دانستنیهای هزار پا

هزارپایانتقریباً در اکثر نواحی اعم از خانهها، باغها، پارکها حتی در برجهایمسکونی یافت میشوند. این بندپایان به واسطه وجود پاهای متعدد و بدنیکشیده مورد توجه اغلب افراد قرار میگیرد و بسیاری نیز از این بندپا تنفرو یا وحشت دارند چرا که برخی از گونهها طویل و درشتجثه هستند و ظاهریترسناک دارند. حتی انواع کوچک آنها نیز همین ویژگی را در نظر انسان دارند.اکثر افراد در هنگام شب و یا پس از بارش باران متوجه حضور هزارپا در محلزندگی خود میشوند که حالت ترس و نگرانی در آنها به دلیل وجود هزارپا پدیدمیآید. حال چگونه و از کجا این هزارپا وارد خانه شده و یا در طبقه دهم یکآپارتمان آمده است، سؤالی است که ذهن انسان را مشغول میکند. با وجود تنوعگونههای رده هزارپایان در ایران، کمترین منبع فارسی را میتوان یافت کهدرباره این جانور سخن به میان آورده باشد و اگر هم باشد جز چند سطر و یاچند پاراگراف بیشتر نیست. بسیاری از افراد تمایل دارند که درباره زندگی وخصوصیات هزارپا شناختی پیدا کنند ولی منبعی که بتوانند بوسیله آن پاسخپرسشهای خود را بدست آورند به طور کامل پیدا نمیکنند و ا گر پیدا شودبسیار تخصصی است. هزارپا جانورانی شب فعال هستند و بطور مخفیانه زندگیمیکنند و به همین جهت اسرار زندگی آنها هنوز بطور کامل ناشناخته است وبسیاری از گونهها نیز هنوز کشف نشدهاند و از همه مهمتر نگهداری و تکثیرآنها در شرایط آزمایشگاهی غیرممکن است تا بتوان بررسی و مطالعهشوند.هزارپایان در طبقهبندی جانوران متعلق به شاخه بندپایان و در ردةهزارپایان (Myriapoda) هستند. تاکنون حدود ۱۵ هزارگونه از این بندپایانشناسایی شده که این رقم شاید کمتر از نیمی از کل گونههایی باشد که هنوزکشف نشدهاند.

به این دلیل که هرگروه از هزارپایان در طبقهبندی آنها دارای ویژگیها و زندگی متفاوت هستند، به تفکیک شرح داده میشوند.
رده هزارپایان، بندپایانی شگفتانگیز و متفاوت
نامعلمی این رده از بندپایان Myriapoda است (به یونانی Myriad به معنی دههزار و podo به معنی پا) که بدن آنها به طور مشخص از ۲ ناحیه جداگانه سر وتنه تشکیل میشود. تنه کم یا بیش کشیده و شامل چندین بند که هر بند مجهزبه یک یا دو جفت پا است. وجود این بدن کشیده و پاهای متعدد از ویژگیهایمشخص است که از دیگر بندپایان متمایز میشوند. برخلاف نام آنها که بههزارپا یا دههزار پا مشهورند، تعداد پاهای آنها از ۱۰ تا ۷۵۰ عدد است.این بندپایان یک جفت شاخک یا آنتن و چشمانی ساده۱ دارند، تمام آنها بر رویزمین و خشکی زیست میکنند. مشخصه عمده هزارپایان در این است که دارایزندگی پنهان هستند که روزها درون خاک، زیر برگهای افتاده، لابلای درز وشکاف دیوارها، زیر سنگها و غیره مخفی میشوند و تنها هنگام شب یا پس ازبارانهای شدید به مدت کوتاهی به صورت مخفیانه ظاهر میگردند. اینها ازمکانهای خشک و در معرض تابش مستقیم نور خورشید یا روشنایی اجتنابمیکنند. هزارپایان در جنگلهای مرطوب بسیار فراوان و متنوع هستند.گونههایی نیز در علفزارها، نواحی مسکونی، باغها، خانههای متروکه ونواحی بیابانی خشک زندگی میکنند.
