تاریخ زندگانی انسانها را بر سیارهی زمین از نظر میزان آگاهی ما به چگونگی زندگی آنان به دو دوره ی اصلی تقسیم ميشود: دوران پیش از تاریخ و دوران تاریخي. دوران پیش از تاریخ به روزگارانی گفته میشود كه انسانها به نگارش روی نیاورده بودند و سند نوشتاری از خود بر جای نگذاشتهاند. از راه بررسی ابزارهای سنگی یا فلزی، سفالینهها و جمجمهها و استخوانهایی كه از زمانها بسیار دور در غارها، زیر خاك یا زیر تودهی شن و برف ماندهاند، هم چنین از كندهكاریها و نقاشیهای روی صخرهها و دیوار غارها، میتوان تا اندازهای به چگونگی زندگی آن مردمان پی برد. این دوران از زمان ساختن نخستين ابزار سنگي ساده به دست انسان در 5/2 میلیون سال پيش تا 4500 سال پیش از میلاد مسیح در نظر گرفته میشود.

دوران پیش از تاریخ خود به دو دورهی سنگ و فلز تقسیم می شود.

دورهي سنگ

دورهی سنگ سرآغاز ساختن ابزار و به كار بردن آن به دست انسان است كه به سه عصر تقسیم میشود: عصر پارینهسنگی(Paleolithic)، عصر میانسنگی(Mesolithic) و عصر نوسنگی(Neolithic).

عصر پارینهسنگی

انسانها در غارها زندگی میكردند و چون از كشاورزی آگاهی نداشتند، به شكار و گردآوری خوراك میپرداختند. آنها سنگهای نوك تیز را به كار ميبردند. نقاشیها بر جای مانده بر دیوار غارها از یادگارهای مردمان این عصر است. این عصر تا 12 هزار سال پیش از میلاد ادامه يافت.

عصر میان سنگی

انسانها با تراشیدن سنگها ابزارهای كارآمدتری ساختند و يادگرفتند كه ميتوان استخوانهاي پهن و سنگهاي تيز را به چوبدستي ببندند و ابزارهاي كارآمدتري بسازند. مردان به شكار كردن جانوران بزرگ روی آوردند و زنان به گردآوری خوراك میپرداختند. اين عصر تا 10 هزار سال پيش از ميلاد ادامه يافت.

عصر نوسنگی

انسانها به كشاورزی پرداختند و آرام آرام به یكجانشینی روی آوردند. اهلی كردن جانوران و سفال سازی از نوآوریهای انسان در این دوره است. سگ نخستین جانوری بود كه اهلی شد و سپس گوسفند و بز در ایران اهلی شد. كاشت گندم در ایران، جو در میان رودان، برنج و ارزن در چین آغاز شد.

دورهي فلز

از نزیك 5 هزار سال پیش انسانها یادگرفتند كه چگونه فلزها را به كار ببرند و دورهی فلز آغاز شد. این دوره به سه عصر مس(Copper)، مفرغ(Bronze) و آهن(Iron) تقسیم میشود.

عصر مس

بهرهگیری از مس نزدیك 5 هزار سال پیش از میلاد در ایران(تل ابلیس كرمان) و سپس مصر و بالكان آغاز شد. مردم میانرودان مس مورد نیاز خود را از ایران به دست می آوردند، زیرا در سرزمین آنها نه تنها مس بلكه كانیهای دیگر نیز كمیاب بود. يورشهاي بسيار آشوريها به ايران نيز به همين دليل بود.

عصر مفرغ

در برخي معدنهاي مس رگههایی از قلع و روی هم وجود دارد. بنابراین، هنگام ذوب سنگهای مس و قلع، آلیاژ مفرغ نیز به دست میآید. چنین رویدادی نزدیك 3 هزار سال پیش در ایران رخ داد و به ميانرودان راه يافت، حال آن كه عصر مفرغ در اروپا نزدیك 2 هزار سال پیش از میلاد آغاز شد.

عصر آهن

نزدیك 1500 سال پیش از میلاد گروهی از آریاییها به نام هيتيها و میتانیها، كه در تركيه و شمال عراق فرمانروايي داشتند، به فناوری ذوب آهن دست یافتند. ميتانيها نزدیك 1200 سال پیش از میلاد مردم میانرودان را با این فناوری آشنا كردند. این عصر در چین از نزدیك 600 سال پیش از میلاد آغاز شد.

