شناخت وظایف پول و اندازه گیری آن

پول از دیدگاه کلی با چهار وظیفه به صورت زیر تعریف میگردد.

آ. ابزار مبادله: پول ابزاری برای آسان کردن مبادلات است. از پول به عنوان ابزاری برای دریافتها و پرداختها استفاده میشود و بدین ترتیب انجام مبادلات اقتصادی با کمترین هزینه همراه خواهد بود.

ب. واحد شمارش: پول وسیلهای برای سنجش ارزشهای اقتصادی است. با استفاده از پول امکان مقایسه بین کالاها و خدمات بوجود میآید و ارزشهای اقتصادی بوسیله آن اندازهگیری میشود.

پ. ذخیره ارزشهای اقتصادی: پول ابزاری برای ذخیره ارزشهای اقتصادی است. در طول زمان با استفاده از اندوخته شدن ارزشهای اقتصادی، انجام فعالیتهای اقتصادی ممکن میشود و بدین ترتیب با توجه به قدرت خرید پول امکان به تعویق افتادن مخارج مصرفی ایجاد میشود. پس از پایان رکود بزرگ دهه 1930 میلادی و به میان آمدن تئوریهای جدید همچون نظرات پولی کینز، پول به صورت دیگر نیز شناسایی گردید.

ت. ابزاری برای پرداختهای انجام نشده (پرداختهای آتی): پول عاملی در جریان فعالیتهای اقتصاد و موثر بر شاخصها و نوسانات آن است. تاثیرپذیری رکود و رونق اقتصادی در نتیجه عوامل پولی توسط کینز و پیروانش گسترش یافت.



اندازهگیری عرضه پول

مقامات پولی هر اقتصاد به سنجش میزان پولی که در جامعه وجود دارد، نیازمند هستند. آنها به این نکته توجه دارند که میزان پول در اقتصاد به چه مقدار نقدینگی را در کشور ایجاد میکند. بخش حقیقی اقتصاد به میزان پول و حجم آن واکنش نشان میدهد. چنانچه میزان نقدینگی در اقتصادی کمتر از میزان مورد نیاز آن باشد، امکان دارد تولید، درآمد و اشتغال دچار افت شوند. همچنین افزایش نقدینگی بیش از حد مورد نیاز اقتصاد، ممکن است به رشد سطح عمومی قیمتها و افزایش تورم منجر شود. بنابراین پول ابزار نیرومندی در اقتصاد به شمار میرود و میتواند تاثیرات قابل توجهی داشته باشد. در اینجا حجم پول، میزان نقدینگی، شبه پول و روشهای اندازهگیری پول بررسی می شود.

اسکناس و سکههایی که در دست مردم قرار دارند و یا سپردههای دیداری و جاری به طور عمومی مفهوم پول را در ذهن ایجاد میکنند. اینها نسبت به دیگر داراییها دارای ویژگی خاصی هستند. این ویژگی به قابلیت نقدینگی پول نسبت داده میشود، چرا که داراییهای همچون طلا و یا زمین چنین نقدشوندگی بالایی را ندارند. داراییهای دیگری همچون سپردههای پسانداز مدتدار نیز از قابلیت نقدشوندگی بالایی (اما نه به اندازه پول نقد) برخوردار هستند؛ زیرا از آنها همچون اسکناس و سکه نمیتوان به طور مستقیم جهت دادوستد استفاده کرد و نیاز است که به بانک و یا موسسه مالی سپردهگذاری شده مراجعه شود. این گونه داراییهایی که از قابلیت نقدشوندگی بسیار بالایی برخوردار هستند، اما نمیتوان آنها را به طور مستقیم در جریان دادوستدها استفاده کرد، شبه پول گفته ميشود. برای بدست آوردن حجم پول در اقتصاد کافی است که میزان اسکناس در دست مردم و حسابهای سپرده دیداری را با هم جمع کنیم. این مفهوم همان اندازهگیری پول از روش M1 است. چنانچه حسابهای پسانداز مدتدار را به حجم پول بیافزاییم؛ میزان حجم نقدینگی در اقتصاد بدست میآید. این مفهوم تا حد زیادی به عرضه پول از رویکرد M2 شبیه است. هر کدام از کشورهای جهان برای اندازهگیری عرضه پول از روشهای گوناگونی بهره ميگيرند.



حجم پول » میزان اسکناس و مسکوکات + حسابهای سپرده دیداری



شبه پول » سپرده های مدت دار + سپرده های قرض الحسنه



حجم نقدینگی » حجم پول + شبه پول



رویکرد M1: در این رویکرد مولفههای عرضه پول شامل سکه، اسکناس در دست مردم و حسابهای سپرده جاری (دیداری) اندازهگیری میگردد. در این روش اندازهگیری پول در هر اقتصاد، مدنظر کارشناسانی است که تنها نقش معاملاتی پول را در نظر گرفته و از آن به عنوان ابزار مبادله استفاده ميكنند. از این رو این روش سپردههای پسانداز و مدت دار را در زمره تعریف پول نمیآورد.



