کهنترین سند دریانوردی ایرانیان، مهری است که در چغامیش دزفول بدستآمدهاست. تاریخ تمدن ناحیه چغامیش به ششهزارسال پیش از میلاد میرسد.این مهر گلین، یک کشتی را با سرنشینانش نشان میدهد. در این کشتی یک سردارپیروز ایرانی، بازگشته از جنگ، نشسته، و اسیران زانوزده در جلوی او دیدهمیشوند. در این مهر یک گاو نر و یک پرچم هلالی شکل هم دیده میشوند.نقشهای برجسته پاسارگاد نمایانگر توانمندی دریایی ایرانیان و فرمانرواییایشان بر هفتدریاست.
1- قطب نما:
در مورداختراع قطبنما روایتهای زیادی وجود دارد. تنی چند از دانشمندان آن را بهچینیها و یا حتی ایتالیاییها نسبت میدهند. اما بیشتر دانشمندانهمداستانند که قطبنما به وسیله ایرانیان ساخته شدهاست. قطبنمای ایرانیبرخلاف قطبنمای چینی که ۲۴ جهت داشت، دارای ۳۲ جهت بودهاست. عدد ۳۲علاوه بر نشاندادن دقت بیشتر قطبنمای ایرانی، نمایانگر آشنایی ایرانیانبا اعداد در مبنای ۲ و دانش ریاضی پیشرفته آنان است. در افسانههای کهنایرانی آمدهاست که اسفندیار رویین به هنگام حرکت برای نبرد با اژدها ازپیکانی آهنین سود میجسته، که همواره جهت ثابتی را به او نشانمیدادهاست. در دوران نخستین اسلامی، قبلهنما توسط ایرانیان به قطبنماافزوده شد تا همواره و در هر وضعیتی بتوان جهت درست قبله را پیدا نمود.ایرانیان از این اختراع استفاده کامل نموده و آن را به دیگر مسلمانانشناساندند. نامهای فارسی اجزای قطبنما در زبان عربی شاهد تاریخی مسلمیاست که کاربرد قطبنما از طریق ایرانیان به دست دیگر ملتهای مسلمانرسیدهاست.
2- عمق سنج:
برای تعیین ژرفنای آبدر دریا، به ویژه مناطق ساحلی دریای پارس و دریای مکران، ایرانیان ابزاریاختراع نموده و به کار میبردند که شباهت زیادی به شاقول بنایی داشتهاست.هرچند که اختراع این سوند باستانی به سندباد ناخدای پرآوازه ایرانی نسبتداده شدهاست، اما اکتشافات اخیر کشتیهای غرق شده ایرانی در دریای اژه،که در یورش به یونان شرکت داشتهاند، نشان میدهد که از دوران هخامنشیان،ایرانیان این ابزار را شناخته و به کار میبردند.
3- مسافت یاب و واحد سنجش دریایی "گره":
دریانوردانایرانی، از زمانهای باستان، ابزارهایی برای پیمودن مسافتهای دریایی بهکار میبردهاند. یکی از این ابزارها ریسمانی بوده که دارای گرههایی درطول خود بوده و به تدریج باز میشده، که پس از رسیدن به انتها، آن رامیپیچیدند و دوباره استفاده میکردهاند.
4- رهنامه ها:
راهنامهها،نقشهها و نوشتههایی بودند که در آنها کلیه اطلاعات مربوط به دریانوردیثبت و مستند شده بود. ایرانیان از روزگار باستان، مبتکر و صاحبرهنامههایی بودهاند و به کمک آنها دریانوردی و دریاپویی میکردهاند.رهنامههای ایرانیان، اطلاعات و آگاهیهایی در مورد بنادر و جزایر،گاهنگاری و جهت یابی، جریانهای دریایی، جریانهای هوایی، ابزارهایدریانوردی و... را در بر داشتهاند. پس از اسلام، بسیاری از رهنامههایدوران ساسانی به عربی ترجمه شد و دریانوردان دوران اسلامی، بهره فراوانیاز آنان برگرفتند.