توجه داشته باشید كه این عصرها و دورانهای تاریخی اندكی با هم همپوشانی دارند. برای مثال، درعصر مس اندكی مفرغ وجود داشت و برای ساختن چیزهای آرایشی به كار میرفت و از عصر آهن نیز ابزارهای مفرغی بسیاری یافت شده است كه مفرغهای لرستان از آن جملهاند. هم چنین، در سدههای پایانی عصر نوسنگی چكشكاری سنگهای مسی و ساختن ابزار و چیزهای آرایشی از آنها آغاز شده بود.

دوران تاریخی

نزديك 3500 سال پيش از ميلاد، سومريها، ايلاميها و مصريان نوشتن به خط تصويري ابتدايي را آغاز كردند. سپس نزديك 3 هزار سال پيش از ميلاد(در عصر مفرغ) سومریها خط میخی را پدید آوردند. ايلاميها 200 سال پس از اين از خط ميخي سومري تقليد كردند. مصريان خط تصويري پيشرفته را پديد آوردند و با جوهر بر پاپيروس مينوشتند. در 1100 سال پيش از ميلاد، فینیقیها خط الفبایی كارآمدتری به وجود آوردند كه الفباي امروزي غربيها از آن گرفته شده است. ایرانیان در كنار به كار بردن خط میخی به نگارش با خط آرامی نیز پرداختند و خطهای ایرانی اوستایی و پهلوی و نیز الفبای موسوم به عربی كه اكنون ما آن را به كار می بریم، نیز در واقع از همان خط آرامی ریشه گرفته است.

بنابراين، پيش از تاريخ در سرزمينهاي گوناگون در يك زمان پايان نميپذيرد. در حالي كه پيش از تاريخ در ميانرودان و ايران از 3500 سال پيش از ميلاد به پايان رسيده بود، انگلستان تا 43 سال پيش از ميلاد(به روزگار ورود روميها به اين جزيره) هنوز در پيش از تاريخ به سر ميبرد. مردم جزيرهي كرت در جنوب يونان در 2 هزار سال پيش از ميلاد با خط تصويري مينوشتند تا اين كه اين تمدن به دست يونانيان دورياني ويران و عصري در يونان آغاز شد كه از آن به "عصر تاريك" يا به بيان جرج سارتن "ميانپردهي تاريك" ياد ميشود. اين عصر كه از 1100 پيش از ميلاد آغاز شد تا نزديك 800 سال پيش از ميلاد، يعني زماني كه يونانيها الفباي فينيقي را اقتباس كردند، ادامه يافت.

دوران تاریخ در غرب به چهار دوره تقسیم میشود: دورهی باستان(Ancient)، سدههای میانه(Middle Ages)، دورهی نوین(Modern)، دورهی معاصر(Contemporary). برخي پژوهشگران دورهي ديگري به نام دورهی كنونی(Recent) را نيز از 1918 تا زمان كنوني در نظر ميگيرند. دوران تاریخ در ایران نيز اغلب به ايران باستان، ايران اسلامي و ايران معاصر تقسيم ميشود. البته تقسيمبندي به پنج دورهي باستان، اسلامي، صفوي، قاجار و معاصر(از مشروطه تا كنون) نيز معمول است.

توجه داشته باشید كه برخی از نویسندگان و پژوهشگران ایرانی به پیروی از غربیها از اصطلاح سدههای میانه یا قرون وسطی برای تاریخ ایران نیز بهره میگیرند كه چندان درست نیست. سدههاي ميانه(قرون وسطي) به بخشي از تاريخ اروپا گفته ميشود كه با فروپاشي امپراتوري روم در سال 474 ميلادي، به دست بربرهاي ژرمن، آغاز شد و با آغاز دورهي نوزايي در سدهي 14 ميلادي به پايان رسيد. در آغاز اين دوره، انوشيروان(579-531 ميلادي)، يكي از بزرگترين پادشاهان ايراني، تمدن ساساني را به اوج خود رساند. سپس عربهاي مسلمان در سال 635 ميلادي بر بخشي از سرزمينهاي زير فرمان روم شرقي دست يافتند و در سال 637 ميلادي به ايران يورش آوردند و تا سال 643 ميلادي، بخشهاي زيادي از ايران را به زير فرمان خود بردند. با روي آوردن ايرانيان به اسلام، دوران تمدن اسلام آغاز شد و در دوران فرمانروايي عباسيان، به كوشش وزيران ايراني به اوج خود رسيد. بنابراين، هر چند از سدههاي ميانهي اروپا به دوران تاريكي ياد ميشود، اما اوج شكوفايي مشرق زمين را در اين دوران بايد جست.


منبع :جزیره دانش