دكتر رضا منتظر
عضو هيئت علمي موسسه تحقيقات حجامت ايران

افراد زيادي در طي ساليان اخير له يا عليه حجامت سخن گفته اند . عده اي گفته اند كه حجامت يك امر اعتقادي است و چون سنت درماني اسلام است نياز به تحقيق و بررسي علمي ندارد و در سوي ديگر عده اي مخالفت را بدانجا رسانيده اند كه مي گويند چون حجامت از آن طرف مرز نيامده و جايگاهي در طب رايج ندارد ، اصلا نبايد مورد دقت و بررسي قرار گيرد . بنابراين حجامت نيز مثل برخي مباحث ديگر گرفتار دينداران متحجر كه بد دفاع مي كنند و روشنفكران بي دين كه اصلا دفاع نمي كنند شده است . به نظر مي رسد براي رسيدن به قضاوت صحيح چاره اي نداريم جز اينكه از سير تاريخي حجامت و جايگاه آن در گذشته اطلاع پيدا كرده و در قدم بعد به بررسي اثرات درماني آن بر اساس اصول علمي امروز بپردازيم .

حجامت نام يك روش درماني است كه بر اساس قديمي ترين سند موجود از 3300 سال قبل از ميلاد مسيح در مقدونيه انجام مي شده است و بعدها از مقدونيه به يونان باستان رخنه كرده و در آن زمان شاخص پزشك بودن ، حجامت كردن و داشتن ابزار آن بوده است . ( 1 )
برخي ذكر كردهاند كه اصول طب سوزني و حجامت از آنجا گرفته شد كه در عصر ما قبل تاريخ متفكران متوجه شدند كه وقتي سربازي در ميدان جنگ مورد اصابت سنگ ، چاقو يا شمشير قرار گرفته و زخمي برميدارد ، به علت همين زخم، بسياري از بيماريهاي قبلي او بهبود مييابد . اين كشف بزرگ به آنها آموخت كه با فرو بردن سوزن و تيغ زدن ميتوان برخي از امراض را شفا بخشيد و به همين علت 2600 سال قبل از ميلاد مسيح ، سوزنهاي فلزي در چين و شاخهاي حجامت در ايران وارد اصول درمان گرديده و طب سوزني و حجامت رواج پيدا كرد .
چينيها در بدن 600 نقطه اسرار آميز پيدا كرده بودند و اطباي سنتي ايران نيز نقاط متعددي از بدن را براي حجامت پيدا كرده هر ناحيه را براي معالجه يك مرض بخصوص حجامت مي كردند . (2ص 17)اوراق پاپيروس كه از عصر باستان بدست آمده نيز نشان مي دهد كه حدود 2200 سال قبل از ميلاد مسيح ، حجامت امري رايج بوده است . همچنين در كتاب آيورودا ( طب سنتي هند ) كه مربوط به متجاوز از 1500 سال قبل از ميلاد مسيح است ، در مورد حجامت و اثرات درماني آن بحث شده است . ( 1 )
و اما بقراط كه حدود 400 سال قبل از ميلاد مسيح زندگي ميكرده است ، با روشهاي مختلف حجامت كاملا آشنا بوده و در آثار خود به موارد استفاده و منع استفاده آن اشاره كرده است . جالينوس نيز 120 سال بعد از ميلاد مسيح مطالب متنوعي در مورد حجامت در آثار خود بيان كرده است . بنابراين حجامت در جهان سابقه اي ديرينه دارد .
با ظهور اسلام ، حجامت مورد تاييد و تاكيد فراوان پيامبر اكرم صلي الله عليه وآله و امامان معصوم عليهم السلام قرار گرفت . ( بيش از 600 روايت در مورد حجامت جمع آوري شده است .) ( 8 )


پيامبر اكرم در روايتي كه در نهج الفصاحه آمده پنج چيز را از سنتهاي پيامبران الهي معرفي كرده اند كه عبارتند از :
حياء ، حلم ، حجامت ، مسواك و عطر زدن .


در روايت ديگري امام علي عليه السلام مي فرمايد:
(( ان الحجامه تصح البدن و تشد العقل . )) ( 2 )
(( بدرستيكه حجامت بدن را سالم و عقل را نيرومند مي گرداند . ))


در قرن 16 ميلادي ، حجامت امري رايج در كشورهاي اروپايي بود. پزشكان معروفي در اين قرن از جمله Fallopio ، Dallacroce و Vidius هر كدام ابزار خاصي براي آن ابداع كرده بودند . از اوايل قرن بيستم تا كنون نيز حجامت عمدتاً از سوي مراكز درمان طبيعي ( Heilpractiker ) در آلمان انجام مي شود و بعضي از پزشكان طب جديد هم به اين امر مبادرت مي ورزند . ( 1 )
اين در مورد جايگاه و تاريخچه حجامت در جهان . اما در ايران نيز حجامت جايگاهي ويژه در فرهنگ مردم داشته و به عنوان سنتي موكد جزء اعتقادات مردم بوده است. بزرگسالان خود حجامت كرده و در بهاران كودكان خود را ملزم به انجام حجامت مي كرده اند .

