سیکاس Cycas ، گونه ای از خانواده سیکاداسهCycadaceae و از جنس سیکاس Cycas میباشد و درخت نواحی استوائی و نیمهاستوائی محسوب می شود .

شاید از عنوان این شرح تعجب کرده باشید وبخود بگوئید ، سیکاس Cycas گیاه کوچکی است که در گلدان و در گلخانه تربیتمی شود و اطلاق نام درخت به آن صحیح به نظر نمی رسد .

ولی باید بهاطلاع خوانندگان گرامی و علاقمندان برسد که این گیاه به بلندی چند متر میرسد و بلندی گونه سیکاس Cycas medica که در ایالت کوئین لاند Queen Landواقع در شمال شرقی استرالیا وجود دارد 20 متر است .

بودائی ها ایندرخت را نشانه جاودانی Im morteite می دانند .که گونه های مهمی نظیر سیکاسسیرسینالیس C.Circinalis و سیکاس رولوتا C.revoluta به بلندی 10 تا 15 مترو یا تنه خیلی کوتاه مانند سیکاس رومفی C.rumphii و سیکاس توآرسیC.thouarsii دارند .

این درخت در جنوب ژاپن در جزیره ماداگاسکار در آندونزی ، در هندوستان و در سریلانکا ( سیلان) و استرالیا وجود دارد .

درخت سیکاس Cycas در هیچ جا بطور انبوه و زیاد وجود ندارد بلکه به شکل دسته های کوچک در سواحل دریا دیده می شوند .

سیکاسCycas با نگاه اول شبیه به درختان خانواده نخلها به نظر میآید و در قدیمآن را از خانواده نخل ها میدانستند و لینه Linne گیاهشناس مشهور نام علمیآن را ابتداء لینه Linne که از نام محلی نخل کوسکا Kuscas گرفته شده تعیینکرد و سپس آن را جزو طبقه سرخس ها ( به علت شباهت برگهای فنر مانند سرخسدر موقع بازشدن ) دانست .

ولی حقیقت این است که سیکاس گیاه خاصی است و دردنیا کمتر خانواده هائی ازگیاهان با آن شباهت و قرابت دارند .

درخت سیکاس Cycas به حالت وحشی در ماداگاسکار وجود دارد .

ولی در قاره آفریقا از این درخت بطور وحشی دیده نمی شود .

واین امر می رساند که در موقع پیدایش این گیاه در این جزیره فاصله بین اینجزیره و قاره آفریقا وجود داشته که متعلق به دوره زمین شناسی تریاس یعنیدر حدود 35 میلیون سال پیش است .

زیرا دانه سیکاس Cycas نمی توانداز راه دریا به خشکی یعنی ماداگاسکار برسد . چون دانه ها در مدت زمان کمیکه روی آب بمانند نیروی نامیه خود را از دست می دهند .

در استرالیا نیز این گیاه بطور وحشی وجود دارد .

تنه این درخت از بقایای دمبرگها تشکیل شده ، سنگین و به مقدار کمی خشبی است و قسمت نزدیک به سطح زمین آن بسیار محکم است .

در داخل تنه یا مغز آن مایع چسبنده و لزجی وجود دارد که ماده غذائی خوبی را تشکیل می دهد .

در روی تنه اصلی گاهی انشعاباتی بخصوص در درخت نر بوجود می آیند .

سیکاس Cycas درخت دو پایه ای است ( پایه نر و پایه ماده ) و پایه نر دارای کیسه محتوی گرده گل و گیاه ماده دارای تخمدان است .

برگهایپایه نر کوتاه ، پهن و کلفت بوده و در سطح زیر آن چندین کیسه گرده وجوددارد که بوسیله یک شکاف طولی مقدار بسیار زیادی گرده گل به خارج می ریزند .

برگهای پایه ماده مسطح است و از کرکهای خرمائی رنگ پوشیده شده و در سطح بالائی آنها شرابه ای انگشت مانند یا دندانه دار می باشد .