5- پیل الکتریکی:
در سال۱۳۳۰ خورشیدی، باستان شناس آلمانی ویلهلم کونیک و همکارانش در نزدیکیتیسفون ابزارهایی از دوران اشکانیان را یافتند. پس از بررسی معلوم شد کهاین ابزارها پیلهای الکتریکی هستند که به دست ایرانیان در دوران اشکانیانساخته شده و به کار برده میشدهاند. او این پیلهای تیسفون را باتریبغداد یا باتری پارتیان (Baghdad Battery) نامید. جهت آگاهی بیشتر از اینپیل الکتریکی میتوانید به سایتهای با موضوع Baghdad Battery در اینترنتمراجعه نمایید. اکتشاف این اختراع ایرانیان به اندازهای تعجب و شگفتیجهانیان را بر انگیخت که حتی برخی از دانشمندان اروپایی و آمریکایی ایناختراع ایرانیان را به موجودات فضایی و ساکنان فراهوشمند سیارات دیگر کهبا بشقابهای پرنده و کشتیهای فضایی به زمین آمده بودند، نسبت دادند، وآن را فراتر از دانش متفکران و پژوهشگران ایرانی دانستند. برای ایشانپذیرفتنی نبود که ایرانیان ۱۵۰۰ سال پیش از گالوای ایتالیایی (۱۷۸۶میلادی) پیل الکتریکی را اختراع نموده باشند. (برای آگاهی بیشتر میتوانیدبه کتاب ارابه خدایان نوشته اریکفندنیکن مراجعه کنید). ایرانیان از اینپیلهای الکتریکی جریان برق تولید میکردند و از آن برای آبکاری اشیازینتی سود میجستند. اما در پهنه دریانوردی ایرانیان از این اختراع جهتآبکاری ابزارهای آهنی در کشتی و جلوگیری از زنگ زدن و تخریب آنها استفادهمیکردند.
6- کشتی سازی:
فرهنگ فنی و مهندسیایرانیان از دیدگاه دریانوردی و کشتیسازی بسیار غنی و پربار است. آبهایدریای پارس، دریای عمان، و اقیانوس هند، همچنین رودخانههای جنوب غربیایران، از دیرباز پهنه دریانوردی و دریاپویی ایرانیان بودهاست. درشاهنامه فردوسی، چندین بار، از کشتیسازی و کشتیرانی ایرانیان، سخن راندهشدهاست. قدمت و پیشینه این رشته از دانش و فن مهندسی ایرانیان را ازسرودههای فردوسی میتوان دریافت. فردوسی از جمشید، پادشاه پیشدادی، بهعنوان نخستین انسانی که هنر غواصی و صنعت کشتیسازی و دریانوردی را بهدیگران آموخت، نام بردهاست. میتوان دریافت که دانشمندان ایرانی در دورهتابندگی نژاد آریا که در شاهنامه فردوسی به نام دوره پادشاهی جمشید نامبرده شدهاست، موفق به اختراع کشتی و فنون دریانوردی و دریاپویی شدهاند.گذرکرد زان پس به کشتی بر آب ز کشور به کشور برآمد شتاب
کشتیرانی درآبهای ایران از دیرباز انجام میشده و با توجه به این سنت دریانوردی،نیاز به کشتیسازی و سودجستن از ابزارهای دریانوردی در ایران وجودداشتهاست. نخستین کشتیهایی که در رودخانههای میانرودان آمدوشدمیکردند، به شکلهای گوناگون ساخته میشدند و ابزار حرکت دادن آنها پاروبودهاست. نبردناوهای ایرانی در زمان هخامنشیان، بزرگترین کشتیهای جنگیزمان خود بودند که سه ردیف پارو زن و بادبان داشتند و با سرعت ۸۰ میلدریایی در روز حرکت میکردند. هر نبردناو شامل ۲۰۰ جنگجو بود که ۳۰ نفر ازآنها سربازان زبده پارسی، تکاور، بودهاند. نیروی دریایی ایران در زمانساسانیان نیز، قدرت مطلق در دریای پارس و اقیانوس هند بوده که زیر بنایفرهنگ دریانوردی و دریاپویی مسلمانان را تشکیل داد.
7- استرلاب:
استرلابastrolabe، ابزاری بوده که در جهان باستان برای تعیین وضعیت ستارگان نسبتبه کره زمین به کار میرفتهاست. استرلاب، در سه گونه استرلاب خطی،استرلاب صفحهای و استرلاب کروی ساخته میشدهاست. قطعات استرلاب نسبت بهیکدیگر حرکت کرده و میتوانستند جهت ستارگان، ارتفاع جغرافیایی آنها وفواصل نسبی را مشخص نمایند. استرلاب در دریانوردی، برای جهتیابی به کارمیرفتهاست. استرلابهای ایرانی از برنج و آلیاژهای دیگر مس ساختهمیشدهاند. هرچند پارهای مورخان اختراع اولیه استرلاب را به یونانیان وفنیقیان نسبت میدهند، اما سهم اندیشورزان ایرانی در اختراع انواعگوناگون استرلاب و تکامل و افزودن بخشهای مختلف آن، انکارناپذیر بوده واز سوی تمامی تاریخنگاران ثبت شدهاست.
