مقررات و قوانين وضع شده براي جلوگيري از تكثير غيرقانوني بازيها و حفظحقوق و منافع توليدكنندگان و توزيعكنندگان كه بهقوانين DRM معروف است،به مديريت و نظارت بر حقوق كپيرايت در بازيهايرايانهاي ميپردازد. اينقوانين، تعريف مشخص و ثابتي ندارند و جزئيات آندر بين شركتهاي مختلف،متفاوت ميباشد.
قرن بيست و يكم را ميتوان عصررواج تجارت الكترونيك دانست؛ و ناگفتهپيداست كه بخش اعظم اين بازارميلياردي و سرشار را، محصولات نرمافزاري بهخود اختصاص ميدهند. در اينهنگامه رواج نرمافزارهاي رايانهاي و بالاخصبازيهاي الكترونيكي مبحثحفاظت از حقوق و منافع سازندگان نيز اهميتبيشتري يافته است. از همين رو،لزوم رعايت حق تكثير (كپيرايت)،توليدكنندگان و ناشران را وادار به توليدو تدوين مجموعه قوانين منسجميبراي حفظ اين حقوق كرده است. مقررات و قوانينوضع شده براي جلوگيري ازتكثير غير قانوني بازيها و حفظ حقوق و منافعتوليدكنندگان وتوزيعكنندگان كه به قوانين DRM معروف است، به مديريت ونظارت بر حقوقكپيرايت در بازيهاي رايانهاي ميپردازد. اين قوانين،تعريف مشخص وثابتي ندارند و جزئيات آن در بين شركتهاي مختلف، متفاوتميباشد.
طبيعي است كه كاربران و خريداران بازيها با هر گونه محدوديتيكه حقوقكپيرايت شركتها بر روي بازيها و برنامههاي نرمافزاريشان برايآنهاتعيين ميكنند، مخالفت كنند. اما توليدكنندگان، با وضع اين قوانين ونظارتبر اجراي آنها، قصد دارند جلوي تكثير غير قانوني محصولات خود رابگيرند ودرآمد و سود واقعي خود را حفظ كنند. چرا كه در غير اين صورت دچارضررهايمالي شديدي خواهند شد. البته وضع و اجراي قوانين DRM، از هر جهت سودوضررهايي در پي دارد. بايد در نظر داشت كه تا چه حد لازم است قوانينDRMبراي كاربران، محدودكننده و پيچيده باشد؛ و آيا اصلاً طرح و اجرايچنينمحدوديتهايي و جلوگيري از تكثير غير قانوني بازيها (و نرمافزارها)مفيدفايده خواهد بود؟

ديابلو 2، از اولين عناوين استفاده كننده از سيستم امنيتي SecuRom
برايبررسي بهتر، قوانين و محدوديتهاي DRM را در دو بخش مورد مطالعهقرارميدهيم. در بخش اول، به مطالعه ماهيت و معناي DRM ميپردازيم: هدفازاجراي آن براي محصولات يك شركت چيست و تا چه حد اهميت دارد كه چنينباشد،و در بعضي موارد چه مخالفتهايي را به دنبال داشت و چرا؟ در بخشدوم،نظرات چند توليدكننده و توزيعكننده بازيهاي رايانهاي و گروهيازكاربران بازيهاي رايانهاي را درباره قوانين DRM و تأثير آن درجلوگيرياز تكثير غير قانوني بازيها، مورد مطالعه قرار ميدهيم و نهايتاًتأثيرDRM را روي بازار فروش بازيها، بررس ميكنيم.

Digital Rights Management
DRMمبحث گستردهاي در حوزه بازيهاي رايانهاي و بطور جامعتر، در حيطهصنعتديجيتال محسوب ميشود. اين قانون، محدوديتهايي را براي كاربرانتعيين كردهو عدم اجراي صحيح آن، مجازاتهايي در پي دارد. در صورتي كهاكثر كاربران،موافق وضع قوانينِ DRM در نرمافزارها و بازيهاي رايانهاينيستند و تصورميكنند چنين قوانيني عادلانه نيست. زيرا آنها بر اينباورند كه به صورتقانوني نرمافزار مورد نظر را خريداري كردهاند؛ پسبايد بتوانند هر طور كهمايل هستند از آنها استفاده كنند. پيش از پاسخگوييبه اين سؤالها بايدبدانيم DRM چيست و قوانين و جزئيات آن چگونه اجراميشود؟ DRM يك سري ازقوانين و محدوديتها در استفاده از فناوريرايانهاي و نرمافزارهاست كهتوسط قانونگذاران حق كپيرايت (حق كپي وتكثير قانوني محصولات) وضع شده استو بر نصب، استفاده و تكثير قانونينرمافزارها و اطلاعات آنها، نظارت دارد.
