پاتیناژ (patinage) به معنی سر خوردن، لغت فرانسوی اسکیت روی یخ است ومانند بسیاری از مواردی که منشأ ورودشان به ایران فرانسه بوده است، با نام”فرنگی“ آن شناخته میشود.

تعریفی که در لغتنامهها برای پاتیناژ آمده چنین است: حرکت روی یخبهوسیله اسکیت ـ تیغههای باریک فولادی که در انواع ابتدائی آن به کفشبسته میشد و بعدها بهطور بخشی یک پارچه با کف پوتینهای مخصوص ساختهمیشد. پاتیناژ در ابتدا تنها برای سرگرمی بر روی رودخانهها، حوضچههایطبیعی و دریاچههای یخزده به انجام میشد و بعدها در میان ورزشها جایگرفت و مدتهاست که زمینهای سرپوشیده چهار فصل برای پرداختن به آن وجوددارد.
● زمانهای بسیار دور و ماقبل تاریخ
زمان و روند شکلگیری دقیق پاتیناژ نامعلوم است. با اینحال باستانشناسانعقیده دارند که اسکیت روی یخ گسترش جغرافیائی زیادی داشته است. شواهدباستانشناسی از اسکیتهای بدوی ساخته شده از استخوان جانوران در نقاطسردسیری چون روسیه، اسکاندیناوی، بریتانیا، هلند، آلمان و سوئیس نشانمیدهد که انسانها در زمانهای دور نیز از این روش سریع و ساده برای عبوراز مناطق بزرگ و یخزده استفاده میکردهاند. سطح این تیغهها با سائیدنمداوم استخوان شکار یا احشام، لغزنده شده و با تسمه به پا بسته میشد.
● قدیمیترین مدارک تاریخی
اولین اشاره واقعی به پاتیناژ در کتابی نوشته راهبری اهل کانتربوری به نامویلیام فیتز استفن (William Fitz Stephen) دیده شده است. او در کتاب خوددرباره توماس بکت اسقف اعظم کانتربوری، در شرح واقعهای در زمستانکانتربوری، چنین نوشته است:
اگر زمینهای باتلاقی فینزبوری و مورفیلد یخ بزنند، کودکان اهل لندن بهبازی میپردازند. بعضی از این بچهها استخوانهائی به مچ پای خود میبندندو چوبدستیهائی ساده و کارکرده در دست میگیرند. آنها مانند پرندگان یاتیرهائی از چله کمان در رفته، بر روی یخ پرواز میکنند. ناگهان دو کودک باهم مقابله میکنند، چوبدستیهای خود را بالا گرفته و تا جائیکه یکی برزمین بیافتد به یکدیگر میتازند. سر این بچهها معمولاً ضربه میخورد یادست و پایشان میشکند.
چوبدستیهائی که فیتز استفن از آن صحبت کرده است برای حرکت کردن مورداستفاده قرار میگرفته است زیرا اسکیتهای یخ اولیه، لبه تیزی که دراسکیتهای امروزی موجب سر خوردن میشود را نداشتند.
اولین توصیف پاتیناژ در یک اثر هنری در قرن پانزدهم و توسط یوهانس بروگمن(Johannes Brugman) هلندی تصویر شده است. این اثر حکاکی روی چوب، لیدوینایمقدس قدیس حامی اسکیتبازان را در هنگام افتادن بر روی یخها نشان میدهد.لیدوینا دختری نوجوان بود که هنگام زمین خوردن در پاتیناژ دچار شکستگیدنده شد و هرگز درمان نشد. این اثر اولین کار هنری است که پاتیناژبهعنوان موضوع اصلی تابلو در آن حضور دارد. یک نکته مهم دیگر در اینتابلو تصویر مردی در پس زمینه است که در حال اسکیت بر روی یک پا قرارگرفته که این حالت بدون داشتن اسکیت تیغهدار ممکن نیست و نشانگر این امراست که در آن زمان اسکیتهائی با لبته تیز وجود داشتهاند.
● پیشرفت اسکیتها
افزودن تیغههائی به اسکیت از ابداعات هلندیان در قرن سیزدهم یا چهاردهمبوده است. این اسکیتها از فولاد ساخته میشدهاند و برای سهولت در حرکتلبههای تیزی داشتهاند. ساختار اسکیتهای امروزی تا حد زیادی بههمینترتیب باقیمانده است.
تنها تغییر بسیار مهم در طراحی اسکیت روی یخ کمی بعد به وقوع پیوست، درحدود زمانیکه تیغههای فولادی برای اسکیت بهوجود آمد، یک هلندی دیگر کهشاگرد میزسازی بود، آزمایشهائی با نسبتهای مختلف عرض و ارتفاع تیغه فلزیانجام داد و بالاخره طرحی را ارائه داد که تا امروز تقریباً بدون تغییرباقیمانده است. با استفاده از این اسکیت دیگر به چوبدستی نیاز نبود وحرکت بسیار آزادتر و با ثباتتر انجام میگرفت.
