«گزنفون» تاریخ نگار بزرگ یونانی در مورد ورزش مورد علاقه ایرانیان باستانمی گوید: جوانان ایران سلامت خود را از راه کار و ورزش حاصل می کردند.ایرانیان به علت علاقه مندی به کشتی و نیرومندی همیشه به جنگ تن به تن رویمی آوردند. هنگام عزیمت به جنگ، تیر و کمان و نیزه با خود نمی بردند، بلکهبا سلاح هایی که در جنگ تن به تن به کار می رود خود را می آراستند مانندزرهی بر سینه، سپری بر بازوی چپ و کارد بلندی در دست.
بعد از سقوط حکومت ساسانیان، اسلام وارد ایران شد و با توجه به نزدیکیخصلت جوانمردی ایرانیان و مذهب تشیع امامان معصوم(ع) پهلوانان وارد صحنهسیاست و عمل اجتماعی شدند و سینه خود را برای حراست از سرزمین اسلامی دربرابر انواع تهاجمات سپر ساختند. علی رغم وجود محدودیت های به وجود آمدهاز سیاست خلفای اموی برای حضور رسمی جوانان در میدان اسب سواری،تیراندازی، آلات و ادوات جنگی، همگی در شکل وسایل ورزشی به صحن زورخانه هاکشیده شدند. سپر جای خود را به سنگ، گرز جای خود را به میل، کمان جای خودرا به کباده داد و کشتی به عنوان بارزترین فن ورزش عهده دار آماده ساختنجسم و جان جوانان شد و باردیگر رسم پهلوانی و جنگاوری تبدیل به پهلوانینمادین و زورخانه ای شد. ورزش ایران در بستر فرهنگ و اخلاق ایران اسلامیپرورش یافت و جوانمردی و فتوت روح حاکم بر قالب ورزش این سرزمین شد.
بعد از رواج کشتی های بیگانه در کشور خصوصاً از سال ،۱۳۱۲ تقریباً ازاهمیت کشتی باستانی کاسته شد و گود زورخانه به تشک انتقال یافت و رونقسابق خود را ازدست داد.
پس از سال ها که از ضرب و زنگ و نوای مرشد در زورخانه ها خبری نبود وبسیاری از زورخانه های قدیمی و تاریخی رو به تعطیلی می رفت و ورزش های نوو مدرن راه جوانان را از این اماکن پهلوانی و علی گویان دور می کرد ،بالاخره متولیان ورزش به فکر افتادند این ورزش بومی وکاملاً ایرانی را نهتنها در کشور خودمان احیا سازند، بلکه به دیگر کشورها نیز صادر کنند. ساختزورخانه در تاجیکستان و افغانستان و گسترش دامنه فعالیت این ورزش به ۳۵کشور دنیا نمونه ای از این تلاش ها بود.
شاید انگیزه های این تحرک از بیانات بنیانگذار انقلاب نشأت گرفته شده بودکه گفتید : من می دانم ورزشکاران در گودهای زورخانه یاد خدا هستند؛ یادامیرالمؤمنین(ع) هستند. تقویت کنید این یاد خدا و مولا را. وقتی کهزورخانه با قرآن باشد؛ با ایمان باشد؛ پشتوانه یک ملت است.
حرکت به سوی احیای ورزش های پهلوانی زمانی اوج گرفت که در سال ۸۴ مقاممعظم رهبری در دیدار با مهندس علی آبادی با تأکید فراوان به احیای اینورزش گفتید : «ورزش باستانی ورزش بسیار خوب و مهمی است. ما خیلی ورزش بومیداریم که متأسفانه در طول سال های قدیم، کوتاهی های زیادی در معرفی ورزشهای بومی ما شده است. بعضی از این ورزش ها، مثل ورزش باستانی ، ورزش هایاصالتاً ایرانی است که از تاریخ برای ما به یادگار مانده است. فرض کنیدهالتر زدن خوب است ولی چرا ما سنگ گرفتن یا به تعبیر زورخانه دارها سنگزدن را باب نکنیم. بیایید اینها را در دنیا معرفی کنید. ورزش های بومی کهمربوط به سابقه و فرهنگ گذشته ماست متأسفانه مهجور است و دست خود ما نیست.»
با تأکیدات رهبر انقلاب بار دیگر احیا و مرمت زورخانه ها در دستور مسئولانو متولیان این ورزش قرار گرفت و رقابت های لیگ ورزش های زورخانه ای، رقابتهای آسیایی و جهانی این ورزش راه اندازی شد و امروز شاهدیم که باردیگرجوانان به این ورزش ملی و اصیل کشورمان روی خوش نشان می دهند.
