نمایش نتایج: از شماره 1 تا 3 , از مجموع 3

موضوع: علمای شیعه در عصر مشروطه و انگاره سلطه غرب

  1. #1
    کاربرسایت hrg1356 آواتار ها
    تاریخ عضویت
    ۸۶-۰۴-۲۰
    نوشته ها
    5,534
    سپاس ها
    0
    سپاس شده 6 در 3 پست

    علمای شیعه در عصر مشروطه و انگاره سلطه غرب

    مقدمه

    انجام اصلاحات در حکومت و تلاش در جهترهایی از عقب‏ماندگی و رسیدن به پیشرفت و توسعه مانند کشورهای غربی دغدغهاصلی نخبگان سیاسی اواخر دوره قاجاریه در ایران است.لزوم تغییر و تخول درساختار نظام سیاسی، رجال سیاسی و سیاستهای حکومت، تصویر ذهنی غالب نخبگاناعم از حکومتگران، روشنفکران و علمای مذهبی در آن عصر است که با تتبع درمکتوبات سیاسی به جای مانده از آن روزگار قابل درک است.تصویری که در ذهننخبگان سیاسی ما در آن زمان از ساختار سیاسی، قانون مداری، پیشرفت وفن‏آوری‏های جدید در نظامهای غربی ایجاد شده بود، تنها یک تصویر از پیشرفتو توسعه در دنیای غرب نبود بلکه پیام‏آور احتمال هژمونی و سلطه یک فرهنگخارجی بر فرهنگ بومی بود و این هشدار را به نخبگان جامعه می‏داد که اگر بهخود نیایند و عکس العمل صحیح از خود نشان ندهند از فرهنگ ایرانی و اسلامیچیزی برای دفاع باقی نمی‏ماند.

    احساس عقب‏ماندگی در مقابل غرب واحتمال هجمه قریب الوقوع تمدن غربی با ابزار علم و فناوری، قبل از آنکهواقعیت خارجی داشته باشد، ذهن نخبگان سیاسی را به تسخیر در آورده و آنهارا در موضع ضعف و انفعال قرار داده بود به گونه‏ای که هجوم فرهنگ بیگانهرا با تمام لشکریان و ابزارهای مدرنش در نزدیگی مرزهای فرهنگ سنتی و دینیخود به شدت احساس می‏کردند.بنابراین آنان نتیجه گرفتند که به جهت جلوگیریاز این تهاجم فرهنگی و مصون نگه داشتن دین و حکومت ایران از این تهاجمباید راههای پیشرفت و توسعه غربی را بدون فرهنگ آن اخذ کرد و به اصلاح آناقدام کرد و گرنه سلطه غرب هم از لحاظ فرهنگی و هم ابزاری دیر یا زوداتفاق خواهد افتاد. انجام اصلاحات حکومتی در زمان ناصر الدین شاه و در شکلگسترده‏تر وقوع انقلاب مشروطه در اواخر دوره قاجاریه در زمان مظفر الدینشاه؛یک اقدام اصلاحی بود که می‏توانست پاسخی به این دغدغه ذهنی نخبگانسیاسی باشد.هرچند درباره ماهیت نظام مشروطه به عنوان یک‏راه حل اصلاحگرایانه و امکان موفقیت آن برای رهایی ازعقب‏ماندگی و استبداد، بین نخبگانسیاسی اختلاف نظر فراوان وجود داشت 1 اما صرف نظر از این اختلاف، حداقلکار ویژه این حرکت تلاش آنان برای نجات ایران از عقب ماندگی و حفظ هویتفرهنگ ایرانی اسلامی از تهاجم بیگانه بود که می‏توانست وجه مشترک ایناقدام سیاسی باشد.مقاله حاضر یک مطالعه بین رشته‏ای در زمینه فرهنگ وارتباطات و سیاست است که با استفاده از مفهوم انگاره‏ (egami) در رشتهفرهنگ و ارتباطات و ربط آن با دنیای سیاست در مقطع زمانی مشروطیت سعی داردبااستناد به مکتوبات سیاسی موجود و تحلیل محتوای آنها تصویر ذهنی علمایشیعه را از نظامهای غربی و حکومت و جامعه‏ای که در آن زندگی می‏کردند نشاندهد.
    انگاره سلطه غرب و نخبگان سیاسی:مفاهیم کلیدی

    در ابتدای منظور خود را از انگاره مشخص می‏کنیم.حمید مولانا در مورد مفهوم انگاره می‏نویسد:

    انگارهرا می‏توان، به‏مثابه یک سازه تعریف کرد که مضمون آن به خودی خود،مجموعه‏ای از تصویرهایی است که از جنبه‏های گوناگون واقعیت در ذهن فردوجود دارد.انگاره، به‏مجموعه‏ای از ویژگیها اطلاق می‏شود که شخص تشخیصمی‏دهد و یا در ذهن مجسم می‏کند(مولانا، 1375، ص 10)

    در این تحقیقمنظور از انگاره«تصویر ذهنی»نخبگان سیاسی از وضعیت روزگار خویش و به خصوصتصویری است که از واقعیت دنیای در ذهن آنها نقش بسته است.این تصویر خواهاز طریق رسانه‏های مکتوب مانند کتب و نشریات و روزنامه‏ها ایجاد شده باشدیا ازطریق شندیدن و دیدن کسانی که با دنیای غرب در مقام تاجر، دانشجو یامسافر مراوده داشته و مشاهدات و تجارب خود را به آنان منتقل کرده‏اند وخواه اینکه فرد به وسیله اقامت و یا مسافرت به کشورهای غربی تجربیاتی رابه‏دست آورده که در ایجاد این تصویر ذهنی اثر داشته است.

    علمایشیعه عصر مشروطه گروهی از نخبگان سیاسی هستند که تصویر ذهنی (انگاره)آنهااز غرب در این مقاله مورد بررسی قرار می‏گیرد.منظور از علمای شیعه کسانیهستند که در حوزه‏های علمیه عراق و ایران تحصیل کرده و ملبس به‏لباسروحانیت بوده و اوضاع داخلی جامعه یا شرایط بین‏المللی کشور ایران را ازمنظر دین تجزیه و تحلیل می‏کنند و در مقام موافقت یا مخالفت امری برمی‏آیند که در مکتوبات و خطابه‏های آنها مشهود است.به‏عنوان مثال، علمامی‏توانند به خاطر مراوداتی که با جامعه و افراد مختلف داشته‏اند یا ازطریق کتب و مجلاتی که در اختیار داشته‏اند تصویر ذهنی خود از واقعیت دنیایغرب را ترسیم کرده باشند.نکته دیگر که ذکر آن در اینجا لازم است این استکه در این تحقیق از همه سطوح علما اعم از مراجع، علما و مجتهدان طراز اولو خطبا و وعاظ از باب نمونه افرادی مورد بررسی قرار می‏گیرد، به این منظورهم به تصویر ذهنی مراجعی نظیر میرزای شیرازی و آخوند خراسانی پرداختهمی‏شود هم به مجتهدان و علمای برجسته‏ای نظیر میرزای نائینی و آقا نوراللّه نجفی و هم علمای عملگرایی مانند سید محمد طباطبایی که در نهضتمشروطه دخالت نزدیک داشتند و با مراجع نجف همراه بوده‏اند توجهمی‏شود.همچنین عصر مشروطه در این تحقیق محدوده زمانی گسترده‏تری از انقلابمشروطه را در بر می‏گیرد و شامل اواخر دوره قاجاریه یعنی از زمان تحریمتنباکو در عهد ناصر الدین شاه نیز می‏شود.