تنظيمقوانين كپيرايت در نرمافزارهاي رايانهاي (DRM) براي به حداقلرساندنميزان تكثير غير قانوني نرمافزارها، بازيهاي رايانهاي و كاهشضررهايمالي است كه براي شركتهاي توليدكننده و توزيعكننده همراه دارد.به عبارتديگر DRM روش قانوني جلوگيري از تكثير يا تغيير غير قانوني وخودسرانه همهآن نرمافزارهايي است كه توليدكنندگان آنها ميخواهند ازمحصولاتشانمحافظت شود. اين نرمافزارها و برنامهها كه شامل بازيهايرايانهاي،DVDها، CDهاي موسيقي، فايلهاي ديجيتال و غيره ميشوند، تحتلواي قانونDRM قرار ميگيرند. همچنين DRM راهي است براي حفظ منافع ماليشركتهايتوليدكننده و توزيعكننده كه بدون وضع و اجراي اين قوانين ومحدوديتها، ازحقوق اصلي و سود واقعي خود محروم ميمانند و دچار ضررهايسنگيني ميشوند.
برهمين اساس، قوانين DRM وضع شدند و چنين شد كه وقتي كاربري يك برنامه،DVD،CD، يا بازي رايانهاي را ميخرد، در واقع حق استفاده از محتويات آنرادارد، ولي صاحب آن محصول نيست و نميتواند به ميل خود و به هر شكلي ازآناستفاده كند و سود ببرد. قوانين DRM در مورد بازيهاي رايانهاي بهطرقمختلف اجرا ميشود. يكي از اولين نمونههاي قوانين DRM، رويبازيهايماجرايي (adventure) مانند «جستجوي پليس» (police Quest) اجرا شد.بدينترتيب كه در هنگام نصب بازي، كاربر بايد به يك سري سؤال و كد پاسخميدادتا اطمينان حاصل شود كه نسخه اصلي و خريداري شده از محلي معتبر دراختياراوست.

Splinter Cell: Chaos Theory، نخستين بازي اي كه از سيستم بحث برانگيز StarForce استفاده كرد
امروزهمديران و مسئولان اين حوزه، قوانين و معيارهاي جديدي دربارهممنوعيتاستفاده غير قانوني كالاهاي ديجيتال وضع كردهاند تا فقط قابليتخواندن واجراي برنامه اصلي و نه كپي غير قانوني آن، توسط دستگاه و كاربر،ميسرباشد. به عنوان مثال در استراليا، تكثير غير قانوني كليپها به هرنحو، ازلحاظ قانوني جُرم محسوب ميشود. با بهروز كردن مداوم ِبرنامههاي حفاظتينرمافزارها، توليدكنندگان و توزيعكنندگان بزرگي همچونمايكروسافت،نينتندو و سوني ميتوانند اطمينان داشته باشند كه قوانين وبرنامههايحفاظتي، در مورد محصولاتشان اجرا ميشود؛ حتي اگر كاربران بهاينترنتدسترسي داشته باشند.
گرچه كنترل تكثير غير قانوني بازيها، برايتوزيعكنندگان اين نرمافزارهامشكل است، بايد روي تكثير غير قانوني آنهادر سيستمهايي كه نصب ميشوند،نظارت دقيقي اعمال شود. در حقيقت محتوا وبرنامههاي اين نرمافزارها وديسكها براي توليدكنندگان و كاربران ارزشمنداست و قوانين DRM براي حفظحق تكثير قانوني آنها تحت نظارت شركتهاي توليدو توزيعكننده ميباشد.اجراي قوانين DRM براي بازيهاي رايانهاي به چندشيوه مختلف انجامميشود. روش اول، فعالسازي آنلاين است. در اين شيوهبلافاصله پس از نصببازي براي نخستين بار، از گيمر خواسته ميشود كه بهصورت برخط و با اتصالبه اينترنت بازي را فعال كند.