M1 = DD + CU

پول = سکه و اسکناس در دست مردم + سپردههای جاری(دیداری) = 1M



در مباحث پولی، مفهوم پول توسط این روش شناخته میشود. این روش به طور کلی پول را به عنوان ابزار مبادله و دادوستد میشناسد، اما در نظریههای تقاضای پول، سپردههای پسانداز و مدتدار در تعریف پول گنجانده میشوند. بر این اساس پول به شکل یک دارایی در نظر گرفته میشود. بنابراین M1 محدودترین شکل سنجش مقدار پول در اقتصاد است و شامل موارد زیر ميباشد:

· اسکناس در دست مردم (به جز میزان پولی که توسط فدرال رزرو، خزانهداری و یا بانکها نگهداری میشود.)

· چکهای مسافرتی

· سپرده دیداری (حسابهای جاری بانک که به آن بهرهای تعلق نمیگیرد.) این بخش، سپردههای دیداری را که مربوط به بانکها، دولت و یا سازمانهای خارجی است، شامل نمیشود.

· دیگر سپردههای چکی: به طور قابل ملاحظهای شامل حواله حسابهای قابل برداشت میباشد.



رویکرد M2: نظریهپردازان در این روش نقش بزرگتری برای پول در نظر میگیرند و به اجزا تعریف پول در M1 میزان شبه پول نیز اضافه میشود. منظور از شبه پول داراییهایی هستند که توانایی بالایی در نقدشوندگی دارند و به طور مستقیم میتوانند به ابزاری در پرداختها تبدیل شوند. از دیدگاه دیگر شبه پول داراییهای را دربرمیگیرد که علاوه بر قدرت نقدینگی بالا دارای سود و زیان اندکی برای سرمایه باشند. سپردههای پسانداز کوتاهمدت و بلندمدت، سپردههای قرضالحسنه و سپردههای متفرقه دیگر شبه پول میباشند. سپردههای متفرقه شامل سپردههای ضمانتنامه، پیش پرداختهای اعتبارات اسنادی، پسانداز کارکنان بانکها و پیش پرداخت معاملات و وجوه صندوق بازنشستگی میگردد.



حجم نقدینگی= شبه پول + M1 = M2



M2 شامل موارد زیر است:

· M1

· سپردههای پس انداز (شامل حسابهای سپرده بازار پول)

· سپردههای بانکی مدتدار که کمتر از صد هزار دلار باشد. (در عرف به نام گواهی پول سپرده یا همان گواهی سپرده شناخته میشود.)

· مانده وجوه خُرد بازار پول (وجوه خردی که دست کم کمتر از 50 هزار دلار باشد.)



رویکرد M3: اين تعریف که دامنه بزرگتری از عرضه پول را شامل میشود، سپردههای مدتدار با ارقام بزرگ به M2 افزوده میشود. همه موسسات سپردههای بیش از صد هزار دلاری را به صورت گواهینامه سپرده نگهداری میکنند که در واقع همچون اوراق بهادار دولتی در بازارهای مالی دادوستد میگردد و از این رو قابلیت نقدشوندگی بالایی دارد.



سپردههای مدتدار بیش از صد هزار دلار (گواهینامههای سپرده) + M2 = M3



در مقایسه با دیگر روشهای اندازهگیری پول M3 حجم بیشتری را دربر میگیرد و شامل موارد زیر است:

· M2

· سپرده های بانکی مدت دار بیش از صد هزار دلار

· مانده در نهادهای صندوقهای بازار پول (کمترین سرمایه گذاری در این صندوقها به میزان 50 هزار دلار است.)

· موافقتنامه بازخرید مدتدار و توافقهای بازخرید یک شبه: منظور از توافقهای بازخرید یک شبه؛ وامگیری بانک از یک مشتری غیربانکی است که سررسید آنها معمولا در روز بعدی فرا میرسد. همچنین توافقنامه بازخرید مدت دار، توافق خریدی است که موسسات پس انداز و وام میفروشند و معمولا مدت آن بیشتر از یک روز است.

· توافق نامههای مدتدار دلار اروپایی و توافق نامههای دلارهای اروپایی یک شبه: دلارهای اروپایی یک شبه سپردههای هستند که به آنها بهره تعلق میگیرد و سررسید آنها در روز پس از آن فرا میرسد.

رویکرد L3: در این روش داراییهای مالی گسترش بیشتری پیدا میکنند و بر این اساس همه انواع دارایی در تعریف پول و محاسبه عرضه پول بکار گرفته میشوند. اوراق خزانه کوتاهمدت و اوراق تجاری، سپرده ها و تعهدات واسطههای مالی، در این تعریف جای می گیرند. بنابراین در محاسبه عرضه پول در L3 چند ابزار مالی دیگر که قابلیت نقدینگی بالا و سریع با کمترین هزینه را دارا هستند، به M3 اضافه میگردند.



منبع: موسسه آموزش و پژوهشهای اقتصادی رهنمون سرمایه