قزل آلان يا مار سرخ ( ديوار بزرگ گرگان ) طولاني ترين اثر معماري ايرانباستان و پس ازديوار چين دومين ديوار تاريخي قاره آسيا با 200 کيلومتر طول، در دشت گرگان و ترکمن صحرا قرار دارد . اين ديوار از شرق درياي خزر درخواجه نفس شروع و از شمال آق قلعه و گمشيان گذشته ، پس از پيمودن شمالگنبد به طرف شمال غرب رفته و در کوه هاي پيش کمر محو مي شود . در نوشتههاي تاريخي ، ديوار بزرگ گرگان را که مانعي در برابر بيابانگردان آسيايميانه بوده ، به نامهاي سد سکندر ، سد انوشيروان ، سد فيروز ، ديوار دفاعيو ... ناميده اند و مطالب گوناگوني در مورد آن بيان داشته اند . نخستينپژوهش هاي باستان شناسي اين ديوار توسط ژاک دمرگان فرانسوي درست 100 سالپيش صورت گرفت که بخشي از مسير ديوار را از روي نقشه ترسيم نمود . بعد ازاو باستان شناس فرانسوي ، آرن ، در سال 1312 خورشيدي بخشي از ديوار گرگانرا به صورت پيمايشي ، شناسايي و معرفي کرد . در سال 1316 خورشيدي اريکاشميت آمريکايي با پرواز بر فراز منطقه ، خط قرمز رنگي را روي زمين مشاهدهکرد که با پيچ و تاب از دريا به سمت کوه هاي پيش کمر در شرق استان ادامهيافته است . او با ديدن اين منظره عجيب ، پرواز را بار ديگر تکرار کرد وبا تهيه عکس هاي هوايي گام مهمي در شناسايي ديوار برداشت . بعد از آن دکترمحمد يوسف کياني در سال 1350 با پرواز مجدد روي ديوار، موفق به برداشتنعکس هاي جالب توجهي از ديوار شد و طول ديوار را 175 کيلومتر با 32 قطعهوابسته شناسايي کرد .
در سال 1378 با شروع ساخت سد گلستان ، بخشي ازمسيرديوار در محدوده ي کانال آبياري و زهکشي سد قرار گرفت و بنا بر ضرورتحفظ ديوار ، آب سد از طريق دو کانال از زير ديوار هدايت شد . بعد از آن درسال 1381 ديوار در شش فصل کاوش شد که اطلاعات فراواني از آن به دست آمد بهطوري که هم اکنون باستان شناسان طول ديوار را 200 کيلومتر مي دانند . ازآنجايي که در برخي از نوشته ها اين ديوار تا مرو ادامه داشته ، باستانشناسان احتمال مي دهند طول ديوار بيشتر از 200 کيلومتر باشد که در کاوشهاي آينده به جواب آن خواهند رسيد . طبق آخرين نمونه هاي آزمايش شده درآزمايشگاه هاي معتبر ، اين ديوار مربوط به دوره ي ساساني است .
ديوارگرگان در مناطق کوهستاني 2 متر و در دشت 10 متر عرض داشته و آجرهاي بزرگآن ابعاد 41 در 41 و قطر 10 سانتيمتر در ده ها کوره آجرپزي پخت مي شده است. بسته به خاک منطقه اي که آجر پخته مي شد ، رنگ آن از نخودي تا قرمز فرقمي کند . خندقي 30 متري هم در جلوي ديوار کنده شده که آب از طريق آن بهدشت ها و کوره هاي مسير مي رسيد . از ارتفاعات پيش کمر تا روستاي زاو درپارک ملي گلستان که 35 کيلومتر است ، بخش هايي از ديوار سالم تر باقيمانده و با حفاري در چندين نقطه خوشبختانه بقاياي ديوار از زير خاک بيرونآمده است .
در کاوش هايي که تاکنون انجام شده است ، 2 هزار متر مربعاز ديوار حفاري گرديده که در پي آن يک آتشگاه و استراحگاه سربازان که فضاوابسته به ديوار بوده که کشف شده است همچنين دو قلعه از حدود 38 دژ تخمينزده در طول ديوار کاوش شده که به نظر محل سکونت سربازان بوده است . قلعهها از اندازه هاي 120 در 120 متر شروع و بزرگترين آن به 240 در 300 متر ميرسيد . اکنون براي حفاظت ديوار در قسمت هايي از آن در دوطرف ديوار ميلهگذاري انجام شده تا حريم ديوار حفظ و از خرابي آن جلوگيري شود . راندنخودروها روي آجرهاي ريخته از ديوار موجب شکستن و از بين بردن آنها شده وبعضي از اهالي از آجرهاي ديوار براي ساختمان سازي خود استفاده کرده اند .همچنين رعايت نکردن حريم ديوار از سوي سازمان هاي دولتي ، خسارات فراوانيرا به ديوار زده است .
طبق گزارشات مردمي نمونه هايي از آجرهاي ديوارنزديک ساحل درياي خزر و داخل خليج گرگان ديده شده است . در فصل آينده کاوش، باستان شناسان قصد دارند اکتشاف زير آب دريا را با کمک غواصان انجامدهند تا آثار معماري احتمالي مدفون شده ديوار گرگان را در زير آب به دستآورند . گفتني است ديوار تميشه ، ديوار ديگري در جنوب ديوار بزرگ گرگاناست که بخش شمالي آن در خليج گرگان وجود دارد و احتمال اينکه ديوار بزرگگرگان و تميشه زماني يک ديوار بوده است ، وجود دارد .


منبع:مجله خدايا کمکم کن