در بعضي موارد نيزنياز هست كه كاربر بطور متوالي در بازههاي زماني مختلفبه اينترنت وصل شودتا بتواند از بازي استفاده كند. بدين ترتيب، به صورتآنلاين، ميتواناطمينان حاصل كرد كه وي از راه صحيح و قانوني، و نه خارجاز حيطه مقرراتكپيرايت، به برنامه دسترسي پيدا كرده و از آن استفادهميكند. همچنين براياستفاده از بعضي نرمافزارها و بازيها، لازم است كهكاربر بطور دائم بهاينترنت متصل باشد. روش دوم، ايجاد محدوديتهايي براينصب برنامه بر رويسيستمهاست. در اين مورد، DRM تعداد سيستمهايي را كهبازي ميتواند رويآنها نصب و اجرا شود، محدود ميكند. به عنوان
مثال يك شركت، بازي خودرا چنان طراحي ميكند كه تنها 3 بار قابل نصب واجرا روي سيستمها باشد.اين روش، اولاً با كاهش كپيهاي غير قانوني وثانياً با كاهش فروشنرمافزارهاي تكثير شده در بازار اجناس دست دوم و غيرقانوني، به سودتوليدكنندگان عمل ميكند. روش ديگري كه DRM در پيش گرفتهاست، طراحيشمارههاي سريال (Serial number) است. رمزهايي به صورت تركيبحروف و اعدادبراي هر بازي طراحي ميشوند، كه در ابتداي نصب از كاربرخواسته ميشود.بدون وارد كردن رمز صحيح، سيستم قادر به نصب و اجرايبرنامه و بازي نخواهدبود.
بدين ترتيب كاربران تنها بايد از ديسكهاي خريداري شده به صورتقانوني ازمراكز معتبر استفاده كنند و كپيهاي غير قانوني بلااستفادهميمانند. دريكي ديگر از روشها كه با به بازار آمدن نرمافزارهاي درايومجازي تقريباًمنسوخ شده است، لزوم قرار دادن ديسك در درايو نوري، در تماممدت استفادهاز برنامه ميباشد. اشكال بزرگ اين روش اين بود كه به سبب سرعتنسبتاًپايين خوانده شدن اطلاعات از روي لوح فشرده، بعضاً اجراي بازي بامشكلمواجه و كند ميشد. روش ديگري هم به نام DRM خاموش (Quiet DRM) وجودداردكه در آن از كاربران خواسته ميشود به صورت آنلاين اكانتي براي خودايجادكنند تا بتوانند از تمام قابليتهاي بازي بهره ببرند. (سيستمهايتوزيعآنلاين همچون Steam از جمله نمونههاي بارز اين متد هستند.) در عينحال دربهرهگيري از DRM براي اجراي بازيها بر روي سيستمهاي رايانهايمشكلاتينيز وجود دارد. بيشترين اختلال در بخش سختافزاري دستگاهها، بهويژه درسيستمهاي قديمي رخ ميدهد.
در اين زمان سيستم، با برنامه وسختافزار قديمي خود، قادر به خواندن وشناختن نرمافزار با قوانين ومحدوديتهاي DRM آن نميباشد و بازي را اجرانميكند. و يا در حالت ديگرآن، نصب نرمافزار با قوانين DRM موجود در آنبر روي دستگاه، سرعت سيستم رابه شدت پايين ميآورد و بازي به درستي اجرانميشود. در بعضي موارد نيز حتياگر بازي و جزئيات آن در ديسك سختكامپيوتر حذف و پاك شوند، DRM باز هم بهطور كامل از سيستم پاك نميشود.اولين بار اين مشكل سختافزاري را سيستمحفاظتي StarForce (محصول شركتProtection Technology ) بر روي سيستمهاييكه نصب ميشد، ايجاد كرد. (اينسيستم امنيتي نخستين بار در بازي TomClancy's Splinter Cell: ChaosTheoryمورد بهرهبرداري قرار گرفت) بدينترتيب كه مثلاً بعد از پاك كردنبازي و uninstall شدن آن، برنامه بطور كاملاز سختافزار سيستم پاك نميشدو مشكلات و اختلالات بسياري در ديسك درايودستگاه به وجود ميآمد و حتيامنيت سيستم عامل، مورد تهديد قرار ميگرفت.بدين ترتيب، اين شركت وبرنامه آن، عكسالعملهاي منفي بسياري را بر ضد خودبرانگيخت و كاربرانبسياري از ناكارآمدي برنامه و سهلانگاري مسئولان درپاسخگويي، شكايتكردند.
