خانواده اولین نهادی است که کودک در آن رفتارهایخود را شکل می دهد و ارزش گذاری می کند. در آن می آموزد که چه کاری مثبت وچه کاری منفی است. علاوه بر این بسیاری از مهارت های بین فردی، سازگاری،حل مشکل و ... نیز اولین بار در خانواده به فرد آموزش داده می شود. امااین تنها نهادی نیست که در فرد تاثیرگذار است. پس از سنین 4 یا 5 سالگی کهکودک به جمع همسالان وارد می شود و در گروه های اجتماعی قرار می گیردعوامل دیگری غیر از خانواده در او موثر واقع می شوند. دیگر تنها پدر ومادر نیستند که مستقیماً نوع رفتارهای فرزند خود را مشخص کنند بلکه کودکممکن است رفتارهایی مثبت یا منفی را از دیگر همسالان خود بیاموزد. در اینمیان شکایت بسیاری از پدرها و مادرها این است که از زمانی که کودکمان بهمدرسه رفته رفتارهای نامطلوبی را آموخته که ما در خانه هیچ وقت چنین عملنکرده ایم. در قبال این رفتارها چه باید کرد؟ بسیاری از والدین در قبالاین رفتارها بی اعتنایی می کنند، عده ای به سرزنش و تهدید می پردازند،گروهی صرفاً با نهی های مکرر او را منع می کنند.



در اینمقاله سعی داریم روش ها و تکنیک های صحیح حذف رفتارهای نامطلوب را موردبحث بگذاریم. در مقاله قبل با عنوان «روش جدید تربیت رسید» روش های مثبترا در جهت کاهش یا حذف رفتار نامطلوب معرفی کردیم و در این مقاله به روشهای منفی آن اشاره می کنیم.


نباید همراه با محروم سازی ترس ازتنهایی یا تاریکی را در او پدید آوریم. «می برمت توی حمام چون اونجاتاریکه و تو تنهایی» جمله ای است که علاوه بر محروم کردن، در کودک بهایجاد ترس می انجامد.



1- روش خاموشی: روانشناسان معتقدندمعمولاً رفتارها به این دلیل ادامه و یا افزایش می یابند که با پیامدهایمثبتی همراه می شوند. حتی رفتارهای نامطلوب افراد احتمالاً با تشویق هایناخودآگاه اطرافیان همراه می گردد و سپس افزایش یافته و تقویت می شود. لذاابتدا باید به پیامدهایی که یک رفتار نامطلوب با آن مواجه می شود توجهنمود و سپس این پیامدهای مثبت را به صفر رساند. فرض کنید کودکی که عادتکرده هر خواسته خود را با اصرار و سر و صدا برطرف کند اگر مدتی با بیپاسخی از طرف پدر و مادر مواجه شود و به او بیاموزند که " در صورتی بهسوال شما پاسخ می دهیم که لحن کلام خود را اصلاح کنی." پس از مدتی رفتارناپسند خود را کاهش خواهد داد. خاموشی به معنای حذف پیامدهای مثبت و درنتیجه حذف رفتارهای نامطلوب است. لذا بهتر است علاوه بر حذف تقویت عملکردمنفی به تقویت عملکردهای مثبت و مخالف با آن بپردازند.
کتک

2-محروم کردن از تقویت مثبت: در روش قبل ممکن بود گاه رفتار به صورت مستقیمتقویت دریافت نکند اما به هر حال پیامدهای رفتار برای او مطلوب باشند. امادر این روش از رفتارهایی صحبت می شود که مستقیماً با تشویق یا تقویت روبرومی شوند. لذا در صورتی که رفتار نامطلوبی از فرد سر می زند به دو روش میتوانید او را با محروم سازی مواجه کنید. اول اینکه او را از محیط تقویتزا دور کنید و دوم آنکه منبع تقویتی را از دسترس او دور کنیم.

بهعنوان مثال کودکی که در مقابل شرایط خاصی به نق زدن و ناسازگاری می پردازدبه این دلیل که حضور در جمع برای او مطلوب است او را به مکانی بدون سرگرمیو تنها منتقل می کنیم تا از رفتار خود دست بردارد. در نظر داشته باشید کهنباید همراه با محروم سازی ترس از تنهایی یا تاریکی را در کودک پدیدآوریم. «می برمت توی حمام چون اونجا تاریکه و تو تنهایی» جمله ای است کهعلاوه بر محروم کردن، در کودک به ایجاد ترس می انجامد.


تا زمانی که روش های مثبت کاهش رفتار می تواند موثر باشد از روش های منفی استفاده نکنید.

3-جریمه کردن: در این روش شخص را در هنگام رفتار نامطلوب با کاهش مقدارتقویت دریافتی مواجه می سازیم. فرض کنید کودک می داند که پس از انجامتکالیف روزمره حق دارد دو ساعت با دیگر کودکان به فعالیت های دلخواهبپردازد. در این مورد می توانید به کودک آگاهی دهید در صورتی که طول زمانانجام تکلیف بیش از مقداری معین باشد و یا تکلیف خود را با اشتباه هایمکرر انجام دهد از زمان تفریح پس از انجام تکلیف کاهش می یابد. دقت کنیدکه جریمه باید با میزان عدم مطلوبیت رفتار، همخوانی و توازن داشته باشد وکودک با تلاش بتواند آن را جبران کند.

********

4-جبران کردن: این روش که کاربرد آن معمولاً با نام جریمه شهرت دارد شاملمواردی می گردد که شخص مرتکب شده به عملی نامطلوب را وادار می کنند تا بهدلیل جبران عمل خلاف خود، آن را اصلاح کند. مثلاً زمانی که معلم دانشآموزان را وادار می کند تا در قبال هر غلط دیکته، اشتباهات خود را ده باربنویسد از روش جبرانی استفاده نموده است. لذا در این روش باید دقت شود تاعمل جبرانی، خود ایجاد تقویت و تشویق نکند. مثلا اگر دانش آموزی را بهدلیل صحبت کردن در کلاس به خارج از کلاس اخراج می کنیم زمینه را برایتفریح او در حیاط مدرسه مهیا کرده ایم.

********

5-تنبیه: این روش که در کمیاب ترین شرایط و پس از عدم دستیابی به نتایج درشیوه های دیگر مورد استفاده قرار می گیرد به صورت ارائه یک محرک آزارندهاست. البته تنبیه به دلیل اینکه روشی مطلوب در تربیت به شمار نمی رودعواقب نا خوشایندی را در بر دارد که در مقالات بعد سعی داریم شما را باپیامدهای منفی تنبیه آشنا کنیم.



کتاب صد حکایت تربیتی و نماز و شکوفه های زندگی: نقش تشویق و تنبیه در تربیت را می توانید در کتابخانه تبیان مطالعه نمایید.

همچنین امکان پرسش و پاسخ در همین زمینه از مشاورین تبیان برای شما میسر است.
منبع:سایت تبیان