    ما در اینجا به مانند یکپژوهشگر ارتباطات که به دنبال تبیین نقش رسانه در تصویرسازی یاانگاره‏سازی برای جامعه خود یا جوامع مختلف است نیستیم تا میزان تاثیررسانه دیداری یا شنیداری یا مکتوب را در تصویرسازی جامعه بسنجیم.یا اینکهقصد نداریم ببینیم تصویری را که رسانه به مخاطب خود عرضه می‏کند و پیامیرا که منتقل می‏کند آیا مبتنی بر واقعیت است یا نوعی تصویرسازی دروغین استکه نشان از واقعیت ندارد، آنگونه که مولانا در مقاله رسانه‏هاو«انگاره‏سازی»سعی دارد نشان دهد که چگونه رسانه‏های غربی تلاش می‏کنند تابا تصویرسازیهای خلاف واقع و مکرر خود تصویری وارونه از جهان اسلام وخاورمیانه را به ذهن مخاطبان غربی و حتی بین‏المللی خود تحمیل کنند.مثلامسلمانان را خشونت طلب و حامی تروریسم معرفی کنند تا اگر زمانی اقدامیعلیه آنها انجام دادند کسی آنها را سرزنش نکند:
    تبلیغات و جاروجنجالنامطلوبی که علیه نهضتهای اسلامی در سرتاسر جهان از زمان پیروزی انقلاباسلامی ایران تحت عناوینبنیادگرایینظامی‏گری و«تروریسم»راه انداختند افکارعمومی در غرب به ویژه در امریکا و اروپا را آشفته‏تر ساخت...به‏طور خلاصهتحت چنین شرایط ظاهری و انگاره‏ای بود که نسل کشی علیه مسلمانان بوسنی شکلگرفت و فقط صربها نبودند که با ظهور یک جمهوری اسلامی در اروپا مخالفبودند بلکه فضای خصومت‏آمیزی که از زیر خاکستر جنگ جهانی دوم و جنگ سرد بهوجود آمد از مجرای تبلیغات شدید ضد اسلامی در رسانه‏ها خصمانه‏ترشد.تبلیغاتی که موجبات نگرانی غرب را فراهم کرد و عمیقا بر سیاستهایواشنگتن، لندن، پاریس و دیگر پایتختهای اروپایی اثر گذاشت(مولانا، 1375،صص 12-11)

    همین تصویرسازی رسانه‏ای را در جنگ خلیج فارس، حمله بهافغانستان به جهت مبارزه با خشونت‏گرایی اسلام طالبانی یا حمله به عراق بهبهانه از بین بردن سلاحهای کشتار جمعی به این دلیل که این سلاحها نباید دراختیار مسلمانان خشونت طلب باشد و یا جنگ شدید رسانه‏ای که مدتی است علیهایران بر سر استفاده از انرژی هسته‏ای، تروریسم و حقوق بشر در آورده‏اندتا افکار عمومی کشورهای غربی خود را قانع کنند که مسلمانان خطرناکند ونباید فناوری برتر هسته‏ای را حتی به صورت صلح‏آمیز در اختیار داشته‏باشند.

    آنچهدر این تحقیق اهمیت دارد تاکید بر تاثیر نقش رسانه دیداری و شنیداری و یامکتوب، برنخبگان سیاسی عصر مشروطه نیست و یا قصد نداریم ماهیت انگاره یاتصویر ساخته شده در ذهن این نخبگان را روشن سازیم که آیا مطابق با واقعیتجهان غرب نشان دهیم این تصویر(انگاره سلطه غرب)در ذهن نخبگان سیاسی،روشنفکران، رجال سیاسی و از آن جمله علمای شیعه که مورد بررسی ما در اینتحقیق می‏باشند به درست یا غلط ساخته شده است و در بین آنان شیوع دارد.اینامر را می‏توان از خلال مکتوبات به جای مانده و یا عمل سیاسی آنهادریافت.ما در اینجا به علت و یا چرایی ایجاد انگاره سلطه غرب در ذهن آنانکاری نداریم ما قصد داریم این تصویر و انگاره را

    که در مکتوبات وعمل سیاسی آنها نمایان شده است نشان دهیم.به‏عنوان مثال وجود انگاره سلطهغرب را به شکلی قوی در میان روشنفکران عصر مشروطه مشاهده می‏کنیم که برایروشن‏تر شدن موضوع شاهدی را از یکی از آثار میرزا ملکم خان که یکی ازمعروفترین روشنفکران این عصر است ذکر می‏کنیم.

    تصویر ذهنی ملکم ازغرب و تمدن غربی تصویر از یک سیل بنیان‏کن است که به سمت ملل شرقی ومسلمانان و از آن جمله ایران جاری است و هیچ گریز و راه فراری از آن نیستو معتقد است عنقریب این سیل ملل ضعیف را فرا خواهد گرفت، او می‏نویسد: جوشقدرت فرنگستان بقای دول بربر[غیرفرنگی‏]را محال ساخته است بعد از این دولروی زمین می‏بایست مثل دول فرنگستان منظم باشند یا باید منکوب و مغلوبقدرت ایشان بشوند.سیل این قدرت بحکم طبیعت از اطراف عالم حمله دارد.هرزمینی که پست‏تر است اول آنجا را فرو می‏گیرد.الجزایر، مصر، مغرب زمین،جاپون، کابل، خیره، محمره، ینگی دنیا، تمام هندوستان، تمام جزایر دنیا محلاستیلای این سیل بوده‏اند(ملکم خان، بی‏تا، ص 95)

    او بعد چنین نتیجه می‏گیرد که ما رد مقابل این سیل تاب مقاومت نداریم و می‏نویسد:

    حالببینید ما چقدر غافل هستیم که می‏خواهیم این سیل عالیمگیر را به عظماستخوان و به علم تشخص دفع نمائیم...واللّه محال است، باللّه ممکن نیست یاباید در همین دو سه سال خود را از این عالم پست به بلندی فرنگستان برسانیمیا از حالا خود را غرق و مدفون سیل فرنگ بدانیم(ملکم خان، ص 95)

    مشاهدهمی‏کنیم که در ذهن ملکم خان فرصت باقیمانده برای رسیدن به بلندی فرنگستانکه ایران را از خطر سیل غرب نجات می‏دهد تنها دو سه سال است.او آنقدر خطرنزدیکی احساس می‏کرده است که زمان را برای جبران آن کافی نمی‏دانستهاست.نکته قابل ذکر اینجا این است که ما به دنبال ترسیم غربگرایی ملکم یاتوجیه عقب‏ماندگی ایران نیستم، بلکه می‏خواهیم از لحاظ ذهنی شدت انگارهسلطه غرب را آنگونه که ملکم احساس و باوره کرده است نشان دهیم.

    بنابراینآنچه در اینجا مهم است نتیجه انگاره سلطه غرب در ذهن نخبگان سیاسی است کهتعامل یا تقابل با غرب و سلطه آن‏را به دنبال دارد و منشآ عمل سیاسینخبگان در ایجاد نظام مشروطه یا مخالفت با آن شود.
    *هرکس به اندازه همتش رشد می کند*

  2. #2
    کاربرسایت hrg1356 آواتار ها
    تاریخ عضویت
    ۸۶-۰۴-۲۰
    نوشته ها
    5,534
    سپاس ها
    0
    سپاس شده 6 در 3 پست

    Re: علمای شیعه در عصر مشروطه و انگاره سلطه غرب

    شاید رویکرد این مقاله به پژوهش دیگری که از سوی کلارک و مولانا در موردنخبگان سیاسی ایران قبل از انقلاب از طریق بررسی سر مقاله‏های مطبوعاتانجام شده بی‏شباعت نباشد.نویسندگان این پژوهش به دنبال اثبات این نکتهبودند که تلقی نخبگان سیاسی از اروپای غربی می‏تواند به نوبه خود تصویرخود آنان را مشخص سازد و خواستند چارچوبی برای درک تحولات ملی از طریقبررسی مواضع سیاسی و انگاره موجود در مطبوعات ارائه دهند.(مولانا، 1371،صص 55-54)
    در پژوهش حاضر ما قصد داریم ابتدا بدون توجه به ماهیت و علتو طریقه ایجاد انگاره سلطه غرب، با استناد به مکتوبات عصر قاجاریه ومشروطیت وجود این انگاره را در بین علمای شیعه نشان دهیم و سپس از آن بهعنوان دلیلی برای مشارکت آنها در انقلاب مشروطیت استفاده کنیم که به عنوانیک اقدام اصلاحی به زعم آنان می‏توانست نگرانی آنها را از عقب‏ماندگی وسلطه احتمالی غرب بر سرنوشت و فرهنگ و منابع ملی کاهش دهد.

