ۳۰ دقیقه بیشتر باشد و حتماً پس از آن پیاده روی، باید تمرین های كششی انجام شود. در غیر این صورت نیروی جاذبه زمین به تدریج روی اندام ها اثر گذاشته و موجب كوتاهی قد می شود. استفاده از كفش مناسب هم یكی دیگر از موارد مهم برای انجام پیاده روی است. با رعایت همین چند نكته، پیاده روی می تواند به عنوان ورزشی كاملاً مفید نه فقط به طور اصولی جلوی پوكی استخوان را بگیرد، بلكه از ابتلای فرد به سایر بیماری ها نیز در اثر تحرك ناشی از آن جلوگیری كند.»
● ناموفق در كسب انرژی
توجه به پیشگیری و درمان بیماری پوكی و نرمی استخوان بیشتر از این رو اهمیت دارد كه به گفته متخصصان، این بیماری فقط تظاهر جسمانی نداشته، بلكه قادر است فرد مبتلا را در معرض آشفتگی های روحی قرار داده و بر نوع روابط عاطفی و احساسی او با سایر اعضای خانواده نیز اثر بگذارد. چنانچه از دست دادن انرژی و احساس ضعف و خستگی مفرط و مدام از مهم ترین پیامدهای این بیماری به شمار می رود. منصوره لبیبی می گوید: مصرف كمی شیرینی به صورت طبیعی مسكن مؤثری خواهد بود، اما درمان درد نیست! در این حالت، بویژه از دست دادن انرژی، فرد احساس می كند كه بدن او كاملاً تهی از انرژی است. این موضوع اثر تخریبی زیادی بر روابط اعضای خانواده باقی می گذارد. طوری كه گویا همدیگر را نمی شناسند و با هم غریبه اند.
با وجود ارتباط فیزیكی با هم، مثل این می ماند كه هیچ گونه رابطه عاطفی بین آنها وجود ندارد. این موضوع گاهی به شكل تراژدی نمود پیدا می كند و در حالت های شدید نابهنجاری، باعث به هم ریختگی كانون خانواده می شود.»
تمام تلاش متخصصان و محققان در زمینه علوم پزشكی این است كه به مردم یادآوری كنند، گاهی یك بیماری جسمی، علاوه بر ظهور نشانه ها در اندام ظاهری، قادر است ذهن و روح فرد بیمار را نیز درگیر كند و به همین خاطر لزوم مراقبت و پیشگیری از بیماری ها اهمیتی چندبرابر می یابد.
منصوره لبیبی معتقد است: «امروزه مردم در ایجاد زمینه برای كسب انرژی مورد نیاز بدن چندان موفق نیستند و آن مقدار ناچیز انرژی كه از طریق مصرف روزانه مواد غذایی به دست می آورند هم ممكن است با یك تنش شدید عصبی از دست بدهند! در واقع اگر بین جسم و روح تعامل برقرار نباشد، در طول روز مدام و بی دلیل انرژی از دست می دهیم. سلامتی در گرو كسب و حفظ انرژی مورد نیاز بدن است.»
● مواد بدون جانشین
همه ما در اطراف خود زنان و مردان جوان و میانسالی را سراغ داریم كه با كمترین ضربه یا زمین خوردن دچار شكستگی استخوان شده و ناچارند روزهای زیادی را همراه با درد و ناراحتی در بستر بگذرانند. صرفنظر از ورزش و تحرك كافی كه می تواند تا حد زیادی از شكنندگی، ضعف و سستی استخوان ها جلوگیری كند، نحوه تغذیه و چگونگی انتخاب و مصرف موادغذایی نیز می تواند در این بین عامل مهمی محسوب شود.