مردم بر اساس توصيه رسول خدا صلي الله عليه و آله كه فرمود : (( بهترين عيد ، عيد حجامت است )) عيد خون گرفته ، روز مشخصي از سال را براي اين كار تعيين مي كردند . ))

ابوعلي سينا در كتاب قانون ، حجامت را از اركان درمان محسوب كرده و تقريباً براي درمان تمام بيماريها حجامت و بادكش (Cupping) را تجويز كرده است وي مي گويد :
(( اگر حجامت بين دو كتف انجام گيرد، فوائد زير را در بردارد: گرانباري دو ابرو و سنگيني پلك ها را از بين مي برد و گرمي چشم را رفع مي كند، چرك كنار چشم را ازميان برمي دارد و بوي بد دهان را مي زدايد. اگر حجامت بر يكي از دو رگ پشت گردن انجام شود، در زدودن حالت لرزه در سر و براي رخسار ، گوشها و چشمها ، گلو و بيني فوائدي در بردارد . حجامت بر ساق پا خون را تصفيه مي كند و اگر خون حيض بند شده باشد ( آمنوره) آن را باز مي كند. حجامت در زير زنخ (چانه) براي دندانها ، رخسار و گلو مفيد است و دماغ و آرواره ها را تصفيه مي كند. حجامت ناحيه كمر ، براي رفع دملها و جوشهاي ران سودمند است و براي نقرس ، بواسير، پاغر ( ستبر شدن ساق پا ) ، بادهاي مثانه و رحم و خارش پشت فايده دارد. حجامت اگر در پائين زانو انجام شود، جهت دملهاي بدخيم و زخمهاي مزمن در ساق و پا فايده دارد. حجامت برقوزك پا براي حالات بند آوردن خون حيض، عرق النساء ( سياتالژي ) و نقرس مفيد است . (3ص491)


زكرياي رازي حجامت را به عنوان روش درمان زكام و آلرژي معرفي كرده مي گويد :
(( اما كساني كه رنج آنان از اين بيماري افزون باشد، يعني بدين گونه كه سوراخ هاي بيني بسته شده و خارش داشته باشد و عطسه فراوان گرديده و آب از بيني فرو ريزد ، بايد از داروهايي كه قبلاً معرفي كردم و نيز از راه رفتن و عرق كردن در حمام و حجامت از ناحيه پشت استفاده كنند )) . ( 4 ) حكيم جرجاني نيز در كتاب ذخيره خوارزمشاهي كه اولين و مهمترين كتاب طب سنتي به زبان فارسي است، فصل مشخصي را به حجامت اختصاص داده پيرامون قواعد و زمان مناسب آن سخن مي گويد.
به خاطر همين تاكيد پيامبر اكرم و ائمه معصوم عليهم السلام بر انجام حجامت و استفاده فراگير طبيبان صاحب نام سنتي از اين شيوه درماني ، مردم ايران جايگاه ويژه اي براي آن قائل بودند بطوريكه دكتر پولاك طبيب ناصرالدين شاه در كتاب خود با عنوان (( ايران و ايرانيان )) كه در سال 1865 در آلمان منتشر شده است مي گويد: ( 7 )
(( بين دو استخوان كتف تقريباُ همه ايرانيان شيارهايي به چشم مي خورد. در بدو امر خيال مي كردم اينها آثار ضربه هاي چوب باشد تا اين كه ديدم ضربه چوب را فقط بر كف پا مي زنند و از اين لحظه ديگر متوجه اثر حجامت شدم . جريان حجامت كردن در سراسر مشرق زمين يكسان است و همان است كه در مصر قديم رايج بوده است . بخصوص اغلب حجامت را در مورد كودكان به كار مي برند. ))
لازم به ذكر است كه تحقيقات اخير نشان داده است كه حجامت موجب تقويت سيستم ايمني مي شود و اين مسئله بخصوص در مورد كودكان كه مستعد ابتلا به انواع امراض عفوني هستند حائز اهميت است. زكرياي رازي نيز در كتاب خود با عنوان جدري و حصبه توصيه مي كند اطفال جهت پيشگيري از ابتلا به آبله حجامت شوند كه اين خود نشان از اعتقاد اطباي سنتي برنقش ايمني زاي حجامت است .

دكتر پولاك در ادامه مي گويد :
(( غير از بين دو كتف در ساير قسمتهاي بدن نيز حجامت مي كنند از جمله در پشت استخوان خاجي ( حجامت كمر ) ، در مفاصل ، روي طحال و ...


