در زمان رضاشاه مؤسسهاي به نام فرهنگستان جهت وضعواژههاي جديد و رايج ساختن آنها ميان مردم بوجود آمد. ـچهارم ارديبهشت1314 ـ ترديدي نيست كه به علت پيشرفتهاي سريع انسان در زمينههاي علوم وتكنولوژي، وجود چنين مؤسسهاي براي هر كشوري ضروري است. اما متأسفانهفضلفروشان كم مايه در اين مؤسسه جاي گرفتند و قبل از هرچيز به دشمني بازبان عربي پرداختند و سعي كردند كه واژههاي نامأنوس را جايگزين واژههايعربي سازند. يكي از كساني كه به مخالفت با اين شيوة واژهسازي پرداختعلامه محمد قزويني بود. دكتر عباس اقبال پس از مرگ وي در اين بارهنوشت:«درجه حساسيت و تعصب او نسبت به سلامت املاء و انشاي فارسي تا آناندازه بود كه گاهي واقعاً براي يك املاي غلط يا يك نوشتة نادرست كه ازيكي از معاشرين يا دوستان خود ميديد يا به كلي از او ميبريدو يا به اواولتيماتومي در اين باب ميداد و اصلاح املاء و انشاء غلط و ترك اين روشناپسند را جدّاً از او خواستار ميشد. به همين نظر، نسبت به فرهنگستانايران هيچگونه ارادتي نداشت و كار لغتتراشي و تبديل كلمات مأنوس و مفهومرا به لغات ساختگي يا مهجور از جانب اعضاي آن سخت زشت ميشمرد و بسيارتعجب ميكرد كه چگونه جمعي كه خود اهل فضل و كمالند، راضي به ارتكاب چنينعمل ناصوابي ميشوند و غالب اوقات رعايت مصالح روز، ايشان را از دفاع حق وحقيقت باز ميدارد. آن مرحوم اختيار اين روش را ناشي از دو چيز ميدانست:يكي آنكه غالب اعضاي فرهنگستان ما از دنيا و وضع كار اين قبيل انجمنها درممالك متمدنه بيخبرند؛ ديگر آنكه با وجود مهارت در رشتههاي مختلف،غالباً به زبان و ادبيات فارسي وعربي چنانكه بايد آشنايي ندارند و اينجمله را هم جاهلانه از قياس لغات و ادبيات السنة اروپايي ميدانند.»


عباس اقبال آنگاه حكايتي در اين مورد از علامه قزويني نقل ميكند:
«بهخاطر دارم كه روزي در حضور آن مرحوم (محمد قزويني) در فرهنگستان بودم.مرحوم فروغي از يكي از فضلا املاي لغتي را پرسيد كه به «صاد» صحيح است يابه «سين»؟ او گفت: هر طور كه حضرت اشرف بفرمايند! مرحوم قزويني بقدري ازاين مجامله عصباني شد كه مافوق نداشت و هميشه با كمال استعجاب ميگفت: آياممكن است انسان براي خاطر مصلحت وقت و خوش آمد حضرت اشرف، املاي لغتي راهر وقت به شكلي بنويسد؟»1

پى نوشت ها :

1ـ عباس اقبال، به ياد علامه قزويني، اطلاعات ماهانه،تيرماه 1328.
منبع : موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی
به نقل از : هزار و يك حكايت، محمود حكيمي، انتشارات قلم، جلد 1