8- نقشه برداری:
ازدورانهای پیشین در ایرانزمین کارهای مهندسی با سودجستن از ابزارهایمساحی و پیاده کردن نقشه انجام میگرفتهاست. نقشهبرداری از سواحل وتعیین مسیرهای ایمن دریایی، به ویژه در نقاط کمعمق، از وظایف نیرویدریایی ایران بودهاست.
9- ابزار های اندازه گیری:
تراز(تئودولیت) تراز شاهینی، که نخستین نوع تئودولیت به شمار میآید توسط کرجیمخترع و دانشمند ایرانی، اختراع شدهاست. این دستگاه شامل صفحهای مدرجبوده که به وسیله زنجیری از میلهای آویزان میشدهاست. با تعیین امدادافقی میتوان مستقیم اختلاف ارتفاع بین دو نقطه را از روی درجهبندی آنتعیین نمود.
10- شاخص خورشیدی:
پیشینه تعیینتغییر زمان از طریق اندازهگیری سایه آفتاب به زمان باستان برمیگردد. درآغاز، شاخصهای خورشیدی، ویژه اندازهگیری زمان و حرکت خورشید، از سایهساختمانها و درختان تشکیل میشدهاست. بهتدریج، با گذشت زمان ازابزارهایی که به صورت شاخص قائم بر روی صفحهای قرار داده میشده ساختهشدند. شاخصهای آفتابی معمولاً ارتفاع خورشید و عرض جغرافیایی روزانه رامشخص مینمودند. علاوه بر این شاخصها شواهدی هم در دست است که ایرانیاناز ابزارهای آفتابی دیگری برای مشخص نمودن طول جغرافیایی و جهت سودمیجستند. در دوران اسلامی، دریانوردان ایرانی، برای مشخص نمودن جهت مکه،جهت انجام وظایف مذهبی روزانه، در هر نقطه شاخصهایی ساخته بودند. در اینابزار یک شاخص آفتابی قائم نصب شده که زمان را مشخص میکرده و آنگاه باگرداندن آن ابزار در امتداد مدار، جهت مکه کاملاً مشخص میشدهاست.
11- ابزار نمایش و پردازش حرکت سیارات:
ازجمله ابزارهایی بوده که ریشههای تاریخی آن را نیاز به مطالعاتستارهشناسی و دریانوردی تشکیل میدهد، این ابزارها برای نمایش حرکتسیارات، زمین و خورشید و همچنین محاسبات زاویهای و طولی به کارمیرفتهاست. اینکه ایرانیان، دستکم ۱۵۰۰ سال پیش از اروپاییانمیتوانستند طول جغرافیایی را، به ویژه در دریا، از نصفالنهار مبدا(نیمروز – سیستان) حساب کنند، از سوی بسیاری از دانشمندان و تاریخنگارانپذیرفته شدهاست. این محاسبات و پردازشهای پیچیده، بدون سودجستن ازابزارهایی که در مثلثات و محاسبات زاویهای به کار میرود، غیرممکنبودهاست. یکی از این ابزارها که در لاتین اکواتوریوم، Equatorium، نامیدهمیشود برای تعیین مدار خورشید و سیارات به کار میرفتهاست.
12- مواد نفتی:
موادنفتی به صورتهای گوناگون در جهان باستان، ایران و میانرودان، شناخته شدهو به کار برده میشدهاست. گذشته از استفادههای سوختی و گرمائی که ازآغاز عمل شناخت قیر و برداشتهای متافیزیکی از آتش و آتشجاویدان بوده، دردانش و فناوری استفاده میشدهاست. کاربرد آن به صورت عامل چسباننده،عایقبندی کننده و ملات بودهاست. ایرانیان، کف کشتیها را قیراندود ونفوذ ناپذبر میساختهاند.
13- استفاده از آتش در صنایع نظامی:
کاربردآتش در جنگ، برای سوزاندن کشتیها و تأسیسات دریایی دشمن، از دوران باستانمعمول بودهاست. در ارتش ایران، هم در نیروی زمینی و هم در نیروی دریاییهمواره گروهی به نام نفتانداز، نپتان یا نفات، با اونیفورم ویژه خودماموریت پرتاب مواد قیری و نفتی را بر عهده داشتهاند. سادهترین روش،پرتاب آتش با تیر بودهاست، این روش سپس به صورت پرتاب ظرفی از آتش،نارنجک مانند، تکامل پیدا نمود. برای پرتاب ظرفهای بزرگ از ابزارهایمکانیکی، همچون منجنیق، سود میجستند. نفت یا نپتا، که در شاهنامه از آنتحت عنوان قاروره یاد شدهاست، تا مدتها جزو اسرار نظامی بود. پروکوپیوس،Preoccupies، تاریخ نگار رومی در سده ششم میلادی، از روغن مادها ناممیبرد و میگوید که ایرانیان، ظرفهایی از روغن مادها و گوگرد را پر کردهو آنها را آتش زده و به سوی دشمن پرتاب میکنند. پروکوپیوس میگوید که اینماده در روی آب شناور مانده و به محض تماس، کشتیهای دشمن را به آتشمیکشیدهاست. در شاهنامه فردوسی واژه قیر به صورت قار به کار رفتهاست.