اکثریت آنها گیاهخوارند ولی بعضی ازآنها همچون گونههای صدپایان شکارچی هستند و از دیگر جانوران تغذیهمیکنند. طول بدن هزارپایان از ۵/۰ میلیمتر تا ۵۰ سانتیمتر است. گروههایمختلف هزارپایان از نظر ساختار اجزاء داخلی (فیزیولوژی) باهم بسیار تفاوتدارند. از نظر طبقهبندی رده هزارپایان به ۴زیررده تقسیم میگردندکه هرکدام از آنها به راستههای مختلف دیگر مجزا میشوند که در ادامه به منظوردرک بهتر و شناخت بیشتر انواع گوناگون هزارپا به شرح دو زیرده مهم از آنهامیپردازیم:




دوصدپایان، هزارپایانی بدبو
اینزیررده از هزارپایان را به این دلیل دوصدپا گویند که در هر بند از بدنشان۲ جفت پا دارند. بطورحتم اغلب افراد انواع این گروه از هزارپایان را بهدلیل بزرگی جثه بسیار دیدهاند و با آنها آشنا هستند. دوصدپایان که درزبان علمی Diplopoda نامیده میشوند. در اکثر گونههای دوصدپایان بدن رازرهبندهایی پوشانده است که بندهای بدن را جفتجفت به هم متصل ساختهاند.
تاکنونحدود ۱۰ هزار گونه از صدپایان شناسایی و نامگذاری شدهاند. دوصدپایاندارای بدنی استوانهای یا پهن و یک جفت شاخک کوتاه بر روی سر هستند. سردارای دو جفت آروارههای دهانی ضعیف است و نیز چشمهای جانبی دارند.
بدنبسیاری از دوصدپایان از زرههای محکم محتوی کربنات کلسیم پوشیده شده استکه این وسیله هزارپایان را از دشمنان مصون میدارد همچنین این زره مانعتبخیر سریع آب بدن میگردد. دوصدپایان جانورانی هستند که نسبت به خشکیبسیار حساس هستند و به همین جهت در نواحی مرطوب زندگی میکنند. از نورمستقیم خورشید گریزان که به این دلیل باعث شده که دارای زندگی پنهانباشند. این بندپایان در تمام جنگلها و در زیر برگهای ریخته شده ازدرختان دیده میشوند. بسیاری از آنها در محیطهای کاملاً مرطوب خاکهایپوسیده در دشتها، باغچهها، گلدانها و منازل مسکونی زیست میکنند. بهآسانی میتوان آنها را در زیر سنگها، کنده درختان و برگهای پوسیده یافت.دوصدپایان بطور عمده از مواد گندیده و پوسیده درون خاک و بقایای گیاهانشامل برگهای پوسیده، چوبهای در حال فساد و غیره تغذیه میکنند. به وسیلةپاهای نازک و ضعیف خود به آهستگی حرکت میکنند هرچند که هر پا به طورجداگانه سریع حرکت میکند. نمایش حرکات ردیف پاها به صورت موجی است.انقباض ماهیچه پا موجی شکل است که از پاهای جلویی به پاهای عقبی امتدادمییابد که اگر از پهلو به هزار پای در حال حرکت نگاه کنیم حرکت آنها بهصورت خزیدن است که موج چین خمیدهای را در سرتاسر پاها بوجود میآورد.دوصدپایان بهوسیله پاهای خود نه تنها میتوانند بر روی سطح خاک برگهاینرم حرکت کنند بلکه در عمق درزها و شکافهای لایههای سطحی نسبتاً خشک خاکمیتوانند به راحتی جستجو کنند. دوصدپایان به دلیل داشتن بدنی استوانهایهمانند کرمهای خاکی در برش مقطع عرضی مدور هستند. همچنین در بسیاری ازدوصدپایان زرهپشتی بسیار قوی وجود دارد و بخش زیادی از بدن آنها را دربرمیگیرد. برخی از این دوصدپایان هنگام خطر درخشندگی ضعیفی تولید میکنندطوری که سر و دست و پای آنها در زیر زره محافظ پشتی بدن پدیدار میشود.بیشتر دوصدپایان برای دفاع از خود در مقابل دشمنان ماده بسیار بدبویی ازخود ترشح میکنند که بوی برخی از آنها را حتی میتوان از چند متری استشمامکرد. این ماده بدبو تقریباً در اکثر دوصدپایان ترشح میشود. گونههایی ازآنها نیز وجود دارند که مادهای ترشح میکنند که در برخورد با دست انسانآن را به رنگ بنفش – قرمز درمیآورد و تا مدتی اثر آن باقی میماند.