در حاشیه دو طرف مسطح دارای برگهای پایه ماده یک تا پنج تخمدان وجود دارند .

برگهایبارخیز در آغاز رویش بهم فشرده بوده ولی بعدآ از هم فاصله می گیرند وبالاخره برگهای حاوی انتهای تنه درختانی که دارای برگهای بارخیز هستند بهرشد خود ادامه داده و تولید برگهای جدیدی گرداگرد انتهای گیاه می نمایند وهرساله برگهای جدیدی به همین شکل ظاهر می شوند .

طول برگهای سیکاس Cycas ممکن است به دو متر برسد و رنگ آنها سبز تیره می باشد .

عرضبرگها نسبت به گونه سیکاس Cycas فرق می کند. به ترتیب که گونه سیکاس سیانسیالیسCiecinalis دارای پهنه برگ کم عرض و گونه سیکاس رولوتا C.revolutaدارای برگ نوک تیز یا نیزه ای میباشد .

برگهای قدیمی پس از 3 تا 5سال ( در شرایط عادی ) زرد شده و می افتند . ( در سیکاس های زینتی بایدبرگهای زرد شده را قطع کرد ) برگهای پایه نر در گونه سیکاس رومفی C.rhumphlii به رنگ زرد روشن بوده و در موقع گل دادن بوی نامطبوعی پخش میکند .

و رومفیوس Rumphius طبیعی دان قرن هفدهم که این گونه به ناماو مشخص گردیده ، گفته است که تحمل وجود چنین گیاه بدبوئی بسیار مشکل است .


گشن گیری ( تلقیح) :

چندگرده گل پایه نر به علت وجود قطرات مایع چسبنده روی تخمدان قرار میگیرند وسپس داخل تخمدان شده و سبب تلقیح تخم میگردند و پس ازمدتی تولید دانه ایبه رنگ قرمزروشن یا نارنجی تیره میشود .

قشر خارجی دانه که کم وبیش گوشتی می باشد قشر داخلی سفت سنگ مانندی را می پوشاند که داخل آن کهاصطلاحا آنرا نَرَکی داخلی یا ( آندوسپرم Endosperme ) می نامند دارایتعدادی کروموزوم (n)است که پس از رسیدن دانه تامین غذائی مورد نیاز جنینرا می نماید و از پوستک چوب پنبه ای پوشیده شده است داخل آن تخم قرار داردو قسمتی از لپه های آن اغلب بهم چسبیده اند .

معمولا اندازه دانهها از گردو بزرگتر نیست ولی در گونه سیکاس توآرسی C.thouarsii که ویژهماداگاسکار است دانه ها به بزرگی تخم غاز می رسند .

اگر بیش از یکسال از رسیدن دانه ها نگذشته باشد دانه ها به آسانی می رویند .

درآغاز رویش کلاهک انتهای ریشک پوسته را شکافته و ریشه خارج شده و بطرف زمینمتوجه میشود . ولی لپه ها در داخل دانه میمانند و از مواد غذائی موجود دردانه تغذیه می کنند و این عمل سبب رشد گیاهک شده و به زودی اولین برگ ظاهرمی شود .

نکته بسیار جالبی که در اینجا می توان به اطلاع خوانندگانعزیز رسانید این است که ریشه های ویژه این گیاه در زیر ریشه های عادی قراردارند و گروه ریشه های گوشتی دوشاخه ای ، انگشتی شکل با منظره مرجانیتمایلی به رشد به طرف پائین ندارند و با جلبکهای آبی رنگ ، مانند ، آنابناهمزیستی دارندو اگر این ریشه ها قطع شوند برگهای جوان به خوبی رشد خواهندکرد .

آب و هوا و خاک :

بطوریکه توضیح داده شد درخت سیکاسCycas آب و هوای استوائی و نیمه استوائی را دوست دارد . و رویش آن درمناطق معتدله با زمستانهای سرد باید در محلهای نسبتا گرم و گلخانه انجامشود .