14- خشاب یا چراغ دریایی:
ازدورانهای پیشین در دریای پارس ساختمانهایی ساخته بودند که بر فراز آنهاآتش افروخته میشد. این ساختمانها عمل برجدریایی و چراغدریایی را برایراهنمایی دریانوردان و همچنین خبررسانی انجام میدادند. فاصله اینچراغهای دریایی چنان بوده که با پدید شدن یکی، دیگری نمایان میشدهاست.برجهای دریایی، با آتشی که بر فراز آنها افروخته میشد، به چند دلیلساخته میشدند. نخست آنکه، با بالا آمدن آب در زمینهای کم عمق این خطروجود داشته که کشتیها ندانسته به سوی آبهای کم عمق رفته، به شن نشسته ونابود شوند. دوم آنکه، با دیدن نور در تاریکی، کشتیها، در تاریکی شبانگاهو هوای ابری راه و جهت خود را بیابند. سوم اینکه، در صورت یورش دزدان وغارتگران دریایی، به پادگانهای زمینی و رزمناوها خبر داده تا به سرعتجهت مقابله با آنها اقدام کنند. دلیل چهارم این بودهاست که دریابانهایمستقر در این ساختمانها، پدیدههای هواشناختی و دریاشناختی را ثبتمیکردهاند. دریانوردان تازهکار ایرانی از این اطلاعات برای رویارویی بارخدادهای هوا و دریا، به ویژه رخدادهای چرخهای و دورهای استفادهمیکردند.
15- دوربین یا تلسکوپ:
در تاریخسلسله پادشاهی یوان در چین مندرج شده که برای تأسیس رصدخانه پکن، بهسرپرستی کوئوشوچینگ منجم دربار، تعدادی ابزارهای رصدی از رصدخانه مراغه درایران خریداری شدهاست. از جمله این ابزارها ذات الحلق، عضاده (الیداد)،دو لوله رصد، صفحهای با ساعتهای مساوی، کره سماوی، کره زمین، تورکتوم(نشان دهنده حرکت استوا نسبت به افق) هستند. چینیان لوله رصد را«وانگ-تونگ» نامیدهاند. به گفته تاریخ سلسله پادشاهی یوان ایرانیان ازاین اختراع نه تنها برای رصد اجرام آسمانی، بلکه برای مشاهده دوردستها،به ویژه در دریا سود میجستهاند.
16- پزشکی دریایی:
درسفرهای دریایی اکتشافی که در زمان هخامنشیان انجام میشد، همواره پزشکانیبا کاروانهای دریایی همراه بودند که وظیفه مراقبتهای بهداشتی دریانوردانرا بر عهده داشتهاند. در دانشگاه جندیشاپور، دوره ساسانیان، هم بخشی بهگردآوری اطلاعات در باره بیماریهای دریانوردان و راههای درمان آنهااختصاص داشتهاست. اما نخستین کتابی که در این باره نوشته شد، بخشی ازکتاب جامع، فردوس الحکمه، است که توسط علی بن ربان طبری (تبرستانی)، پزشکایرانی، گردآوری و تالیف شدهاست. ربان تبرستانی، یک پزشک بود که در طیسفرهای فراوان دریایی خود اطلاعاتی در باره بیماریهای دریانوردان و درمانآنها گردآوری نمود. او یادداشتهای ارزشمند خود را برای پسرش علی به میراثگذاشت. علیبنربان تبری نخستین کتاب جامع در پزشکی را نوشت که بخشی از آنبه بیماریهای دریایی و درمان آنها اختصاص داشت. هم او بود که در زماناقامتش در شهر ری به آموزش پزشکی پرداخت و رازی پزشک نامدار ایرانی و کاشفالکل، شاگرد او بوده و اصول علم طب را از وی فراگرفته بود. ابوعلیسینا همدر بخش پنجم کتاب قانون، بیماریهای کل بدن، فصلی را به بیماریهای دریاییاختصاص دادهاست. علی بن عباس اهوازی نیز در دانشنامه پزشکی خود در سدهچهارم هجری در این زمینه مطالبی را ارائه داشتهاست.


منبع ویکی پدیای فارسی.........