به خصوص در مورد اينكه بعد از استفاده از بازي،برنامههاي حفاظتي خودرايانههايشان، دچار اختلال شده است. حتي كار بهجايي كشيد كه يوبيسافتبه سبب شكايت بازيكنندههايي كه ادعا ميكردندامنيت سيستمشان به خاطرنصب بازي Brothers in Arms: Earned in Blood باسيستم امنيتي StarForce بهخطر افتاده است، مجبور به پرداخت 5 ميليون دلارخسارت شد. نتيجه اين كهبعد از مدتي، شركتهاي معظم توليد و توزيع بازيمانند CDV و Ubisoft، نامStarForce را از فهرست شركتهاي طراح DRM برايبازيهاي خود حذف كردند. درحال حاضر متداولترين سيستم DRM كه توسط بسيارياز شركتها براي برنامههاو بازيها استفاده ميشود، SecuROM نام دارد.برنامهاي ويژه بازيهاي تحتويندوز، ساخته Sony DADC با هدف حفظ تعدادكپيهايي كه انجام ميشود.

آيا DRM براي مقابله با بازي كننده ها طراحي شده است؟
طراحيبرنامه امنيتي SecuROM به صورتي انجام شده است كه جلوي هر گونهكپيبرداريغيرقانوني از بازي، توسط دستگاههاي كپي را ميگيرد. ولي اينبرنامه نيزاشكالاتي داشت. از جمله اينكه بعد از پاك كردن (uninstall)كامل بازي ازسيستم، برنامه كاملاً از هارد دستگاه پاك نميشد و در سرعتكار دستگاه،اختلالاتي ايجاد ميكرد. اولين نسخه SecuROM در سال 1997روانه بازار شد كهدر ابتدا فقط براي جلوگيري از كپي كردن بازيهاي منتشرشده روي لوح فشردهطراحي شده بود. يكي از اولين بازيهاي معروفي كه ازSecuROM بهره بردند،بازي ديابلو 2 ساخت اكتيويژن بود. ولي به تدريج و باتغيير بازار و روشهايجديد كاربران در تكثير غير قانوني بازيها،توزيعكنندگان به راههايجديدتري براي سيستم DRM خود ميانديشيدند.
به همين منظور برنامهSecuROM را بهروز كردند تا بازيها در مقابلراههاي جديد هك و تكثير غيرقانوني ايمن باشند. توليدكنندگان و طراحان،گزينههاي جديد و متنوعي را بهگزينههاي قبليِ برنامه DRMِ خود اضافهكردند تا توزيعكنندگان بازيهايمختلف به فراخورِ نياز و بازي مورد نظرخود، DRM مناسب را انتخاب و اجراكنند تا امنيت بيشتري را براي بازيهايخود فراهم كنند. به عنوان مثال بعضيبازيها طوري طراحي ميشدند كه همامكان حفاظت آنلاين براي تكثير نشدنِغيرقانوني را داشتند و هممحدوديتهاي نصب بازي روي سيستم، براي آنها اعمالميشد؛ در حالي كه سايربرنامهها و بازيها تنها امكان اجراي يكي از ايندو گزينه را داشتند.البته اين بار هم تمام اين تمهيدات، مانع از كپي غيرقانوني و آزادانهبازي نميشد و تنها بر اين نكته نظارت داشت كه برنامه وبازياي كه در دستكاربر قرار گرفته و در سيستم استفاده ميشود، از طريققانوني و از محلمعتبر خريداري شده است.
در حال حاضر، نسخه 7 از برنامهSecuROM در بازار وجود دارد كه هر سه ياچهار هفته هم بهروز ميشود تاامنيت و كارايي لازم را در مورد بازي داشتهباشد. با گذشت زمان و استفادهكاربران از بازيهايي كه با برنامه SecuROMمحافظت ميشدند، مشخص شد كه اينسامانه نرمافزاري امنيتي هيچ نارضايتي وشكايتي در پي ندارد و كاربران بهراحتي از نرمافزار استفاده ميكردند؛مسئلهاي كه براي سازندگان و ناشرانبسيار حائز اهميت بود. اين برنامه، بااجراي خوب قوانينِ DRM و حفظ رضايتكاربران، به عنوان يك گزينه بسيارمناسب شناخته شد كه هم منافع ِتوليدكنندگان و هم رضايت كاربران را تأمينميكند. SecuROM در حفظ و اجرايقوانينِ DRM روي نرمافزارها، بسيار خوبعمل ميكند.