به همین بهانه تا با مسئولان این ورزش به بررسی گذشته و وضعیت فعلی و برنامه های آینده پرداخته ایم .
● میراث فراموش شده پوریای ولی و تختی
ورزش باستانی میراث معنوی نیاکان ماست. این ورزش یکی از بهترین نمونه هایورزش های بومی، سنتی و محلی ماست که می توان آن را تنها ورزش اصیل ایرانیعنوان کرد. بسیاری از پهلوانان که یاد و خاطره آنها همیشه در قلب و دلمردم کشورمان ثبت شده است از گود همین زورخانه ها منش پهلوانی را آموختند.در گود زورخانه ها ورزشکاران به یاد خداوند و مولا علی(ع) دائماً ذکر میگویند و همراه با ورزش عبادت می کنند. ورزش باستانی در فرهنگ ایرانی واسلامی با فتوت و جوانمردی عجین بوده است و این عجین بودن باعث شده است تااسلام شناس فرانسوی این ورزش را یک ورزش مقدس معرفی کند.
وجود ۴۹۰ زورخانه در کشور نشان از اهمیت این ورزش در بین نسل قدیم داردولی در دهه های گذشته این ورزش روز به روز به فراموشی سپرده شد. تحقیقاتنشان می دهد نزدیک به ۸۰ درصد جوانان هیچ آشنایی با این ورزش ندارند و ۱۵درصد آشنایی بسیار کمی و ۵ درصد تا حدی با این ورزش و قوانین آن آشناهستند.
علیرضا صفارزاده رئیس فدراسیون پهلوانی و زورخانه ای درباره رکود این ورزشدر دهه های اخیر می گوید: متأسفانه رسانه ها پوشش مناسبی نسبت به این ورزشنمی دهند و اخباری از رقابت های ورزش های زورخانه ای و شناساندن آن برجوانان در جراید چاپ نمی شود و صدا و سیما نیز هیچ پوشش تصویری نمی دهد واین امر باعث می شود تا زورخانه ها به خاطر حضور کم ورزشکاران و نداشتندرآمد تعطیل شوند. در کنار این موضوع می توان به وجود زورخانه ها در بافتهای فرسوده اشاره کرد. این زورخانه ها که اغلب آنها در ملک شخصی افرادقرار دارد به علت فرسوده بودن کم کم تعطیل شده اند.
سیدامیر حسینی دبیرکل فدراسیون جهانی ورزش های زورخانه ای و باستانی نبودیک ساختار بین المللی را دلیل رکود این ورزش دردهه های گذشته می داند و میگوید: به جهت نبود یک ساختار بین المللی این ورزش دچار مهجوریت شده بود وجوانان و نوجوانان توجهی به آن نمی کردند و در تاریخ معاصر با ورود ورزشهای غربی ورزش زورخانه ای تحت تأثیر قرار گرفت و به جهت نبود یک ساختاربین المللی ورزش زورخانه ای از حضور در مجامع و رقابت های بین المللی بازماند. همچنین کمبود منابع مالی یکی از مشکلات اساسی و مهم در راه توسعهاین ورزش است.
● تحول در ورزش زورخانه ای
رکود ورزش سنتی و اول کشورمان در دهه های اخیر باعث شد تا مسئولان به فکراحیای این ورزش بیفتند و در راستای تحقق منویات مقام معظم رهبری مبنی براحیا و توسعه ورزش دینی، مذهبی، تاریخی و ملی کشورمان در ۲۰ مهرماه سال ۸۳فدراسیون جهانی ورزش های زورخانه ای در محل آکادمی ملی المپیک راه اندازیشد و اکنون دامنه فعالیت این فدراسیون در ۳۵ کشور جهان گسترش پیدا کردهاست و امروز بسیاری از کشورهای آسیایی و اروپایی با این ورزش آشنا شدهاند. ساخت ۱۱ زورخانه در استان های مختلف و مرمت و بازسازی چند زورخانهتاریخی از جمله اقدامات مهمی است که برای احیای این ورزش صورت گرفته است.
