در حالی که احتمال میرود آمریکاییها بخواهند ازابزار نفت برای فشارهای سیاسی به ایران استفاده کنند، کارشناسان معتقدندابزارهای قویای وجود دارد که این تحریمها را بیاثر خواهد کرد و در عینحال معتقدند این تحریمها پیش از آن که اجرا شوند، بازنده خواهند بود.
پیشاز این آمریکاییها با استفاده از سلاح نفت و به منظور به زانو درآوردنایران اقداماتی انجام داده بودند که منجر به ۲ تجربه ناموفق در این زمینهشد.

در ماجرای اول، موضوع نفت و کاهش قدرت سیاسی و اقتصادی ایرانآنقدر برای آمریکا اهمیت داشت که حمله به تاسیسات نفتی، سکوهای نفتی درخلیجفارس و ویران کردن جزیره خارک به عنوان پایانه فروش نفت را راسا دردستور کار خود قرار داد. عمدهترین هدف آمریکا از این اقدامات، ناامن کردنخلیجفارس و جلوگیری از صادرات نفت خام ایران بود که البته با موفقیتروبهرو نشد و صادرات نفت ایران حتی یک روز هم در دوران پرتلاطم جنگتحمیلی قطع نشد.

نمونه دیگری که آمریکا از آن استفاده کرد و بهتجربیات ناموفق خود در بهرهگیری از ابزار نفت به عنوان ابزار فشار سیاسیدر برابر ایران افزود، راهبرد بازار عادلانه(Fair market share) بود کهبا دنبال کردن این راهبرد سعی داشت ایران را با استفاده از شرایط نامساعدجنگ تحمیلی با فشار روبهرو سازد. بر این اساس، کشور عربستان که ازتولیدکنندگان عمده نفت به شمار میرود و به دلیل فعالیت شرکت نفتی بزرگآرامکو و انعطافپذیری این شرکت در برابر آمریکا، پیشنهاد کرد تولید نفتخام خود را افزایش دهد، به طوری که در پی این اقدام عرضه از تقاضا پیشیبگیرد و قیمت نفت کاهش یابد که در نتیجه این سیاست، قیمت نفت به کمتر از۱۰ دلار رسید، اما این راهبرد نیز در برابر ایران و با شرایط جنگ تحمیلیکارساز واقع نشد.

در کنار این موارد، نفت ایران پس از پیروزیانقلاب اسلامی همواره با تحریم مواجه بوده و فعالیت صنعت بزرگ نفت هیچگاهمتوقف نشده است.

کارشناسان انرژی معتقدند ایران از ابزارهای قویو متناسب با نفت خود برخوردار است و با وجود مشتریان فراوان آمریکانمیتواند موفقیتی کسب کنددر حال حاضر تحریم فروش نفت ایران یکی ازابزارهای آمریکا در پی بهرهگیری از آن به عنوان ابزار فشار سیاسی است وبر این اساس مذاکرات و واسطهتراشیهای زیادی میکند تا برخی کشورهای بزرگآسیایی از جمله هند، چین و ژاپن را که بزرگترین مصرفکنندگان انرژی وهمچنین خریداران نفت ایران به شمار میروند، از خرید نفت منصرف کند و ازاین منظر فشارهایی را بویژه به شرکتهای هندی در این زمینه وارد کرده است.

کارشناسان انرژی پیشبرد این هدف آمریکا درباره تحریم فروش نفتایران را دارای ارزش و موفقیت نمیدانند و معتقدند ایران از ابزارهای قویو متناسب با نفت خود برخوردار است و با وجود مشتریان فراوانی در قارههایمختلف جهان برای نفت خود، آمریکا نمیتواند موفقیتی کسب کند.

دراین گزارش به بررسی اجمالی چگونگی فروش نفت خام ایران و مکانیسم اجرایی آنپرداختهایم تا معلوم شود که سیاست تحریم خرید نفت ایران از سوی آمریکاچقدر به هدف خواهد رسید؛ هرچند عملکرد گذشته نشان میدهد تاکنون هیچگاهنشده است قطرهای از نفت فروش نرفته باقی بماند.

از آنجا کهقیمتگذاری و روش فروش نفت، یکی از پیچیدهترین عملیات اقتصادی در دنیا بهشمار میرود، برخی کارشناسان براین باورند که ایران با بهرهگیری از دانشفروش نفت توانسته با وجود محدودیتهای فراوان در پیش روی خود، همچنانموفق عمل کند.



● مکانیسم فروش نفت ایران

پیش ازدهه ۶۰ میلادی ۷ شرکت نفتی دنیا که به ۷ خواهران نفتی شهرت داشتند، بازارجهانی را در دست داشتند و قیمتگذاری و شیوه فروش توسط آنها تعیین میشد؛اما پس از تشکیل اوپک (سازمان کشورهای صادرکننده نفت) در عمل قدرت تعیینبازار نفت از این شرکتها ساقط و اوپک نقش تعیینکنندهای به عهده گرفت وهریک از کشورها ساختاری را برای فروش نفت خود تعریف کردند.