    به‏نظرنگارنده، وقوع انقلاب مشروطیت و تغیر ساختار سیاسی حکومت از پادشاهیبه‏مشروطه سلطنتی و ایجاد مجلس و قانون اساسی جدید به تقلید از نظامهایغربی، قبل از اینکه در عالم واقع اتفاق بیفتد در ذهن علمای دینی به عنوانیک امر پذیرفته شده که دیر یا زود اقفاق خواهاد افتاد رخ داده بود وانقلاب در زهن زودتر از انقلاب در عین اتفاق افتاده بود.

    نظامپادشاهی قبل از آنکه در عمل به وسیله انقلابیون ساقط شود در ذهن روشنفکرانو علمای مذهبی و حتی رجال سیاسی ساقط شده و مرده بود.به‏نظر، تیری کهمیرزا رضای کرمانی به سوی ناصر الدین شاه در اواخر سلطنت سلسله قاجاریهشلیک کرد و منجر به مرگ او شد، در واقع مرگ استبداد، و ساختار سیاسی حافظاستبداد یعنی پادشاهی بود به همین دلیل است که دیری نپایید فرزندشمظفرالدین شاه مجبور به‏پذیرش نظام مشروطه شد.

    اکنون در ادامهمقاله تلاش می‏کنیم تا ذهنیت علمای شیعه از وضعیت جامعه خود و تصاویر ذهنیآنان از حکومت خود و نظامهای سیاسی غربی که منشا رفتار سیاسی بعدی ایشاندر انقلاب مشروطه شد نشان داده شود.
    علمای شیعه و انگاره سلطه غرب

    تصویرذهنی(انگاره)علمای شیعه در عصر مشروطه از نظامهای غربی و وضعیت روزگارخویش چنین بود که احساس می‏کردند پیشرفتهای شگرفی که در کشورهای غربی درزمینه‏های صنعت و فناوری رخ داده به خاطر حکومت‏های آنان و وجود قانون درآنجاست، لذا به دلیل عقب‏ماندگی و فاصله زیاد ایران با این کشورها، دیر یازود تغییراتی در نظام حکومتی استبدادی ایران در جهت ایجاد نظم و قانونمطابق کشورهای غربی رخ خواهد داد.آنان معتقد بودند اگر ایرانیان خود اقدامنکنند و در صدد تغییر و تحول در حکومت برای پیشرفت مملکت مطابق با مذهب وآیین خود نباشند، این کار توسط دشمنان بیگانه انجام خواهد شد که در آنصورت غیر از تغییر و تحول، سلطه استعماری و فرهنگی آنها را نیز به دنبالخواهد داشت و این امر مطلوب هیچ احدی از ایرانیان نمی‏باشد.اما اگرایرانیان خودشان ضرورت تغییر را احساس و به این کار اقدام کنند و با وضعقوانین مناسب مطابق با مذهب خویش دست به عمل زنند پیش از آنکه ملل اروپاییبه جبر وارد کشور شوند و ایران را مطابق با فرهنگ و آیین خود تغییر دهندقادر خواهند بود از سلطه استعماری بیگانه رهایی پیدا کنند.

    براینشان دادن این تصویر ذهنی علما از غرب، به‏منابع و مستندات تاریخی رجوعمی‏کنیم تا موضوع را روشنتر سازیم و از خلال مکتوبات در دسترس، ذهنیت برخیاز علمای مشهور را در غرب در دو مقطع قبل از انقلاب و بعد از انقلابمشروطه بازخوانی کنیم.
    دانش سیاسی » شماره 1 (صفحه 51)

    1.آیت اللّه میرزای شیرازی

    بعداز فوت شیخ مرتضی انصاری در سال 1281 ق، مرجعیت شیعه را محمد حسن حسینیمعروف به میرزای شیرازی عهده‏دار گشت.مسئله حفظ استقلال مملکت از سلطهکفار و حراست از کیان دین اسلام و مذهب شیعه به عنوان یک اصل مسلم برایاین مرجع شیعی و سایر علمای شیعه نجف و ایران مطرح بود که در زبان شرعی ازآن به‏اصطلاح«حفظ بیضه اسلام»یاد می‏شود که از اهم امور حسبیه است و ازوظایف مجتهدان به شمار می‏رود.جنگهای ایران و روس و از دست دادن بسیاری ازشهرهای ایران طی عهدنامه‏های ننگین گلستان و ترکمانچای و دخالت روز افزونکشورهای بیگانه به خصوص روس و انگلیس در امور داخلی ایران و اعطایامتیازات استعماری بیشمار به این کشورها باعث شده بود تا تصویری در ذهنعلما از بی‏لیاقتی حکام و پادشاهان قاجار در حراست از مملکت اسلامی شکلگیرد که منشاء حرکات اجتماعی ضد استعماری در جنبش تنباکو و بعد از آن درمشروطیت شد.این دغدغه ذهنی را پیش از نهضت مشروطه در نامه‏ای که منسوب بهسید جمال الدین اسد آبادی است و برای میرزای شیرازی فرستاده شده و گفتهمی‏شود در تحریض میرزا برای تحریم تنباکو نیز اثر داشته مشاهده می‏کنیم:

    پیشوایبزرگ‏[میرزا شیرازی‏]، پادشاه ایران‏[ناصر الدین شاه‏]سست عنصر و بدسیرتگشته...زمام کار را به دست مرد پلید بدکردار و پستی‏[امین السلطان‏]دادهکه در مجمع عمومی به پیغمبران بد می‏گوید...اما آنچه به زیان مسلمانانانجام داده این است که قسمت عمده کشور و در آمد آن‏را به دشمنانفروخته...خلاصه این مرد تبهکار، کشور ایران را این طور به مزایده گذاشته وخانه‏های محمد(ص)و(مملکت)اسلامی را به اجنبی می‏فروشد. ولی از پست فطرتی وفرومایگی که دارد به قیمتی کم و وجه اندک حاضر به فروش می‏شود، تو ایپیشوای دین، اگر به کمک ملت برنخیزی و آنها را جمع نکنی و کشور را با قدرتخود از چنگ این گناهکار بیرون نیاوری طولی نخواهد کشید که مملکت اسلامیزیر اقتدار بیگانگان در می‏آید. (دوانی، بی‏تا، صص 84-83)

    واقعهتحریم تنباکو اگر چه آغازی مبتنی بر مطالبات اقتصادی تجار و واسطه‏ها وکسبه تنباکو داشت(اشرف، 1359، ص 110)اما کم کم تبدیل به مطالبات دینی شد واین نگرانی در بین مردم و علما شیوع پیدا کرد که بیگانگان برای تغییر دادندین ما آمده‏اند(شجیعی، 1372، صص 116-115).رهبری این حرکت را میرزایشیرازی برای دفاع از کیان مملکت اسلامی در برابر سلطه اجانب به عهده گرفت.

    انگارهسلطه اجانب و کفار بر مملکت اسلامی ایران در ذهن مرجع بزرگ شیعی از خلالنامه‏ها، عریضه‏ها، استفتاهای مردم و علما از میرزای شیرازی که اکنون بهحد تواتر رسیده بود به خوبی ساخته شده بود.بنا به گفته شیخ حسن کربلاییشاگرد میرزا که مهمترین کتاب را در ثبت تاریخ وقایع دخانیه نگاشته و معتقداست این عریضه‏ها و نامه‏ها و استفتاهای این معنی را در آن نحضرت معین ومبین داشتند که این داهیه عمومی عظمی را جز از جناب سنی الجوانب آن حضرتحکم محکمی در خصوص تحریم استعمال دخانیات صادر گردد چاره و درمانی نتواندبود.(اصفهانی کربلایی، 1372، ص 135)

    میرزای شیرازی که با توجه بهتقاضاهای مختلف از وی به عنوان مرجع شیعه به استعماری بودن این قرار دادهایقین پیدا کرده بود و به خوبی دریافته بود که اینگونه بذل و بخششها منابعمملکت را صحنه تاراج اجانب خواهد کرد چاره‏ای جز اقدام عملی در مقابلحکومت و سلطه بیگانه ندید، لذا در گام نخست طی نامه‏ای به ناصر الدین شاهنسبت به قرار دادهای خارجی تذکر داد و سران مملکت را از سلطه اجانب برمملکت اسلامی بر حذر داشت.