کاظم نفریه عضو هیأت مدیره شرکت توسعه و نگهداری اماکن ورزشی با اشاره بهاعتبار یک میلیارد و ۳۵۰ میلیون تومان برای احداث زورخانه ها می گوید : درسال جاری ۷ زورخانه در استان اردبیل، یک زورخانه در چهار محال و بختیاری،یک زورخانه در خراسان شمالی، یک زورخانه در استان فارس و یک زورخانه درحال احداث است و دو زورخانه قدیمی و تاریخی شهید فهمیده تهران و پوریایولی شهر گرگان نیز در حال مرمت است که بزودی به اتمام خواهد رسید. همچنینبا اعتبار ۶۰۰ میلیون تومان زمینی به مساحت ۶۵۰ متر مربع در ابن بابویهخریداری شده و بزودی پس از گذشت مراحل نهایی ساخت مجموعه ای به نام مرحومتختی، که دارای یک زورخانه است آغاز می شود.
در همین حال شورای شهر تهران با اختصاص ۳ میلیاردتومان برای بازسازی واحیای زورخانه های تهران گام بسیار مهمی در این راه برداشت و هفته گذشتهیک تفاهمنامه بین استاندار همدان و رئیس فدراسیون پهلوانی و زورخانه ایبرای احداث ۲۴ زورخانه در این استان انعقاد شد و این زورخانه ها با هزینهای بالغ بر ۷۰ میلیون تومان برای هر باب احداث خواهد شد.
برگزاری لیگ زورخانه ها و رقابت های کشوری، آسیایی و جهانی از جملهاقدامات مثبت و مهمی بود که طی ۲ سال اخیر صورت گرفت و بسیاری از نوجوانانو جوانان و همچنین ورزشکاران دیگر کشورها را با روح این ورزش آشنا کرد.
صفارزاده که شعار فدراسیون پهلوانی و زورخانه ای را احیای ورزش ملی با عزمملی می داند با اشاره به تحول در ورزش زورخانه ای در دو بخش می گوید: بخشاول مربوط به تحول برنامه ای بود که توانستیم با یک برنامه ریزی مناسبمسابقه های زورخانه ای را در کشور رونق بدهیم به طوری که دررقابت هاینونهالان ۴۰۰ نونهال و خردسال شرکت کردند. همچنین برای نخستین بار مسابقهمرشدهای زورخانه و نیز دوره مربیگری کشتی پهلوانی را در کشور برگزارکردیم. در همین راستا پیگیری های بسیاری انجام داده ایم تا بتوانیم رقابتهای کشتی پهلوانی کشور را به گود زورخانه ها برگردانیم. در دهه فجر امسالنیز رقابت های جام کیش را با حضور ۲۰ کشور از ۵ قاره در جزیره کیش برگزارخواهیم کرد و برای نخستین بار مسابقه های پهلوانی غدیر را در سه بخش کشتیپهلوانی، هنرهای پهلوانی و مرشدی برگزار خواهیم کرد.
یکی از تأکیدات مقام معظم رهبری در احیای ورزش زورخانه ا ی توسعه بینالمللی این ورزش است که در همین راستا فدراسیون جهانی ورزش های زورخانه ایو باستانی با احداث و راه اندازی دو زورخانه در تاجیکستان و افغانستان وبرگزاری رقابت های بین المللی در آسیا و جهان گام هایی برای شناساندن اینورزش در سطح بین المللی برداشته است.
امیر حسینی درباره اقدامات بین المللی انجام شده توسط فدراسیون جهانی وبرگزاری رقابت های برون مرزی می گوید : رقابت های آسیایی ورزش های زورخانهای در سال ۸۴ با حضور ۲۸ کشور دنیا در تهران و در بخش های مسابقه هایتیمی، مهارت های فردی زورخانه ای و کشتی پهلوانی برگزار شد. در رقابت هایتیمی ورزشکاران تیم ها باید به مدت ۳۰ دقیقه فعالیت و عملیات مختلفباستانی را ارائه می کردند. در این رقابت ها تلاش کردیم که بااستانداردسازی و تنظیم مقررات این ورزش را در سطح دنیا مطرح کنیم کهخوشبختانه مورد استقبال بسیاری از جوانان خارجی قرار گرفت. در نوروز امسالرقابت های اروپایی این ورزش را در کشور آلمان برگزار کردیم که با استقبالخوب کشورهای قاره اروپا مواجه شد.