همچنان كه پوكی و نرمی استخوان در اثر سوءتغذیه و كمبود مواد مغذی برای سلول های بدن بروز پیدا می كند. منصوره لبیبی می گوید: «دردهای استخوانی از هر نوع كه باشد چه درد در دندان ها، سایش غضروف های مفاصل، سستی ناخن ها، دردهای گیجگاهی، با مصرف آب مركبات (دست كم ۴ لیوان در روز) مصرف ویتامین C به صورت قرص های جویدنی همراه با كلسیم و در حالت های همراه بودن با تنش عصبی از طریق مصرف قرص های كلسیم با ویتامین B۶ ظرف مدت كوتاهی قابل ترمیم اند. البته مصرف قرص ها و ویتامین ها نفی كننده مصرف شیر و ماست در طول روز و در برنامه غذایی روزانه نیست اما چون ویتامین ها و مینرال ها یا مواد كانی جزو مكمل های موادغذایی بوده و از طریق رژیم غذایی روزانه به سختی دریافت می شوند، جز در پاره ای موارد مثل مصرف آب هویج كه با آن می توان ویتامین A مورد نیاز بدن را دریافت كرد، در سایر موارد توصیه به استفاده از ویتامین ها به شكل قرص می شود. ناگفته نماند كه حتی با وجود مصرف آب هویج و كافی بودن آن برای دریافت ویتامین A، حتی برای جذب بهتر آن مصرف ویتامین E هم الزامی است، تا زانوها و مچ پاها دچار ورم یا به زبان عامیانه آب آوردن نشود. ارزش خاص ویتامین ها و پاره ای از مینرال ها درآن است كه در ساختمان آنزیم ها دخالت دارند و آنزیم ها همان طور كه می دانیم، نقش اساسی در متابولیسم بدن دارا هستند. بدون حضور آنزیم ها، غذاهایی كه مصرف می كنیم متابولیزه نشده و انرژی ای حاصل نمی شود. علاوه بر این، ارزش ویتامین ها و مینرال ها چنان است كه به نظر محققان تغذیه، نبود یك ویتامین یا مینرال می تواند فاجعه ای به بار آورد زیرا ویتامین ها و مواد كانی جانشین ندارند.»
كارشناسان ورزشی در كنار محققان تغذیه، بر مصرف مواد غذایی مناسب و تحرك كافی برای جلوگیری از پوكی استخوان تأكید می كنند. شمسی آذرنیوش مربی ورزش می گوید: «ورزش باعث تراكم استخوانی می شود. از طرفی ورزش فعال كننده آنزیم های تنظیم كننده فشار خون بوده و از انعقاد خون در عروق جلوگیری می كند. در اثر ورزش، در ذهن ماده ای به نام آندروفین ترشح شده كه سبب شادی و نشاط فرد ورزشكار می شود. با ورزش كلیه ها فعال شده و آلودگی ها از طریق آنها به خوبی دفع می شوند. به عبارت دیگر در اثر ورزش و تعرق ناشی از آن تمام مواد زائد از اندام ها و عضله ها خارج شده و جلوی رسوب مواد سمی، چربی، نمك و قند كه به شكل انباشته ممكن است فرد را دچار بیماری های خطرناكی كند، در بدن گرفته می شود.»
ورزش برای كسب سلامتی بدن، نكته ای نیست كه انجام دادن آن در گرو مد و صرف هزینه بسیار باشد. شمسی آذرنیوش می گوید: «این روزها در خیلی از خانه ها، می توانید دستگاه تردمیل یا پیاده روی را ببینید كه صاحبان خانه ها تحت تأثیر تبلیغات و یا مد ورزشی اقدام به خریدن آنها كرده اند، اما چون هنوز دیدگاه ورزشی لازم را نیافته اند، این وسایل گوشه خانه ها به حال خود رها شده اند و یا حتی به غلط مورد استفاده قرار می گیرند.
شاید آنچه از دیدگاه این مربی ورزش مهم و قابل تأمل است، این نكته است كه وقتی به باور مفید بودن ورزش رسیدیم با درگیر كردن خود در قید و بند نوع و شكل وسایل ورزشی و هزینه و سایر جنبه های ظاهری، از ارزش های ورزش نكاهیم. ارزش هایی كه در عین حال می تواند فقط در یك مورد و تا حد زیادی كشور را از یكی از مشكلات بهداشت عمومی، یعنی پوكی استخوان برهاند.

فاطمه امیری





گزارش: روزنامه ايران