    اگر چه دعاگو تاکنون به محضر دعاگوییاکتفا نموده تصدی استدعایی از حضور انور نکرده، ولی نظر به تواصل اخبار بهوقوع وقایعی چند از عرض مفاسد آنها خلاف رعایت حقوق دین و دولت است، عرضهمی‏دارد که اجازه مداخله اتباع خارجه در امور داخله مملکت و مخالطه و توددآنها با مسلمین و اجرای عمل بانک و تنباکو و توتون و راه آهن و غیرها، ازجهاتی چند منافی صریح قرآن مجید و نوامیس الهیه و موهن استقلال دولت ومخل‏ نظام مملکت و موجب پریشانی عموم رعیت است...(اصفهانی کربلایی، ص 102)

    بنابراینمیرزای شیرازی از مداخله اجانب یا به تعبیر وی کفار در امور اقتصادی وسیاسی کشور به جهت از دست رفتن استقلال کشور بیم داشت و معتقد بود که اینقرار داد و نظائر آن باعث می‏شود تا کفار بر معیشت و تجارت مملکت مسلطشوند و تجار و مردم کسب خود را از دست دهند ذلیل اجانب شوند و به تبع آنمنکرات شیوع پیدا کند و عقاید دینی خود را نیز از دست دهند.این تصویر ذهنیرا در عبارات میرزا که طی تلگرافی برای ناصر الدین شاه می‏فرستند به وضوحمشاهده می‏کنیم.

    با اندک فائده...کفر را بر وجوه معایش و تجارتانها مسلط کرد تا بالاضطرار با آنها مخالطه و مواده کنند و به خوف یارغبت، ذلت نوکری آنها اختیار نمایند و کم کم بیشتر منکرات، شایع و متظاهرشود و رفته رفته عقایدشان فاسد و شریعت اسلام مختل النظام گشته و خلقایران به کفر قدیم خود برگردند..... رعیت که فی الحقیقه خزانهعامره‏[سرمایه‏آبادان‏]دولت‏اند، بالمره از وجود تجارت و مکاسب خود مسلوبالاختیار و مقهور کفار باشند(اصفهانی کربلایی، ص 112)


    سرانجاممیرزای شیرازی که از شیوه تذکر و نصیحت وطریقه دیپلماسی نتیجه‏ای نگرفت وبا کارشکنی‏های شاه و امین السلطان مواجه گردید تنها راه احقاق حقوق مردمو نجات کشور از سلطه بیگانه را صدور حکم تحریم تنباکو دانست لذا و در پاسخبه‏یک استفتاء نوشت«الیوم استعمال تنباکو و توتون بای نحو کان در حکممحاربه با امام زمان علیه السلام است»(اصفهانی کربلایی، ص 139)فتوایی کهدر مدت اندکی در بین تمامی طبقات مردم و یهودیان و مسیحیان و حتی دربارنفوذ کرد(تیموری، بی‏تا، ص 108)و شاه مجبور به عقب نشینی در مقابل علما ومردم شد(شیخی، 7913، ص 33) همین انگاره سلطه غرب و تصویر ذهنی علما ازسلطه اجانب بر مملکت اسلامی، در نهضت مشروطه نیز تداوم یافت که در قسمتهایبعد دنبال می‏کنیم.

    2.آیت اللّه محمد کاظم خراسانی

    دومینسندی که تصویر ذهنی علما را از نگرانی آنها از احتمال سلطه غرب بر ممالکاسلامی به خوبی نشان می‏دهد و در عین کوتاهی بسیار گویاست عباراتی است کهمنسوب به ملا محمد کاظم خراسانی یکی از مراجع بزرگ شیعه و حامی مشروطه درنجف است که آنرا از لابلای مباحث آیت اله محمد نائینی در کتاب تنبیه الامهو تنزیه المله استخراج کرده‏یم.در این سند آخوند خراسانی تمدن غربی رابه‏سیل عظیم تشبیه می‏کند که از جانب کشورهای غربی به سمت ممالک اسلامی درجریان است به همین دلیل علمای اسلام برای جلوگیری کامل از نابودی دین وکشور خود باید هر چه سریعتر تغییراتی را در نظام حکومتی و کشور ایجاد کنندتا بدینوسیله بر موج آمده از غرب سوار شوند.متن مورد نظر به این قرار است.

    اینسیل عظیم بناء تمدن بشری که از بلاد غرب به سمت ممالک اسلامیه سرازیر استاگر ماها روساء اسلام جلوگیری نکنیم و تمدن اسلام را کاملا به‏موقع اجرانگذاریم اساس مسلمانی تدریجا از آثار آن سیل عظیم محو و نابود خاهدشد.(نائینی، 1361، ص 83)

    سند فوق برای درک عنصر ذهنی حاکم بر آخوندخراسانی-که تصویر ذهنی غالب علمای شیعه در آن روزگار بوده است-تصویری روشناز تحلیل او درباره تمدن غربی و اوضاع و احوال زمانه‏اش به ما ارائهمی‏دهد که چند مطلب را در رابطه با بحث خویش از آن استفاده می‏کنیم.

    اولادر تصور آخوند تمدن غربی با سلاح علم و تکنولوژی و عقل که برای بنای تمدنبشری به کار گرفته شده چون سیل به سمت کشورهای اسلامی از جمله ایران درحال جاری شدن است.پس این سیل آمده از غرب تحمیلی است و حتما می‏آید و راهگریزی از آن نیست.ثانیا، این سیل آثار تخریبی به همراه دارد که یکی ازمهم‏ترین آنها از بین رفتن اساس مسلمانی و تمدن اسلام است.ثالثا، این سیلاز این رو دامنگیر کشورهای اسلامی شده است که قوانین اسلام را در جوامعخویش به نحو احسن اجرا نکرده‏اند و از این امر غفلت ورزیده‏اند ولی غربیهااساس این قوانین را از اسلام گرفته و به‏آنها عمل کرده‏اند(نائینی، ص 1) 2.از این رو ممالک آنها پیشرفت کرده ولی کشورهای اسلامی از قافله علم عقبمانده‏اند.رابعا برای جلوگیری از نابودی کامل تمدن و شریعت اسلامی، راه حلاین است که علمای اسلامی به فکر چاره افتند و براساس مقتضیات زمان مفاهیمیاز نظریات غربی را که با دیانت مسلمانان منافاتی ندارد اخذ کنند وتغییراتی در نظامهای حکومتی خود ایجاد کنند تا هم از هجوم مطلق تمدن غربیکه مضر به حال کشور و آیین شیعه است جلوگیری کنند و هم جنبه‏های مثبت آنراکه به صلاح کشور و مذهب است برای رفاه جامعه به کار گیرند.مرحوم آخوندخراسانی در بند چهارم رساله اندرزنامه خود که برای محمد علی شاه جوانمی‏فرستد 3 (نائینی، صص 193-192)از او می‏خواهد در نشر توسعه علوم و صنایعبه ملل پیشرفت دیگر تاسی جوید و باعث ترقی و توسعه مملکت و بی‏نیازی مردماز بیگانگان شود.او می‏نویسد:


    در نشر و توسعه و صنایع جدید همتگمارید و بدانید که آنچه باعث ترقی و سعادت سایر ملل شده و آنان را به اوجعظمت رسانیده است، همانا فرا گرفتن علوم و صنایع تازه بود....متاسفانهعقب‏ماندگی که اکنون‏[در ایران‏] مشاهده می‏شود و مملکت را تا بدین حدفقیر و مبتلا ساخته است، نتیجه بی توجهی گذشتگان به این امور بود و میلبی‏منطق آنها به کالاهای خارجی، باعث سرایت این مرض مزمن به سایر افرادمملکت شد.و اینک، هستی و تجدید حیات و نوسازی ایران به اجرای این امر مهمبستگی دارد.(نامدار، 1376؛صص 193-192).
    *هرکس به اندازه همتش رشد می کند*

  3. #3
    کاربرسایت hrg1356 آواتار ها
    تاریخ عضویت
    ۸۶-۰۴-۲۰
    نوشته ها
    5,534
    سپاس ها
    0
    سپاس شده 6 در 3 پست

    Re: علمای شیعه در عصر مشروطه و انگاره سلطه غرب

    3.سید محمد طباطبایی
    تصور حتمی الوقوع بودن تغییرات و اصلاحات و انگاره سلطه غرب را به شکل واضح‏تری در نامه‏ای که سید محمد طباطبایی از رهبران روحانی نهضت مشروطیت در تهران قبل از مهاجرت کبری و صدور فرمان مشروطیت به عین الدوله نوشته است مشاهده می‏کنیم که حکایت از تصویر ذهنی او از اوضاع و احوال زمانه‏اش دارد.او خطاب به عین الدوله می‏نویسد:

    ...اصلاح تمام اینها منحصر است به تاسیس مجلس و اتحاد دولت و ملت و رجال دولت با علما...این اصلاحات عن‏قریب واقع خواهد شد لیکن ما می‏خواهیم به دست پادشاه و اتابک خودمان باشد نه به دست روس و انگلیس و عثمانی، ما نمی‏خواهیم در صفحات تاریخ بنویسند دولت به مظفر الدین شاه منقرض و ایران در عهد آن پادشاه بر باد رفته....(کسروی، 1363، ص 81)

    این عبارات، به‏مانند آیینه‏ای شفاف انگاره سلطه غرب را در ذهن این رهبر مشروطه خواه نشان می‏دهد که متوجه خطر نابودی حکومت ایران و نجام اصلاحات به دست دشمنان بیگانه مانند روس و انگلیس و عثمانی بوده است که برای رهایی از آن تقاضای تشکیل مجلس خودی مطابق با آیین مذهب شیعی را کرده است.وی در نامه دیگری در همین زمان که به مظفرالدین شاه نوشته است باز همین خطر را گوشزد کرده و از خطر ذلت مسلمانان و ضعیف شدن اسلام سخن به میان آورده است.

    حالیه این مملکت اگر اصلاح نشود عنقریب این مملکت جزء ممالک خارجه خواهد شد البته اعلیحضرت راضی نمی‏شود در تواریخ نوشته شود در عهد همایونی، ایران به‏باد رفت، اسلام ضعیف و مسلمین ذلیل شدند.(کسروی، ص 86)
    4.آیت اللّه میرزا حسین نائینی

    آیت اللّه میرزا حسین نائینی از دیگر علمای نجف و شاگرد مبرز آخوند خراسانی در عصر مشروطیت که کتاب تنبیه الامه و تنزیه المله خود را در جهت اصلاح حکومت و جامعه درایران و تحدید سلطنت استبدادی قاجاریه و تبیین اصول مشروطیت اسلامی نگاشته است نظیر دیگر هم مسلکانش آخوند و سید محمد طباطبایی که به صورت عملی به دفاع و حمایت از مشروطه برخاستند او نیز که از احتمال سلطه اجانب بر کشور رنج می‏برد و از سلطه غریبها بر مملکت اسلامی-که تصویر حاکم بر ذهن علما بود- واهمه داشت از لحاظ نظری با نگارش این کتاب در تایید نظام مشروطه و تقبیح سلطنت گام برداشت او در بیان علت ترجیح نظام مشروطه بر نظام پادشاهی استبدادی که به خوبی نمایانگر تصویر ذهنی او از غرب است می‏نویسد:

    پرداختن همسایگان جنوبی و شمالی به نقشه قسمت مملکت‏[ایران‏]فیما بین خودشان-و کثرت مشاهده نظائر و اشباه آن، فلااقل من لزوم التحذر:علی هذا بدیهی است که تحول سلطنت جائزه غاصبه از نحوه ظالمه اولی به نحوه عادله ثانیه‏[مشروطیت‏]علاوه بر تمام مذکورات موجب حفظ بیضه اسلام و صیانت حوزه مسلمین است از استیلاء کفار، از این جهت از اهم فرائض خواهد بود.(نائینی، 1361، ص 50)

    با دقت در این عبارات مشاهده می‏کنیم که نائینی از سلطه کفار بر مملکت اسلامی و هدم اساس دین و دیانت توسط قدرتهای بزرگ آن زمان یعنی روس و انگلیس که در متن مورد اشاره از آنها به عنوان همسایگان شمالی و جنوبی یاد می‏کند واهمه داشته است.لذا تغییر سلطنت استبدادی قاجاریه را به نظام مشروطه به عنوان راه حلی برای نجات کشور از سلطه بیگانه و حفظ اسلام و مسلمین دنبال می‏کرده است و به همین خاطر آن‏را در زمره اهم واجبات بر می‏شمارد، چه از نظر او تحت سلطه استبداد بودن مساوی با از دست دادن استقلال و هویت اسلامی است که در ممالک دیگر اسلامی مانند افریقا و بعضی کشورهای اسلامی اتفاق افتاده است.او معتقد است اگر ایرانیان به خود نیایند و از خواب غفلت برنخیزند و از رقیت و بندگی پادشاهان مستبد خود را نرهانند همان بلایی بر سر آنها می‏آید که بر این ممالک رفته است یعنی هم استقلال و هم دین خود را از دست خواهند داد او می‏نویسد:

    چنانچه باز هم مسلمانان‏[ایران‏]از این سکرت و غفلت به خود نیایند، و کمافی السابق در ذلت عبودیت فراعنه امت و چپاول چیان مملکت باقی بمانند، چندی نخواهد گذشت که العیاذ باللَّه تعالی-مانند مسلمین معظم افریقا و اغلب ممالک آسیا و غیرذالک، نعمت شرف و استقلال قومیت و سلطنت اسلامیه را از دست داده و در تحت حکومت نصاری اسیر، و دوره‏ای نخواهد گذشت که مانند اهالی اندلس و غیرها، اسلامیتشان به تنصر و مساجدشان کنیسه و اذانشان به ناقوس و شعائر اسلامیه به زنار، بلکه اصل لسانشان هم مانند آنان مبدل و روضه منوره امام هشتمشان هم پایمال نصاری خواهد گشت(نائینی، ص 50-49)

    در عبارت فوق حاکمیت انگاره سلطه غرب بر ذهن نائینی به وضوح نمایان است او از اینکه کشور مسلمان شیعی به دست کفار و زنادقه بیفتد و اساس مسلمانی در خطر افتد هراس دارد و ریشه بروز این خطر برای جوامع اسلامی از جمله ایران را در وجود حکومت استبدادی این کشورها و عمل نکردن به اصول اجتماعی اسلام می‏داند.نائینی معتقد است آنچه در صدر اسلام باعث ترقی و نفوذ آن در کمتر از نصف قرن شد اجرای اصول اسلامی آزادی و مساوات بود به طوری که احاد مسلمانان با خلفا و حکام خود برابر بودند اما مسلمانان به تدریج گرفتار پادشاهان مستبد و جائر شدند و این اصول اساسی اسلام یعنی برابری و آزادی را به فراموشی سپردند و از این رو تحت بندگی و رقیت پادشاهان جور قرار گرفتند.اما متاسفانه در حال حاضر کشورهای مسیحی این اصول را از ما گرفتند و به آنها عمل کردند و توانستند کشورهای اسلامی را یکی پس از دیگری به تسخیر خود در آورند.او می‏نویسد:

    تمام سیاسیین و مطلعین بر اوضاع عالم من الاسلامیین و غیر هم، بر این معنی معتقدند که همچنانکه مبدا طبیعی آن چنان ترقی و نفوذ اسلام در صدر اول- که در کمتر از نصف قرن به چه سرعت و سیر به کجا منتهی شده همین عادله و شورویه بودن سلطنت اسلامیه و آزادی و مساوات آحاد مسلمین با اشخاص خلفاء و بطانه ایشان در حقوق و احکام بود، همین طور مبدا طبیعی این چنین تنزل مسلمین و تفوق ملل مسیحیه بر آنان هم که معظم ممالک‏شان را بردند و هیچ نمانده که این اقل قلیل باقی مانده را هم ببرند، همین اسارت و رقیت مسلمین در تحت حکومت استعبادیه مورثه از معاویه، و فوز آنان است به حکومت مسئوله ماخوذه از شرع مسلمین.(نائینی، ص 49)

    مشخص است که نائینی علت سلطه غربیها بر جوامع مسلمین را عمل کردن آنها به اصول دینی مسلمانان و غفلت مسلمانان از اصول دینی خود می‏داند و به همین دلیل است که در کتاب خود بارها این مسئله را تکرار می‏کند که«هذه بضاعتنا ردت الینا» (نائینی، ص 60)و یا در تقریظهایی که مراجع بزرگ حامی مشروطیت آخوند خراسانی و مازندرانی بر کتابتنبیه الامهاو نوشتند هر دو بر ماخوذ بودن اصول و مبانی مشروطیت از اسلام تاکید داشتند.(نائینی، ص 1)

    نکته‏ای که در نقد این برداشت نائینی و سایر مراجع نجف از مقایسه اصول نظامهای مشروطه غربی با رفتار پیامبر اکرم و ائمه معصومین و خلفای صدر اسلام باید گفت این است که پیشرفت و ترقی و نفوذ مسلمانان در ممالک دیگر در صدر اسلام با پیشرفت و توسعه غربیها و مسیحی‏ها در جوامع اسلامی در عصر حاضر مقایسه‏ای نادرست و قیاسی مع الفارغ است که ناشی از خوشبینی آنان به نظامهای غربی است.اگر رفتار پیامبر اکرم(ص)و امامان معصوم و خلفای صدر اسلام بر پایه عدالت و برابری و آزادی به‏عنوان عاملی برای پیشرفت و نفوذ اسلام در ممالک دیگر نظیر ایران و روم تلقی می گردید، فتح کشورهای اسلامی توسط مسیحی‏های غربی از کشورهای افریقایی و آسیایی گرفته تا اندلس و غیره به خاطره عمل کردن به اصول برابری و آزادی آنها نبوده بلکه به خاطر خوی استعماری آنهاست که از جهالت مسلمانان و اسیر بودن آنها در دست ظالمین و مستبدین استفاده کرده و بر حکومتها منابع اقتصادی آنها یعنی بر سیاست و اقتصادشان مسلط شدند.به‏عبارت دیگر اگر در صدر اسلام اخلاق و رفتار اسلامی حاکمان مسلمان باعث توسعه و پیشرفت اسلام در سرزمینهای دیگر شد در عصر حاضر این عمل به برابری و آزادی در نظامهای مشروطه غربی نبود که باعث فتح کشورها و سرزمینهای اسلامی توسط غربی‏ها شد بلکه آن خوی استعماری آنها و جهالت مسلمانان و پادشاهان مستبد حاکم بر آنها بود که سلطه آنها بر جوامع اسلامی را گسترش داد.در واقع سوغات غرب برای جوامع اسلامی، آزادی و رهایی از دین بود نه آزادی از بندگی حکومت استبدادی که علما به غلط فکر می‏کردند اگر نظام مشروطه و قانون غرب را بیاورند به پیشرفت نائل می‏شوند و از قید استبداد رهایی پیدا می‏کنند.

    شاید این اشتباه در تطبیق را که علما مثلا برابری در مفاهیم غربی را با مساوات در اسلام یا مجلس شورا را با مشورت در اسلام مقایسه می‏کردند و یا تعابیری از قبیل «هذه بضاعتنا ردت الینا»را به کار می‏برند، به‏خاطر ذهنیت تاریخی علما و مردم است که مفاهیم جدید غربی را در قالب فرهنگ سنتی، دینی و بومی خود درک می‏کردند نه مطابق با آن سرگذشتی که این مفاهیم در فرهنگ غربی داشته‏اند.ماشااللّه آجودانی این ذهنیت تاریخی ایرانیان را اینگونه توضیح می‏دهد.

    مردمی که گرداننده انجمن‏ها[مشروطه‏]بودند با ذهنیت تاریخی خود و مهم تر از آن با تجربه زبانی خود، آن مفاهیم را آن‏گونه می‏فهمیدند که با ساختار ذهن و زبان و با فرهنگشان هماهنگی داشت.....ایرانی با چنین ذهن و زبان و تاریخی، آن‏گاه که با مفاهیم جدید آشنا می‏شد، چون تجربه زبانی و تاریخی آن مفاهیم را نداشت، آنها را با درک و شناخت و برداشت تاریخی خود و با تجربه زبانی خود، تفسیر، تعبیر و بازسازی می‏کرد، و سعی می‏کرد از بیگانگی آن مفاهیم جدید، با تقلیل دادن آن به مفاهیم آشنا و یا تطبیق دادن آنها با دانسته‏های خود، بکاهد و صورتی مانوس و آشنا از آنها ارائه دهد و در همین جریان آشناسازی‏ها بود کهآزادی قلم و بیانبه‏سادگیبه‏امر به معروف و نهی از منکرمعنی می‏شد و از آن مهم‏تر:؛اساس مشروطیت و حتی دموکراسی بهامر هم شوری بینهمتعبر می‏گردید(آجودانی، 1382، صص 9-8)
    5.سید نصر اللّه تقوی

    یکی‏دیگر از علمای مشروطه‏خواه که تصویر ذهنی او را از نظامهای غربی مورد بررسی قرار می‏دهیم سید نصر اللّه تقوی است او با بیان اینکه در گذشته اسلام در خطر نبوده ولی اکنون به دلیل موقعیت خاص زمانه و خطر دشمنان اسلام که از آنها به«دول متمدنه متیقظه(بیدار شده)»یاد می‏کند، اسلام را در خطر می‏بیند و معتقد است تأسیس نظام مشروطه و تشکیل مجلس شورا باعث حفظ اساس اسلام و نجات کشور از بی‏قانونی می‏شود و اگر اقدام به چنین کاری نشود باید منتظر تقسیم کشور ایران توسط قدرتهای استعماری بود و بدین ترتیب غلبه انگاره سلطه غرب را بر ذهن این عالم مشاهده می کنیم.او در این رابطه می‏نویسد:

    بسیار فرق است زمان حاضر را با سوبق ایام، ایام گذشته اصول مذهب محفوظ از سانحه تزلزل زوال و احتمال اضمحلال بود لذا موجبی قوی برای مطالبه حقوق عموم و مداخله این‏گونه امور در کار نبود ولی امروز در حقیقت مطالبه مجلس شورای ملی، هر چند مشتمل بر فوائد لاتحصی است ولی بزرگتر فایده‏ای که باید جالب قلوب متدینین باشد، حفظ اساس مذهب است چنانچه‏ اگر کسی اندک عطف طرف به خارج این مملکت کرده از اوضاع جدیده دنیا مطلع شده باشد، می‏داند با این اهتمام تام که دول متمدنه متیقظه‏[بیدار شده‏]در تغییر اوضاع هر کجا، ؛خاصه همسایگان دارند، محال است این قطعه مملکت را به این اختلاط تمام و ارتباط ما لا کلام خراب و یباب [منهدم‏]به‏وضع بی‏قانونی واگذارند و از دائره حدود و حقوق عامه، معاف و مستثنی شناسند، و این مسئله معهود متسالم علیه‏[توافق شده‏]بین دول اساسیه است که مملکت بی‏قانون را به حال خود نباید رها ویله کرد، بلکه راه استیلای هر دولتی را که بر چنین مملکت باز ببینند، به‏امضای جملگی، آن مملکت را لقمه طیب واکله حلال او دانند(تقوی، 1374، صص 364-263)