رقابت های آسیایی اندونزی در ماه مه ۲۰۰۸ و رقابت های جهانی ورزش هایزورخانه ای کره جنوبی در ماه سپتامبر ۲۰۰۸ دو رویداد مهمی هستند کهفدراسیون جهانی ورزش های زورخانه ای آنها را برگزار خواهد کرد و کمیتهالمپیک نیز مسابقات کره جنوبی را به رسمیت شناخته است و این فرصت مناسبیاست که بتوان این ورزش اصیل ایرانی را به جهانیان نشان بدهیم.
● اعزام مرشد
امیرحسینی همچنین از برنامه گسترده ای برای اعزام مرشد به کشورهای جهان درسال ۲۰۰۸ خبر داده و می افزاید : اخیراً تعدادی مرشد به کشورهای نپال،هندوستان و تاجیکستان اعزام شدند و در سال ۲۰۰۸ تعداد زیادی از مرشدان رابرای تعلیم مرشدی به کشورهای جهان اعزام خواهیم کرد. همچنین تعدادی ازمربیان زورخانه از هفته گذشته در کشور افغانستان مشغول تعلیم ورزشکارانافغانی هستند.
● از خردسالی تا کهنسالی در گود زورخانه
یکی از ویژگی های بارز ورزش زورخانه ای که آن را از تمام ورزش های دیگرمتمایز می کند، نداشتن محدودیت سنی و همچنین اختصاص فضای ۲ متری برای هرنفر در این ورزش است.
رئیس فدراسیون ورزش های زورخانه ای با اشاره به حضور خردسالان ۸ ساله تامردان سالخورده ۸۲ ساله در این ورزش می گوید: ورزش زورخانه ای تنها ورزشیاست که آمیخته با هنر است و همراه با خوانندگی و موسیقی است و ویژگی بارزآن قابلیت همگانی کردن ورزش است. طی دو سال گذشته و با توجه ویژه ای کهدولت نهم به این ورزش دارد توانسته ایم این ورزش را به صورت همگانی گسترشبدهیم و لیگ ورزش های زورخانه ای را برگزار کنیم.
وی ازنظام مند کردن این ورزش خبرداده و اضافه می کند : برای علمی کردن اینورزش و آسیب شناسی آن، ۸ پروژه تحقیقاتی در حال اجراست و بزودی طرح جامعاحیا و توسعه ورزش های زورخانه ای برای بررسی در دولت به هیأت وزیرانتقدیم خواهد شد تا نقش هر ارگان در قبال این ورزش مشخص شود. همچنین براینخستین بار آئین نامه پهلوانی که در آن شرایط پهلوانی و رتبه بندیورزشکاران تعیین شده است تدوین شده و بزودی اجرا خواهدشد. تحول و رونقبخشی با حفظ اصول در ورزش های زورخانه ای از نکات بسیار مهمی است که در بهروز کردن این ورزش باید رعایت شود تا این ورزش برای جوانان که عاشق هیجانهستند جذاب شده و آنها را به زورخانه ها بکشاند.
صفار زاده درباره به روز کردن ورزش زورخانه ای می گوید: در این زمینهاقداماتی انجام گرفته است که می توان به روز کردن تجهیزات، زیباسازیزورخانه ها، استانداردکردن آنها، بازنگری در مسابقه ها و ایجاد هیجان درآنها، ایجاد و تقویت بهداشت و نظم و انضباط در زورخانه ها به طوری که تمامورزشکاران در همه
زورخانه ها لباس یک شکل بپوشند اشاره کرد. وی مهمترین برنامه این فدراسیونرا برگزاری رقابت های زورخانه ای کشورهای اسلامی در سال ۲۰۰۹ میلادی میداند و می گوید: این رقابت ها برای نخستین بار برگزار خواهدشد و تلاش میکنیم تا آن را به بهترین شکل و با استقبال خوب مردم ایران در کشورمانبرگزارکنیم.
● تاریخچه
نگاهی گذرا به تاریخچه ورزش زورخانه ای و پهلوانی در کشور نشان می دهد کهاین ورزش نزد مردم ایران بسیار مقدس و همیشه با فتوت و جوانمردی همراهبوده است.
پهلوانانی که در گود زورخانه ها پشت حریفان را با خاک آشنا کردند درسی ازگذشت و فضائل اخلاقی را مقابل دیدگان مردم به نمایش می گذاشتند. پس ازچندسال رکود در این ورزش اصیل و ایرانی از دو سال گذشته افق های روشنیدراحیای دوباره این ورزش نمایان شده است و باید همه دست به دست هم بدهیم وبا یک عزم ملی این ورزش ملی را دوباره احیا کنیم








یوسف حیدری

روزنامه ایران