گونهای از دوصدپایان نیز مادهای در هنگام خطر ترشح میکنند که دارای بویبادام است و این نشان میدهد که این ماده از اسید سینیلیک تشکیل شده است.اما یکی از ویژگیهای این گروه از هزارپایان ترشح مواد سمّی است. موادسمّی مترشحه از هزارپایان بزرگ مناطق گرمسیر ابتدا پوست را سیاه میکندسپس زخم میشود. اگر قطرهای از این مایع در چشم ریخته شود حتی ممکن استباعث کوری موقت چشم شود. ماده سمّی ترشح شده از دوصدپایان به قدری سمی استکه سرخپوستان ناحیه مرکزی مکزیک از آن برای سمّی کردن نیزههای خوداستفاده میکنند. اغلب ماده سمّی دوصدپایان به صورت قطرهای از آنها ترشحمیشود. اما در گونهای که در جزایر هایتی دیده میشود، مایع سمّی را طوریمیپاشد که بوی منتشر شده از آن تا فاصله ۷۵ سانتیمتر از هر طرف استشماممیشود. باید خاطرنشان کرد که این مواد سمّی زمانی توسط دوصدپایان ترشحمیشود که این جانور بر اثر ترس تحریک شده باشد که در مقابل دشمن ترشحمیکنند. با وجود این همچنین دیده شده است که وزغ، قورباغه و پرندگان ازاین هزارپایان تغذیه میکنند که حتی نیمی از جیره غذایی آنها را در برخیموارد تشکیل میدهند.
دوصدپایان دارای ۱۱۵ خانواده از ۱۳ راسته هستندکه انتشار وسیعی را در سرتاسر جهان به ویژه در مناطق گرمسیری دارند. اینجانوران تنها نواحی مرطوب را ترجیح میدهند و از جاهای خشک اجتناب میکنندهرچند که در زبانهای مختلف آن را هزارپا میگویند ولی تعداد پاهای آنهاتا ۷۵۰ عدد میرسد. در بند اولی بدن پا وجود ندارد و در روی بندهای دوم وسوم بدن تنها یک جفت پا وجود دارد اما در بندهای دیگر بدن دو جفت پا دیدهمیشود.
عمل لقاح در دوصدپایان داخلی است. جانور نر اسپرم را بوسیلهپاها به طرف عقب بدن به سمت پای مخصوص تغییر یافتهای میراند که این پاوسیلهای است که به کمک آن اسپرم را در منفذ مربوط به دستگاه تولید مثلیماده قرار میدهد. ماده های لقاح یافته تودهای از تخمها را در زمینمیگذارند که شبیه کلوخ است و لایه مخاطی که بر روی آن است و نیز وجود خاکمطلوب مانع از خشک شدن توده تخم میشود. برخی از گونههای دوصد پایانتخمها را در لانهای قرار میدهند که خودشان توسط تارهای ترشحی میسازند.از تخمها نوزاد (لارو) خارج میشود که اغلب ۳ تا ۴ جفت پا دارد که بهتدریج و در مراحل بعدی رشد به تعداد پاها افزوده میشود. اندازه دوصدپایان از ۲/۰ میلیمتر تا ۴ سانتیمتر متغیر است.
در ایران دوصد پایانگوناگونی وجود دارد که تنوع بیشتر آنها در جنگل های شمالی کشور است.گونههایی از آنها نیز در باغها و گلدانهای خانگی دیده میشود. برخی ازگونهها نیز در درون غارها زیست میکنند.
صدپایان، شکارچیان کوچک
برخلافگروههای دیگر از رده هزارپایان که درباره آنها بحث شد و دارای رژیمگیاهخواری بودند، این گروه از هزارپایان گوشتخوارند و از انواع مختلفبیمهرگان و حتی مهرهدارانی کوچک تغذیه میکنند. صدپایان که به آنها لبپایان نیز میگویند در زبان علمی آنها را chilopodaمینامند. همچون دیگرگروههای هزارپایان، صدپایان به واسطه گریزان بودن آنها از نور دارایزندگی پنهان هستند. شب فعالاند و بیشتر اوقات در درون خاک، حفرهها، زیرسنگها، زیر برگهای کف جنگل، درز و شکاف صخرهها و شکاف دیوارها مخفیمیشوند. اکثر نواحی همچون جنگلها، باغها، پارک ها، منازل، خرابهها،دامنههای کوهستانی و غیره زندگی میکنند.