مشخصات ودستورالعملها مداوماً بهروز ميشوند و در نصب و اجراي بازي نيزبرايكاربران و سيستمها، مشكلساز نيستند. برنامه SecuROM، تعداد دفعاتيرا كهبازي ميتواند روي سيستم نصب شود محدود نميكند. كاربراني كهنرمافزار رااز محل معتبر تهيه كرده باشند، به دفعات ميتوانند آن را رويسيستمهايمختلف نصب كنند. اين برنامه فقط در مورد تعداد كاربراني كه بطورهمزمان ازيك نرمافزار نصب شده بر روي چند سيستم استفاده ميكنند،حساسيت دارد. درابتدا SecuROM، چنين طراحي شده بود كه كاربر براي هر باربازي و استفاده ازنرمافزار، ميبايست ديسك اصلي (اورجينال) را داخل درايوميگذاشت. ولي درنسخههاي بعد، براي راحتي بيشتر كاربران، طراحي برنامهاندكي تغيير كرد؛ بهاين صورت كه كاربران تنها يك بار نرمافزار را رويسيستم نصب ميكردند وميتوانستند دفعات بعد، بدون گذاشتن ديسك داخلدرايو، از برنامه استفادهكنند. البته اين يك حالتِ موقتي است و بعد ازمدتي بايد دوباره ديسك اصليروي سيستم نصب شود تا دوباره فعال گردد وكاربر بتواند از برنامه يا بازياستفاده كند.
استفان پوزاجسكي، رئيس بخش «مديريت محصولات جهاني» در DRMو رئيس واحد«خدمات محتواي ديجيتال» در SONY DADC (شركت اصلي حامي SecuROM)واقع دراتريش است. وي درباره اين سيستم امنيتي نظرات جامعي دارد: «بطوركلي اگربرنامههايي كه براي اجراي DRM طراحي ميشوند، از لحاظ كاربرديراحت باشندو براي كاربران مشكلات سختافزاري و نرمافزاري ايجاد نكنند،خريدارانبيشتري ترغيب ميشوند كه ديسكهاي اصلي و نه كپيهاي غير قانونيرا ازمحلهاي معتبر تهيه كنند. در عين حال بايد اين واقعيت را نيز در نظرداشتكه DRM و قوانين آن تنها راههايي براي محدود كردن و كاهش تكثيرهايغيرقانوني نرمافزارها هستند، ولي با وجود هكرهاي ماهري كه هميشه در رقابتبايكديگر هستند، نميتوان كاملاً جلوي تكثيرهاي غير قانوني را گرفت.امابدون شك DRM به حفظ منافع توليدكنندگان و توليد بازيهاي جديد درآيندهكمك بزرگي ميكند.
با برنامهنويسي صحيح و كاربردي براي اجرايDRM، كاربران ترغيب ميشوند كهنرمافزارهاي اصلي را تهيه كنند، نه كپيهايغيرقانوني را. برنامهنويسانبازيهاي رايانهاي و DRM هميشه به موازات همدر اين عرصه حركت ميكنند.بقا و تداوم توليد و توزيع بازيهاي رايانهاي،بدون شك وابسته به ميزانرضايت مشتريان و كاربران اين بازيهاست. اگرقوانين DRM به درستي طراحي واجرا شوند، رضايت كاربران در استفاده ازنرمافزار بيشتر خواهد شد. اينقوانين و اجراي آنها روي سيستمها به هيچوجه نبايد هيچ گونه تأثير منفيروي كار سيستمها و كيفيت خودِ بازي بگذارد.اين حق مسلّمِ كاربران است.هدف توليدكنندگان، افزايش كيفيت نرمافزارها وكاربرد راحتتر آنها وارائه خدمات ديگري مانند محدوديت مدت اعتبار بازينصب شده روي سيستم، وامكان دانلود آنلاين از اينترنت ميباشد.
كاربرانبايد علت طراحي و اجراي قوانين DRM را در برنامههاي مختلفي مانندSecuROMبدانند و زماني كه از ارجحيت نسخه اصلي نسبت به كپيهاي غيرقانوني اطمينانحاصل كردند، بدون شك نسبت به خريد نرمافزار اصل(اوريجينال) اقدامميكنند. به عنوان مثال فروشندگان در محلها ميتوانندبراي تشويق كاربرانگزينهاي به نام «امتحان كن، سپس بخر» را پيشنهادكنند. اكثر كاربراننميدانند كه اين گزينه براي تبليغ DRM است و هدف آن،اجراي بهتر و بيشترDRM و كمك به بازار بازيها و سرمايهداران اين صنعتميباشد و بدون شكرفاه و راحتي كاربران نيز در آن لحاظ خواهد شد.» درشماره آتي ادامه بحثمربوط به سامانه مديريت حقوق ديجيتال (DRM) و معضلاتو مشكلات مربوط به آنرا پي خواهيم گرفت.