    انگاره سلطه غرب بر ممالک اسلامی و از جمله ایران در این سند نیز مانند اسناد دیگر به خوبی نمایان است و حکایت از یک ذهنیت دارد و آن هم ترس از سلطه غریبها و اقدام عاجل جهت جلوگیری از نابودی کشور اسلامی، لذا تقوی برای رهایی از سلطه اجانب چند پیشنهاد را ارائه می‏کند اول اینکه تسلیم کامل غریبها شویم و از آنها استقبال کنیم که در آن صورت به تعبیر وی«طوق رقیت و عبودیت برگردن مانهند که در این حال پیدا است علاوه بر عار و ننگی که از ما تا به قیامت یادگار ماند..شرف امتیاز مذهبی را از دست داده.»(تقوی، ص 264)و گذشته از این، اجانب که بر ما مسلط شدند آن«منافعی که حالا از استقلال دولت برای ما مرتب است از دست خواهد رفت» (تقوی، ص 264)و در این صورت قادر نخواهیم بود که جلوی منکرات اسلامی را بگیریم. دوم اینکه اجازه دهیم«طوائف فاسده و فرق ضاله سبقت کنند، دود از نهاد دولت و ملت بر آورند»(تقوی، ص 265)که در این صورت اینان کمترین کاری را که انجام خواهند داد«تغییر مذهب»(تقوی، ص 265)خواهد بود، سوم اینکه اجازه دهیم«معاندین مذهب و ملت...که کمر بسته‏اند در دنیا نام و نشانی از دین و آیین باقی نگذارند سوار کار شوند.»(تقوی، ص 265)چهارم اینکه علما با اخذ اصولی از تمدن غربی مانند قانون اساسی و مجلسی که به صلاح دین و مملکت باشد سعی در حفظ مملکت کنند و آن‏را از بی‏قانونی نجات دهند.بدین ترتیب کشورهای غربی، دیگر به ما به چشم حقارت نگاه نخواهند کرد و از طرفی مذهب و استقلال مملکت خویش را حفظ کرده‏ایم.این راه حل نهایی و مطلوب تقوی را با عبارات خودش نقل می‏کنیم:

    چهارم اینکه همین نحو شود که علما اقدام کرده، با همه بعد مذاقی که در این مشرب داشته، حقانیت مذهب و باطن شریعت مطهر، محرک شود و قلوب آنها را به اندازه‏ای به جانب این مقصد عطف دهد که با قبول و حصول همه مخاطرات از اعلیحضرت در خواست کرده، بعد از تحصیل موجبات اتحاد بین دولت و ملت، مجلسی که حافظ حدود طرفین و حامی حقوق جانبین باشد، مشتمل بر قواعد مذهبی تشکیل دهند و همواره اصلاحاتی که در هر امر مهمی لارم است نگذارند خارج از ملاحظه و تصویب منتخبین ملت وقوع یابد.واضح است کار که به این صورت در آید، نه دولی دیگر می‏توانند به عذر بی‏قانونی و هرج و مرج به چشم حقارت به ما نگاه کرده، با ما معامله نمایند که با طوائف خارج از دائره تمدن می‏کنند و نه فرق باطله را مجال است که با دخول روسای مذهب و امنای دولت، قصد سویی درباره ملت و دولت کنند(تقوی، ص 265)

    بنابراین بر پایه این اعتقاد تقوی سعی دارد با ارائه طرح اصلاح حکومت مطابق با مقتضیات زمان و براساس قوانین مذهب شیعه، ایران را از زمره ملل عقب‏مانده خارج و در جرگه ملل متمدن در آورد و در عین حال اسلام و کشور را حفظ کند و از سلطه فرق باطله نیز در امان نگه دارد.
    6.آقا نور اللّه نجفی اصفهانی

    همین تصویر ذهنی علما را در رساله«مقیم و مسافر»آقا نور اللّه نجفی اصفهانی مشاهده می‏کنیم که از سلطه بیگانگان بر سرزمین اسلامی ایران بیم دارد و خواهان تغییر و تحول و اصلاح در جامعه برای نجات کشور از یوغ استعمارگران است.او می‏نویسد:

    آیا حکم اسلام این است که مسلمانان همه قسم ظلم بکشند همه نوع جور تحمل نمایند، آیا ساکت بنشینند اسلام از میان برود، آیا آسوده بنشینند که اجانب ممالک اسلامی را به تدبیر سیاسی متصرف شوند.آیا باید فریاد مظلوم شنید و گوش نداد یا باید مسلمین ذلیل و زبون شوند ملیت، قومیت و سلطنت شیعه از میان برود، احکام اسلامی منسوخ و قوانین اروپا کم کم جاری شود؟هیچ عالمی چنین رای نمی‏دهد.(نجفی اصفهانی، 1374، ص 445)

    آقا نجفی در این رساله به حکمی از علمای نجف اشاره می‏کند که در آن از مردم و علما ایران خواسته شده است از اساس مشروطیت حفاظت کنند و در مقابل مستبدین و اجانب پایداری کنند و تاکید کرده‏اند که اگر غیرتمندان ایران به صبر و سکوت بگذرانند، عما قریب است که العیاذ باللَّه تعالی، مساجد اسلام و گنبد و روضه منوره حضرت ثامن الائمه صلوات اللّه علیه پایان کفار خواهد شد و لاارنا اللّه علیهذا.(نجفی اصفهانی، ص 453)

    او همچنین مانند دیگر علما راه حل نجات کشور از دست اجانب و حفظ اسلام را تنها در مشروطه شدن حکومت می‏داند و می‏نویسد:

    امروز حفظ اسلام موقوف به مشروطه شدن سلطنت است.اقتضاء زمان و قوت رقباء دولت و ضعف ماها و هزاران نگفته دیگر، که ارباب حل و عقد امر مملکت و رموز سیاست می‏دانند.امکان ندارد که این ملیت و قومیت یک مشت شیعه برقرار بماند مگر به مشروطه شدن...اگر دولتی هر قدر مختصر و محقر باشد قبول تمدن کرد یعنی یا مشروطه یا جمهوری شد، محفوظ است.هیچ دولت قوی نمی‏تواند دست‏اندازی به آن بکند(نجفی اصفهانی، صص 447-446)
    7.شیخ اسماعیل محلاتی

    شیخ اسماعیل محلاتی از دیگر علمای مشروطه‏خواه که مورد حمایت علمای نجف بوده است در رساله خود تحت عنوان«اللئالی المربوط فی وجوب المشروطه»که در دفاع از مشروطه نگاشت همین تصویر ذهنی از نظامهای غربی را به نمایش می‏گذارد و ایجاد نظام مشروطه و حمایت از آن‏را در دفاع از کیان مملکت اسلامی از سلطه اجانب می‏پندارد و می‏نویسد:

    یک وقت از خواب بیدار می‏شوی که شعب و شئون مملکت همه به گرو رفت، همسایه‏های رئوف مهربان مصل مور و ملخ بر سر ما مسلمانها ریختند و بی‏صدا و ندا، بدون زحمت جنگ، بیرق صلیب احمر را به جای بیرق شیر و خورشید، در کمال سطوت و صولت کوبیدند و صدای ناقوس در اطراف مملکت اسلام بلند شد...عقلای مملکت و سیاسیون ملت...پس از آنکه ملتفت این مفاسد دینیه و دنیویه که از لوازم خود سری ادارات دولت در لاحدی‏[بی‏اندازه بودن‏]شهوات سلطنت است شدند، عموم ملت را به هیجان آورده در مقام جلوگیری بر آمدند و می‏خواهند...تصرفات سلطنت و شهوات ادارات از مقام لاحدی به موقع تحدید تنزل دهند و حد یقفی‏[نهایتی‏]برای آن مقرر دارند که موجب مفاسد مذکور نشود و مملکت اسلامیه به ثمن بخسی‏[بهای اندکی‏]از بخش نرود (محلاتی، 1374، صص 501-500)


    همین مقدار به شواهد و نمونه‏ها برای نشان دادن تصویر ذهنی علما از وضعیت جامعه‏ای که در آن به سر می‏بردند و دل نگرانی که از سلطه اجانب بر کشور ایران داشته‏اند بسنده می‏کنیم.بی‏گمان می‏توان شواهد بسیاری در اثبات این مدعا ارائه کرد اما ذکر همین مقدار نیز برای نشان دادن اینکه انگاره سلطه غرب یکی از دغدغه‏های اصلی علما در اواخر دوره قاجار و در طول انقلاب مشروطیت بوده کفایت می‏کند و این مسئله می‏تواند همراهی و حمایت آنها از نهضت مشروطه را توجیه کند.