برایناساس، فروش نفت ایران طبق مصوبات هیات مدیره شرکت ملی نفت صورت میپذیرد ونفت بر مبنای شرایط معین در این مصوبات به مشتریان فروخته میشود.

متقاضیاننفت به ۲ دسته تقسیم شدهاند؛ به طوری که خریداران نفت ایران یا باید خودبه طور مستقیم پالایشگر باشند یا با پالایشگاهها قرارداد داشته باشند ودلیل این تصمیم آن است که نفت خام در دست افرادی نباشد که مشتری نداشتهباشد و سرگردان بماند یا نفت ایران را به قیمت پایین به دیگران بفروشند.

درحال حاضر ایران روزانه حدود ۲ میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه نفت خام صادر میکندو خریداران نفت ایران باید در فهرست مجموعه شرکتهایی باشند که ۳ بانکمعتبر جهانی آنها را تایید کنند و همچنین طرفهای اصلی قرارداد باید وضعیتمالی شرکت خریدار را بررسی و ۳ سال اخیر وضعیت مالی خود را اعلام کند وحسابرس بینالمللی تاییدکننده آن باشد.

همچنین طبق قانون اساسی وقوانین مقررات جمهوری اسلامی، شرکتهای خریدار باید اعتبار بینالمللیداشته و علیه منافع ایران اقداماتی انجام نداده و جزو صهیونیستها نیزنباشند.

پالایشگرها معمولا تجار نفتی هستند که از نظر قدرت مالیکمتر از پالایشگاههای نفتی نیستند و صحت عملکردشان هم کمتر از آنها نیست.در حال حاضر این تجار با شرکت ملی نفت ایران در ارتباط بوده و شرکتهایمتعددی در این زمینه در بخش آسیا و اروپا فعالیت دارند و در بخش آفریقانیز طبق مصوبه هیات مدیره شرکت ملی نفت، فروش نفت به شرکت نیکو سپرده شدهکه مسوولیت فروش نفت ایران در آفریقا را به عهده دارد و در این بخش خریداراصلی، آفریقای جنوبی است.

براساس این گزارش، در ۱۵ سال اخیرمبتنی بر تجربیات به دست آمده، برخی پالایشگران به طور مستقیم بهتولیدکننده نفت (ایران) دسترسی پیدا کردهاند و برخی پالایشگرها نیز بهدلیل مشکلاتی که برای باز کردن اعتبار اسنادی دارند از تجار نفت استفادهمیکنند، چون به نفت خام ایران نیاز دارند. این واسطهها در فهرست شرکتملی نفت ایران قرار دارند.

گفتنی است تاکنون هیچ شرکت ایرانی کهبتواند شرایط تعیین شده در مصوبه هیات مدیره شرکت ملی نفت ایران را برایفروش نفت داشته باشد وجود ندارد و تنها ۲ سال پیش بود که به دستوررئیسجمهور، بخشی از فروش نفت به بنیاد مستضعفان واگذار شد، اما ظاهرا بهطور عملی اتفاق خاصی نیز در این زمینه نیفتاده است.



● تحریم سال ۱۹۹۵

پیشاز قطع ارتباط نفتی آمریکا با ایران، تا اواسط سال ۱۹۹۵ به طور مستقیم بهآمریکا نفت فروخته میشد و شرکتهایی وجود داشتند که به مقصدپالایشگاههایی در اروپا نفت ایران را خریداری و فرآورده آن را در آمریکابه فروش میرساندند. این شرکتها عمدتا بنگاههای تجاری آمریکایی بودند کهبا وجود قطع روابط سیاسی میان ایران و آمریکا رابطه تجاری و نفتی با ایرانداشتند و نفت ایران را به مقصد شرکتهای پالایشی در اروپا و آمریکاخریداری میکردند، در دوران ریاست جمهوری بیل کلینتون و قطع کامل رابطهتجاری آمریکا با ایران، خرید نفت ایران حتی به مقصدی غیر از آمریکا برایپالایشگران آمریکایی ممنوع شد، اما برخی از تجار نفتی که واسطه بینتولیدکنندگان و مصرفکنندگان به شمار میروند، به فعالیت خود ادامه دادند.

براساس این گزارش از آنجا که اروپا همواره به انرژی نفت و گازایران نیازمند است سعی کرد با وجود تحریم نیز از طریق همان تجار نفتی،انرژی مورد نیاز خود را تامین کند و ایران نیز پس از تحریم آمریکا، در عملهیچ فروش نفتیای به شرکتهای نفتی آمریکایی نداشته است.