● جایگاه اجتماعی پاتیناژ
همانطور که در آثار نقاشان بزرگ هلندی مشاهده میشود، پاتیناژ در هلندمختص هیچ طبقه و سن و موقعیتی نبوده و همه میتوانستند به این تفریحبپردازند. با اینحال در کشورهای دیگر، پاتیناژ تنها به طبقه ممتاز محدودمیشده است فرانسه در دوران حکومت خود پاتیناژ را به پاریس آورد.
● چگونگی عملکرد تیغه
اسکیت روی یخ به این دلیل انجامپذیر است که تیغه فولادی زیر کفش میتواندبا کمترین اصطکاک با سطح یخی به اطراف حرکت کند. البته اندکی خم کردن تیغهو فرو بردن آن در یخ به اسکیت باز کمک میکند تا با بالابردن اصطکاک،حرکات خود را کنترل نماید. بهعلاوه او میتواند با حرکت بر روی لبه منحنیتیغه و با قراردادن بدن خود در زاویه مناسب و خم نگهداشتن زانو، از نیرویجاذبه برای کنترل و سرعت بخشیدن به حرکات خود استفاده کند.
یک روش دیگر برای ایجاد شتاب فشردن تیغه در بخش جلوئی آن روی یخ استبهطوریکه یخ بریده میشود و اسکیتباز را به جلو هل میدهد. اسکیتبازماهر میتواند با ترکیب دو تکنیک فوق که ”ترسیم“ یا drawing نام دارد، بهحالتی برسد که ظاهراً بدون هیچ کوشش خاصی در مسیرهای منحنی زیبا میخرامد.
آزمایشهای متعدد نشان دادهاند که یخ در دمای ـ درجه سانتیگراد کمترینمیزان اصطکاک جنبشی برخوردار است و بسیاری از میدانهای پاتیناژ سرپوشیدهسیستم خود را بر مبنای همین درجه تنظیم میکنند. روی سطح بیرونی هر نوعپوشش یخی در دماهای بالاتر همواره یک غشای بسیار نازک از آب مایع وجوددارد که قطر آن از تنها چند مولکول تا چندین هزار مولکول در تغییر است.
دلیل وجود این غشا، پایان ناگهانی ساختار کریستالی یخ است. ضخامت این غشایمایع، تنها به دمای سطح یخ بستگی دارد. هر چه دما بالاتر باشد، غشاضخیمتر خواهد بود. البته پاتیناژ بر روی سطوح سردتر نیز امکانپذیر استکه در آن دما بهطور طبیعی غشای مایع بهوجود نخواهد آمد.
● خطرات
دو خطر عمده پاتیناژ از این قرارند: اولین خطر که در هر میدان پاتیناژی رخمیدهد، سقوط بر روی یخ است که به کیفیت سطح یخ، طراحی اسکیت سرعتاسکیتباز و همچنین مهارت و تجربه او بستگی دارد. هر چند آسیبدیدگی جدیدر این حالت بعید است اما غیرممکن نیست. خطر دوم که بسیار جدی است و هنگامپاتیناژ در فضای باز وجود دارد. سقوط از میان یخها بهداخل آب بسیار سردزیر آن است. این اتفاق میتواند موجب آسیب شدید یا مرگ در اثر شوک،سرمازدگی یا غرقشدن شود. بیرون آمدن از آب و بازگشت به روی یخ بسیار مشکلو تقریباً غیرممکن است زیرا لبههای یخی مدام میشکنند و فرد توسط کفشهایسنگین و البسه ضخیم زمستانی که در اثر خیسی بسیار سنگین میشوند، به زیرکشیده میشود یا اینکه با گم کردن جهت حفره، در زیر یخها باقی میماند.
● ورزشهای بر مبنای پاتیناژ
تعدادی از مهمترین رشتههای ورزشی با مبنای پاتیناژ از این قرارند:
پاتیناژ نمایشی یا Figure Skating ورزشی است که در آن افراد بهصورت تک،دو نفره یا گروهی به انجام حرکات پرشی، سرعتی و تعادلی میپردازند ومعمولاً این حرکات را متناسب را یک قطعه موسیقی انجام میدهند.
هاکی روی یخ یا hockey ice یک ورزش تیمی است که در آن اعضاء هر تیم کوششمیکنند یک گوی مخصوص را به کمک چوبدستیهائی با لبه برگشته، به دروازهحریف وارد کند. چوبدستیهای این ورزش متناسب با راست دست یا چپ دست بودنبازیکن ساخته میشوند. پاتیناژ سرعتی یا Speed skating ورزشی است کهشرکتکنندگان باید مسافت مشخصی را با سرعت بیشتر طی کنند.
پاتیناژ نوردیک یا Tour skating ورزشی سرگرمکننده است که عامل زمان در آنمطرح نیست و شرکتکنندگان مسافتهای زیادی را بر روی یخ طبیعی پاتیناژمیکنند.

مجله دانش ورزش