در اينجا ناگزير از اعتراف به اين مطلبم كه من در مدت 30 سال اقامتم در ايران جز دو مورد هيچ عاقبت زيانباري از حجامت نديدم و در اين دو مورد هم دلاك را متهم مي كردند كه ابزار كثيف به كار برده است .)) و اما حادثه مهم در مورد حجامت در ايران ، مربوط به سال 1344 هجري شمسي است . در اين سال و همزمان با وضع قانون نظارت بر درمان ، به شكل گسترده اي با حجامت مبارزه شد و ژاندارمها ، حجامها را در سراسر كشور دستگير مي كردند و بدين ترتيب اين سنت درماني پرسابقه بدون هيچ بررسي و تحقيق علمي ، از روند رفتارهاي سنتي جامعه خارج شد و تنها در مناطقي از كشور كه تحت تسلط كامل دولت نبود ، اجرا ميشد و بالاخره به تناسب فراگير شدن طب شيميايي در سراسر جهان ونفوذ فرهنگ استعماري در جوامع مختلف كه همراه با زدودن باورهاي ديني و فرهنگي جوامع بود ،حجامت منسوخ شد وروشهاي درمان ديني وسنتي از رفتارهاي اجتماعي حذف گرديد و نسل هاي جديد نيز به تدريج آن را فراموش كردند.


تا اينكه در سال 1364 در جمعي كه به انگيزه كشف يك روش درماني ساده ، ارزان و فراگير تشكيل شده بود تا از طريق آن بتوان بخش عمده اي از مشكلات درماني مردم جهان را درمان كرد سنت درماني حجامت پيشنهاد و مورد توجه قرار گرفت و عليرغم جو فرهنگي و اجرايي نامناسب پيرامون حجامت ،اطلاعات مربوط به آن ساماندهي و ابزارهاي اجرايي آن متناسب با شرايط روز طراحي گرديد و پس از طي مراحل مقدماتي پژوهشي در سال 1369 در قالب موسسه تحقيقات حجامت ايران به ثبت رسيد. به تدريج پزشكان عضو اين موسسه شده و با مباني و آثار درماني حجامت آشنا شدند . سپس تعدادي از اين پزشكان تحقيق پيرامون حجامت را موضوع پايان نامه خود قرار دادند. بعد از بدست آمدن نتايج علمي اين پايان نامه ها ، ساير پزشكان بصورت روز افزون به عضويت موسسه تحقيقات حجامت ايران درآمدند كه اين روند همچنان ادامه دارد.
بدنبال رواج انجام حجامت در مطب پزشكان و عدم وجود ديدگاه شفاف و واقع بينانه پيرامون آن در دستگاه اجرايي وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشكي ، بخشنامه هايي مبني بر ممنوعيت حجامت صادر و موجب برخوردها و ايجاد مشكلاتي گرديد كه منجر به تشكيل 7 پرونده قضايي عليه مجريان حجامت و محققين آن شد و تعداد زيادي از پزشكان نيز به دادگاه فراخوانده و محاكمه ولي اكثرا تبرئه شدند.
سرانجام بدنبال خلاف شرع شناخته شدن بخشنامه هاي وزارت بهداشت و ابطال آنها توسط ديوان عدالت اداري ، انجام حجامت در كشور رسميت كامل يافت و به عنوان آخرين خبر وزارت بهداشت نيز اعلام آمادگي كرده است تا براي پزشكان پروانه انجام حجامت صادر نمايد

منابع :
1- johann Abele,Daschropfen.Eine Be Wahrte Heil Methode , 1997
2 ـ جزايري غياث الدين ، زبان خوراكيها، انتشارات امير كبير ، 1354
3 ـ ابن سينا ، قانون در طب ، ترجمه عبدالرحمن شرفكندي ج اول
4 ـ محقق مهدي ، تاريخ پزشكي در اسلام و ايران ، انتشارات سروش 1374
5 ـ پايان نامه دكتر رضا منتظر با عنوان مقايسه تركيب بيوشيميايي خون وريدي با خون حجامت ، دانشگاه شهيد بهشتي شماره 7522
6 ـ جرجاني سيد اسماعيل ، ذخيره خوارزمشاهي ، انتشارات انجمن آثار ملي
7 ـ پولاك يا كوب ادوارد ، ايران و ايرانيان ، انتشارات خوارزمي، 1361
8 ـ خيرانديش حسين، حجامت از ديدگاه اسلام ، انتشارات اسلامي ، چاپ اول 1377
9 ـ طباطبائي علامه ، تفسير الميزان ترجمه سيد محمد باقر موسوي
10 ـ زكرياي رازي ، جدري و حصبه
11 –الگود سيريل ، تاريخ پزشکي ايران ، انتشارات امير کبير ، 1371