در حالحاضر فرمول فروش نفت ایران پس از تحریمها تغییر کرده و رویکرد شرقی بر آنحاکم شده است و کشورهای هند، چین و ژاپن و برخی کشورهای اروپایی عمدهترینخریداران نفتی ایران هستند و نیاز آنها به نفت خام ایران گریزناپذیر است.در ضمن حدود ۸ درصد از نفت خام ایران نیز به آفریقا صادر میشود.

براساسفرمول فروش نفت ایران برای هر ماه میلادی حدودا تا دهم ماه میلادی ماه قبلاعلام میشود که برای بازار آسیا یک فرمول وجود دارد، بازار اروپا نیز بهشمال غرب اروپا و بازار مدیترانه تقسیم شده است و در بازار مدیترانه نیز ۲نوع فرمول قیمت اعلام میشود: مشتریانی که از جزیره خارک به مقصدپالایشگاههای مدیترانه نفت خام میخرند و دیگری پالایشگرهایی که نفتخامرا از کانال سوئز و از طریق خط لولهای در مصر دریافت میکنند که هر کدامبا فرمول خاص خود معامله میشوند.

در حال حاضر در تمامقراردادهای بلندمدت آسیایی، قیمت نفت خامی که به آسیا میرود براساس قیمتمیانگین ماهانه نفت خام عمان و دبی است که متخصصان معتقدند این فرمول بایدتغییر کند.

براساس این گزارش، برخی پالایشگران و متخصصان نفتیمعتقدند قیمت نفت خام دبی که یکی از شاخصهای فرمول قیمت آسیاست، غیرواقعیو بیشتر از ارزش واقعی آن است.

این شاخص از چندین سال قبل پایهمعاملات نفتی در خلیج فارس قرار گرفته که روزانه ۴۰۰ هزار بشکه در آنتولید میشد، اما هماکنون ۱۴۰ تا ۱۵۰ هزار بشکه نفت تولیدی دارد واینجاست که ضرورت حضور ایران و اعلام یک شاخص نفتی از سوی ایران و تشکیل وراهاندازی بورس نفت ایران احساس میشود تا معاملات نفتی منطقه یا ایرانبراساس آن شاخص تعریف و صورت پذیرد.

هماکنون بسیاری از کشورهایمنطقه از جمله عربستان، شیوه مشترکی برای فروش نفت خام خود در بازارهایجهانی دارند و شرکت ملی نفت ایران همچنان مشتریان زیادی برای صادرات نفتخام خود دارد و از این روی حربههای تحریم فروش نفت ایران در این زمینهچندان کارساز نخواهد بود.

همچنین از ۴ سال پیش که احمدینژاد،ریاست دولت را به عهده گرفت، دولت، شرکت ملی نفت و بانک مرکزی تصمیمگرفتند به دنبال کاهش ارزش نرخ دلار در بازارهای جهانی، ارز دیگری راجایگزین دلار در معاملات نفتی کنند، از این روی از ۲سال پیش کمکم ارزهاییورو و ین در معاملات نفتی مورد داد و ستد قرار گرفت و در حال حاضر نیز بهگفته سیفالله جشنساز مدیرعامل شرکت ملی نفت بخش عمده فروش نفت ایران بهیورو معامله میشود و سهم دلار در سبد ارزی نفت بسیار ناچیز است.

بهگفته جشنساز، سهم دلار در معاملات نفتی دنیا نیز کاهش یافته است و از سویدیگر هوگو چاوز، رئیسجمهوری ونزوئلا از پیشنهاد مشترک ایران و کشورش مبنیبر حذف کامل دلار از معاملات نفتی اوپک خبر داد و گفت: این پیشنهاد دراجلاس اوپک مورد بررسی قرار گرفته و این موضوع به طور جدی دنبال خواهد شدو بحث جایگزینی دلار نیز از ابزارهایی است که میتواند قدرت آمریکا را درعرصه نفت کاهش دهد.

در مجموع باید گفت شرایط بازار نفت و تعددبازیگران حوزه اعم از خریداران، فروشندگان و واسطهها به گونهای است کهمثلا تحریم آمریکا علیه نفت ایران عملا امکان تحقق نداشته و دولت این کشوردر صورت دست زدن به چنین اقدامی صرفا هزینه سیاسی برخورد با ایران راافزایش داده است. تحریم خرید نفت ایران در سال ۱۹۹۵ نمونه بارزی از شکستسنگین آمریکا در برابر ایران در بازارهای نفتی بود و به یقین اقداماتاحتمالی بعدی نیز به همین سرنوشت دچار خواهد شد.



روزنامه جامجم ( [برای مشاهده لینک ها شما باید عضو سایت باشید برای عضویت در سایت بر روی اینجا کلیک بکنید] )