این گیاه در تابستان به آب زیاد و منظم احتیاج دارد و مشروطبر اینکه گلدان طوری قرارر داده شود که آب از ته آن به آسانی خارج شود ودر زمستان نباید گلدان را در سینی یا ظرف دیگری قرار داد که آب در زیرگلدان راکد بماند در غیر این صورت سیکاس زرد می شود .

این گیاه به خاک قوی که در عمق زیاد نرم باشد احتیاج دارد و بهترین خاک مخلوطی از ماسه و رُس و خاک برگ پوسیده است .



موارد استفاده از سیکاس :

قبل از بحث در این خصوص باید توجه خوانندگان عزیز را به این نکته جلب نماید که قسمتهای مختلف این گیاه دارای سمیت کمی می باشند .

ولی بومیان با علم به این موضوع به خود تلقین می کنند که سم اگر بمقدار کم مصرف شود خاصیت درمانی دارد .

1– برگهای این درخت که گاه به عنوان مواد غذائی مورد استفاده قرار می گیردنسبتا سمی بوده ولی در جزایر کئی Kei و ملوک Maluques برگهای جوان را میبرند و بعنوان سبزی می خورند .

2 – میلیونها برگ این درخت ( گونهسیکاس رولوتا C.revoluta ) از ژاپن به کشورهای اروپائی و آمریکای شمالیصادر و فروخته می شوند و در تاج گلهای روی قبور مردگان و عید آخرین یکشنبهقبل از عید پاک مورد استفاده قرار می گیرند .

3 – بومیان از دانه و آرد حاصل از مغز بعنوان آرد ساکو Sagous ، درخت سیکاس پس از خشک کردن ، شستن و گرم کردن استفاده می کنند .

4 – از دانه های این گیاه پس از پختن به عنوان دارو استفاده می شود .

5 – بومیان جزیره ملوک در قدیم دانه های این گیاه را پس از خشک شدن آسیاب کردن و پختن به صورت سوپ در مراسم عزاداری میخوردند.

6– ساکنین جزایر ، سلب مایع بدست آمده از پختن دانه این گیاه را به بچه هایخود می خوراندند تا از شیطنت آنها که مانع فعالیت و آزادی عمل درکارشان میشوند راحت شوند .

7 – سیکاس Cycas درمناطق معتدله به عنوان گیاه زینتی در منازل و باغات وگلخانه ها پرورش داده میشود .



بیماریها و آفات :

تاکنون بررسیهای لازم در مورد آفات و بیماریهای این گیاه بعمل نیامده ، ولیاز لحاظ فیزیولوژیکی معلوم گردیده که در روی برگ بعضی از سیکاس های موجوددر باغات و منازل لکه های کوچک گرد سفید یا زرد رنگ مشاهده می شود که علتآن را کمی مقدار فسفر خاک می دانند .

ولی هنوز در ایران بررسیهای علمی درباره این گیاه به عمل نیامده است و در کتب خارجی نیز توضیحاتی در این خصوص داده نشده است .



تکثیر :

زیاد کردن سیکاس Cycas به دو روش کاشتن بذر و یا قلمه زدن امکان پذیر است :

الف – کاشتن بذر : زیادکردن این گیاه بوسیله کاشتن بذر رسیده آن میسر است .

ب– قلمه زدن : اگر قسمت انتهائی تنه را قطع کرده و بعنوان قلمه در زمینقرار دهیم ، حتی اگر چند ماهی از قطع آن گذشته باشد ، شروع به تولید ریشهمی نماید .

همچنین اگر تنه سیکاس Cycas را به قطعات کوچکی تبدیل کنیم و حتی پس از مدتی این قطعات را در خاک قرار دهیم سبز شده و ریشه می دهند .

درژاپن عادت براین دارند که این نوع قلمه ها را در خاکی که با براده آهنمخلوط شده قرار دهند و به این طریق است که به گونه سیکاس رولوتاC.revoluta نام ژاپنی سوتتیسو Soteetsoe یعنی سبزی خارج شده از آهن دادهاند .