صدپایان دارای بدنی پهن وستبر هستند. بندهای بدن کم و بیش یکسان هستند و درهر یک از بندهای بدن یکجفت پا دارند. در حاشیه جلوی سر دارای یک جفت شاخکهای تسبیحی شکل کم وبیش طویل هستند. در کنارههای سر چشمهای ریز دارند که گاهی به صورت مجتمعو شبیه به چشم مرکب هستند. انواعی که درون خاک زیست میکنند چشم ندارند.از ویژگیهای منحصر به فرد این گروه از هزارپایان وجود یک جفت پا در بنداول بدن است که به عضو گیرنده اشیاء شبیه داس تغییر شکل داده و منتهی بهچنگال است که صد پا به کمک آن غذا را میگیرد. دارای یک جفت عضو انبرکمانند تو خالی در قاعده سر هستند که در قاعده دارای غده سمی است که صد پابه کمک آن بدن قربانی را زخم کرده و سم را تزریق میکند. ترزیق سم موجبمیشود که طعمه به سرعت کشته شود. همینطور از این عضو جهت دفاع از خود دربرابر حیوانات بزرگ استفاده میکند. سم برخی از صدپایان برای انسانمشکلآفرین است. پاهای دیگر برای حرکات بکار میروند. جفت آخر پاهاطویلتر از بقیه هستند و به طرف عقب برگشته و پاهای مویی نامیده میشوند.
اندازهصدپایان از ۱ سانتیمتر تا ۵۰ سانتیمتر متغیر است. هزارپاهایی که درخانهها به فراوانی دیده میشوند در درز و شکاف دیوارها، درون چوبها، زیرفرشها، زیر کاشیها، درون باغچهها و سایر جاهای مرطوب و تاریک پنهانمیشوند و در هنگام شبهای مرطوب برای شکار بیرون میآیند و از حشرات ،کرمهای خاکی و حلزونها تغذیه میکنند. همچنین صدپاهای خانگی پس ازبارانهای شدید بیرون میآیند. در خانههای قدیمی به فراوانی یافتمیشوند. آنها میتوانند به راحتی از دیوارها بالا بروند و به همین جهت درآپارتمانهای نوساز نیز دیده میشوند. برخلاف باور غلط عموم که این نوع ازهزارپاها به درون گوش میروند، هرگز وارد گوش نمیشوند تنها خطری که آنهادارند گزش آنهاست که باعث سوزش و درد برای چند ساعت یا چند روز میشوند.در ایران در تمام نقاط و در اکثر خانهها از این صدپایان یافت میشوند کهنام علمی جنس آنها Scolopendra است. این بندپایان در آغاز فصل بهار بسیارفعال هستند. راستهای از این گروه از هزارپاها نیز وجود دارد که دارایپاهایی بلند هستند که به آنها هزارپاهای مگسگیر نیز میگویند که اکثرآنها ۱۵ جفت پا دارند. آنها خود را با شرایط آب و هوایی خشک نیزمیتوانند سازگار کنند. هزارپاهای مگسگیر در منازل روستایی ایران بسیاردیده میشوند. آنها اغلب در سقف زیرزمینها، داخل دستشوییها و زیرشیروانیها همچون عنکبوتها به دیوار سقف میچسبند. گروهی دیگر از صدپایانهستند که بدنی بسیار طویل و باریک با پاهای زیاد دارند که تعداد آنها تا۱۸۱ جفت نیز میرسد. پاها و بدن باریک است و با چسبیدن به طعمه خود آنهارا شکار کرده و مایعات بدن آنها را میمکند. این صدپایان در ایران درجنگلهای شمال کشور به فراوانی در زیر سنگها یافت میشوند.
پی نوشت:
۱ـ چشم ساده: در حشرات چشم های دارای یک عدسی را چشم ساده گویند و چشمهای دارای چند عدسی را چشم مرکب گویند.
روزنامه اطلاعات ( [برای مشاهده لینک ها شما باید عضو سایت باشید برای عضویت در سایت بر روی اینجا کلیک بکنید] )

برگرفته شده از noavari.com