    نتیجه‏گیری

    این مقاله سعی داشت با استفاده از مکتوبات و مستندات تاریخی، وجود یک تصویر (انگاره)از احتمال سلطه غربیها بر کشور ایران را در ذهن علمای شیعه عصر مشروطیت که مشترک بین آنها بود به نمایش بگذارد و نشان دهد که این انگاره به دلیل گسترش آن در بین نخبگان سیاسی مختلف و به خصوص علمای شیعه از چنان قدرتی برخوردار بوده است که باعث همراهی آنها تا سطح مراجع در حرکتها و نهضتهای اجتماعی نظیر جنبش تنباکو و نهضت مشروطیت شده است و یا حتی در نقطه مقابل و در تحلیلی متفاوت در مقابل تفکر مشروطه‏خواهی قرار گرفته است.

    یادداشت‏ها:

    (1).در اینکه آیا ایجاد نظام مشروطه در ایران راه حل نجات ایران از عقب‏ماندگی و آغازی برای پیشرفت و توسعه است بین نخبگان سیاسی عصر مشروطه اختلاف نظر فراوان وجود دارد به گونه‏ای که آنها را به طرفداران مشروطه و مخالفان مشروطه می‏توان تقسیم کرد.در عین حال مشروطه‏خواهان نیز خود به دو دسته مشروطه‏خواهان و مشروطه مشروعه‏خواهان تقسیم می‏شوند.

    (2).آخوند خراسانی در تقریظی که بر کتاب تنبیه الامه نائینی نوشته‏اند بر ماخوذ بودن اصول مشروطیت اسلامی تاکید کرده‏اند.

    (3).تاریخ نگارش رساله اندرزنامه توسط آخوند خراسانی دقیقا مشخص نیست ولی مسلما در موج دوم مشروطه خواهی و در آغاز سلطنت محمد علی شاه قاجار یعنی در اواخر سال 1324 ق یا اوایل 1325 نوشته شده است. این رساله بعدها در سال 1328 ق، در جلد دوم العرفان در نجف اشرف به زبان عربی به چاپ رسید.بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1359 توسط آقای عبدالحسین مجید کفایی که خود یکی از بستگان آخوند خراسانی بود در کتابی به نام مرگی در نور، متن عربی و ترجمه فارسی آن‏را چاپ کرد.به نقل از مظفر، نامدار، رهیافتی بر مبانی مکتبها و جنبشهای سیاسی شیعه در صد ساله اخیر، تهران:پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1376.ص 152.
    منابع و مآخذ:

    1.آجودانی، ماشااللّه، مشروطه ایرانی، تهران، اختران، 1382.

    2.اشرف، احمد، موانع تاریخی رشد سرمایه‏داری در ایران دوره قاجاریه، تهران، انتشارات زمینه، 1359.

    3.اصفهانی کربلایی، حسن، تاریخ دخانیه یا تاریخ وقایع تحریم تنباکو، به کوشش رسول جعفریان، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1382.

    4.تقوی، سید نصر اللّه، مقاله سئوال و جواب در فوائد مجلسبه کوشش غلامحسین زرگری نژاد، رسائل مشروطیت، تهران، کویر، 1374.

    5.تیموری، ابراهیم، تحریم تنباکو اولین مقاومت منفی ایران، چاپ سوم، تهران، شرکت سهامی کتابهای جیبی، بی‏تا.

    6.دوانی، علی، نهضت روحانیون ایران، جلد 1، تهران، بنیاد فرهنگی امام رضا، بی‏تا.

    7.شجیعی، زهرا، نخبگان سیاسی ایران از مشروطیت تا انقلاب اسلامی، ج 4، تهران، انتشارات سخن، 1372.

    8.شیخی، فرهاد، تحلیلی بر نقش سیاسی عالمان شیعی در پیدایش انقلاب اسلامی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1379.

    9.کسروی، احمد، تاریخ مشروطیت ایران، تهران، امیر کبیر، 1363.

    10.محلاتی، شیخ اسماعیل، اللئالی المربوطه فی موجوی المشروطهبه کوشش غلامحسین زرگری نژاد، رسائل مشروطیت، تهران، کویر، 1374.

    11.ملکم خان، میرزا، رساله دستگاه دیوان، محمد طباطبایی، مجموعه آثار میرزا ملکم خان، بی‏جا، انتشارت علمی، بی‏تا،

    12.مولانا، حمید، رسانه‏ها و انگاره‏سازی، ترجمه غلامرضا تاجیک، رسانه، سال هفتم، شماره دوم، 1375.

    13.مولانا، حمید، جریان بین‏المللی اطلاعات گزارش و تحلیل جهانی، ترجمه یونس شکر خواه، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‏ها انتشارات معراج، 1371.

    14.نائنی، میرزا محمد حسین، تنبیه الامر و تنزیه المله، مقدمه و نحشیه محمود طالقانی، تهران، شرکت سهامی انتشارات، 1361.

    15.نامدار، مظفر، رهیافتی بر مبانی مکتبها و جنبشهای سیاسی شیعه در صد ساله اخیر، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1376.

    16.نجفی اصفهانی، نور اللّه، مکالمات مقیم و مسافربه کوشش غلامحسین زرگری نژاد، رسائل مشروطیت، تهران، کویر، 1374.
    *هرکس به اندازه همتش رشد می کند*

اطلاعات موضوع

کاربرانی که در حال مشاهده این موضوع هستند

در حال حاضر 1 کاربر در حال مشاهده این موضوع است. (0 کاربران و 1 مهمان ها)

موضوعات مشابه

  1. کات یعنی خفه شو!
    توسط hamid192 در انجمن اخبار ويژه انتخابات ايران
    پاسخ ها: 0
    آخرين نوشته: جمعه ۱۵ خرداد ۸۸, ۱۰:۲۳
  2. عشق یعنی...
    توسط موفقيت در انجمن دل باختگی و وصلت
    پاسخ ها: 0
    آخرين نوشته: چهارشنبه ۲۳ اردیبهشت ۸۸, ۱۹:۰۱
  3. علم و دانش یعنی چی ؟
    توسط mina در انجمن دانش عمومی
    پاسخ ها: 0
    آخرين نوشته: جمعه ۱۳ اردیبهشت ۸۷, ۱۲:۵۷
  4. خر کیفی یعنی...
    توسط ERFAN در انجمن مطالب سرگرمی وطنز و خنده بازار
    پاسخ ها: 0
    آخرين نوشته: یکشنبه ۲۵ فروردین ۸۷, ۱۷:۴۹
  5. علم و دانش یعنی چی ؟
    توسط mina در انجمن علوم پایه
    پاسخ ها: 0
    آخرين نوشته: سه شنبه ۲۰ فروردین ۸۷, ۲۳:۱۳

مجوز های ارسال و ویرایش

  • شما نمیتوانید موضوع جدیدی ارسال کنید
  • شما امکان ارسال پاسخ را ندارید
  • شما نمیتوانید فایل پیوست کنید.
  • شما نمیتوانید پست های خود را ویرایش کنید
  •