حکم نام بازیای با ورقهای بازی (۵۲تایی) متکی بربخت و مهارت است. محبوبترین گونهٔ این بازی نوع چهارنفرهٔ آن است گرچهگونههای دو نفره یا سه نفرهٔ آن هم بازی میشود. در میان بازیهای ورقحکم نزد ایرانیان از محبوبیت زیادی برخوردار است. در گونهٔ چهارنفری حکمبازیکنان دوبهدو یار یکدیگرند و دیگر گونهها هر کس علیه بقیه بازیمیکند.
اساس برد و باخت در هر «دور بازی» بر برنده شدن در «هفت بازی»یا «هفت دست بازی» استوار است و اساس برنده شدن در هر دست بازی کسب هفتامتیاز است که به هر کدام از این امتیازها هم «دست» میگویند و برنده شدنهر امتیاز را اصطلاحاً «دستگرفتن» میگویند. پس مثلاً ممکن است در بازیپنجم از هفت بازی گروه بازنده شش دست گرفته باشد و گروه برنده هم که هفتدست گرفتهاست.در گونهٔ چهارنفر امتیازها برای تیم لحاظ میشود و نه فرد.




ارزش مجرد ورقها

ترتیبورقها بر حسب ارزش از کم به زیاد چنین است: ۲، ۳، ۴...۱۰، سرباز، بیبی،شاه، آس (تک). به طور پیشفرض خالها بر یکدگیر برتری ندارد جز یک خال کهخال حکم نامیده میشود و ضعیفترین ورق آن یعنی ۲ از قویترین ورق یعنی آسخالهای دیگر قویتر است. خال حکم در ابتدای هر دست بازی توسط شخصی کهحاکم است تعیین میشود. نحوهٔ حاکم شدن در ذیل توضیح داده خواهد شد.

حکم چهار نفره

بهخاطر محبوبیت بیشتر حکم چهارنفره قوانین بازی بر اساس آن شرح داده میشودو سپس در مورد انواع دیگر بازی حکم تفاوتها با حکم چهار نفره ذکر میشود.

صورت نشستن و تعیین حاکم برای بار نخست


افرادبر رأسهای یکی مربع مینشینند. اگر پیشتر یارکشی انجام شده باشد افرادباید به گونهای بنشینند که یار هر کس روبرویش (یعنی رأس مقابل) باشد. سپسیکی از چهار نفر ورقها را پس از برزدن یک یک از رو به صورت پادساعتگرد بهافراد میدهد (یعنی آشکارا بر زمین میگذارد تا همگان ببینند) بنابراینخودش آخرین نفریاست که ورق دریافت میکند. نخستین کسی که آس دریافت کند(یا اصطلاحاً نخستین کسی که «آس بیاورد» یا «به او آس بیفتد») حاکممیشود. اگر یارکشی پیشتر انجام شده باشد ورقها جمعآوری میشود و پس ازبرخوردن تقسیم ورقها برای بازی اصلی آغاز میگردد (اصطلاحاً دست دادهمیشود). اگر یارکشی انجام نشده باشد دادن ورقها به صورت تکتک بر هماننمط پیشین به افراد ادامه مییابد تا شخص دیگری آس دریافت کند. این شخصیار حاکم خواهد بود. پس از اینکه یار حاکم تعیین شد. تغییر مکان احتمالیبرای روبروی هم قرار گرفتن یاران صورت میگیرد.

صورت تقسیم ورقها میان بازیکنان

بهتقسیم ورق میان بازیکنان اصطلاحاً «دستدادن» یا «ورقدادن» میگویند. درهر دست بازی بازیکنی که سمت چپ حاکم نشستهاست دست میدهد. یعنی بهگونهای دست داده میشود که نخستین ورق به حاکم رسد و آخرین ورق بهدستدهنده. ورقدهنده پس از بُرزدن ورقها به اندازهٔ کافی دستهٔ ورقهارا از پشت (یعنی معلوم نباشد ورق رویی چیست) بر زمین[۱] مینهد یا بر کفدستش نگاه میدارد و کف دست سوی یار حاکم میبرد تا یار حاکم آن را «کوپکند». منظور از کوپ کردن این است که یار حاکم در ستبرای دستهٔورق نقطهای(ورقی) را انتخاب کند و بدون بر هم زدن ترتیب ورقها و البته بدون نگاهکردن آنها ورقهای زیر آن نقطه را رو قرار میدهد. پس مثلاً اگر صورتابتدایی ورقها را بهترتیب شمارهگذاری کنیم: ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷ ۸ ۹ ... ۵۲.پس از کوپ ممکن است به صورت ۳۷ ۳۸ ۳۹ ... ۵۲ ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ...۳۶ در آید. اینحرکت از این روست که تا حدی از تقلب احتمالی شخص ورقدهنده جلوگیری شودچرا که پیش از ورقدادن معلوم است که ورق پایانی از آنِ ورقدهنده خواهدبود و ورق دهنده فرضاً میتواند یک ورق آس را برای خود در ته دستهٔ ورقهاقرار دهد. با انجام عمل کوپ این آس فرضی به جایی در میانهٔ ورقها خواهدافتاد. گاه (معمولاً در بازیهای نه چندان جدی) یار حاکم با انگشتانش بردستهٔ ورق میزند و این به این معناست که «بُر ورقدهنده را قبول دارد».

ابتداورقدهنده با آغاز از حاکم به هر بازیکن پنج ورق میدهد . ورق دهنده بایدطوری برگهها را پخش کند که برگهٔ آخر به خودش برسد. لازم به ذکر است کهمعمولا در بازی های دوستانه ورق دهنده میتواند پنج برگ نخست از دست یارشرا ببیند . در اینجا «حاکم» با توجه به دست خود[۲] خالی را خال حکم انتخابمیکند. در بعضی مواقع خصوصاً در بازیهای نه چندان جدی حاکم میتواند خالورق میانی یارش را به عنوان خال حکم انتخاب کند. اگر چنین کند یار حاکمباید ورق میانیاش را به همگان نشان دهد. چنانکه دیده میشود به هم نخوردنترتیب ورقها هنگام دست دادن اهمیت دارد.معلوم باشد که ورق اولی که به شخصداده شده چه بودهاست و ورق دوم چه بودهاست الخ. اخلاق ورقدهی حکممیکند که ترتیب ورقهای داده شده به هر بازیکن هنگام دستدادن به همنخورد. این مسئله اهمیت بیشتری هم تواند داشت چرا که برخی حاکمان بر اساسترتیب ورق حکم میکنند. مثلاً همواره خال ورق دومی را که دریافت کردهاندخال حکم اعلام میکنند.

پس از تعیین شدن حکم، یا به بیان دقیقترخال حکم، ورقدهنده دو بار دیگر در بستههای چهارتایی به بازیکنان به همانترتیب پیشین ورق میدهد.

روال بازی

ورق نخست را حاکم«میآید». اصطلاح «آمدن» در حکم به معنی قرار دادن ورقی (از رو) بر زمیناست به طوری که همگان آن را ببینند. «فلان کس سرباز پیک آمد» به اینمعنیاست که هنگامی که نوبتش شد ورق سرباز پیک را بر زمین نهاد. گاه بهجای «آمدن» از «بازی کردن» استفاده میکنند. مثلاً «فلان کس سرباز پیکبازی کرد».

به خال نخستین ورقی که بر زمین قرار داده شدهاست (وهمچنان بر زمین است) «خال زمینه» میگویند. پس شخص حاکم با «آمدن» ورق،خال زمینه را تعیین کردهاست. جهت ترتیب نوبت افراد همان جهتیاست که دستداده شدهاست (معمولاً پادساعتگرد). اگر کسی در دستش ورقی از خال زمینهبدارد حق آمدن ورقی از خال دیگر نمیدارد و باید ورقی با همان خال زمینهبازی کند. اگر ورقی با خالِ آنِ زمینه ندارد، هر ورق دیگری تواند آمدن.اگر خال زمینه حکم نباشد، هر ورقی از هر خالی جز خال حکم ارزشی کمتر ازورق زمینه میدارد. یعنی مثلاً اگر ورق زمینه پنجِ دل باشد و [خالِ] حکمْپیک باشد و شخص در دستش دل نداشته باشد اگر آس خشت هم بازی کند ارزش آسخشتش از پنج دل کمتر است. اگر شخص خال زمینه را ندارد و خال زمینه حکمنباشد هر ورقی از خال حکم از ورق زمینه ارزشش بیشتر است. اگر خال زمینهحکم باشد و شخص حکم نداشته باشد به هیچ تدبیری نمیتواند ورقی با ارزشتراز ورق زمینه بازی کند. هر گاه کسی خال [غیر حکم] زمینه را ندارد و ورقیبا خال حکم بازی کند و اولین نفری باشد که خالی حکم بازی میکند به اصطلاحورق زمینه را «بریدهاست» و در حالت کلیتر خال زمینه را بریدهاست. ممکناست کسی روی دست او ببرد یعنی او هم از خال زمینه نداشته باشد و ورق حکمیبا ارزشی بالاتر از ورق برندهٔ اول بازی کند.

پس از اینکه هر چهارنفر ورقهای خود را بازی کردند با ارزشترین ورق با توجه به ورق زمینهتعیین میشود و یک امتیاز/دست نصیب تیمی میشود که یکی از بازیکنانش باارزشترین ورق را بازی کردهاست. پس از کسب امتیاز ورقها (این ورقها هربار چهار ورقاند) از صحنهٔ بازی کنار میرود و شخصی که در نوبت قبل باعثکسب امتیاز برای تیمش شدهاست باید از نو ورقی بازی کند. پس در نوبت دومشخص حاکم لزوماً نخستین کسی نیست که بازی میکند. و برگ زمینه را شخصی کهدست قبل باعث کسب امتیاز شدهاست تعیین میکند. اما جهت ترتیب نوبتهاهمچنان حفظ میشود. (یعنی مثلاً پادساعتگرد میگردد) تیمی که هفت امتیازکسب کند بازی را برنده شدهاست. اگر تیم برنده همان تیم حاکم باشد، حاکمهمچنان حاکم باقی میماند و اگر تیم حاکم شکست خورد، حاکمْ خودْ ورقدهندهمیشود و به همان ترتیب نوبت پیشین ورق میدهد. (پس از بر خوردنورقها).اگر در یک دست بازی یکی از تیمها6 باشد و تیم مقابل کُت شوندهبازی به 5 باز میگرد.

اگر در یک دست بازی یکی از تیمها هیچامتیازی کسب نکند به اصطلاح «کُت» میشود. اگر تیم کت شونده تیم حاکم باشدتو گویی سه بار باختهاند و اگر تیم کت شونده آنِ حاکم نباشد تو گویی دوبار باختهاند.اگر بازیکنی ورقهای خود را با توجه به ورق زمینه بازی نکندتیم به اصطلاح «کُت» میشود. به «کُت شدن» تیم حاکم، «حاکم کتی» یا «سهکتره» میگویند.