رباتیک و اتوماسیون صنعتی در ایران و جهان





هنگامیکهسال 2007 میلادی به پایان رسید حدود 1 میلیون ربات صنعتی و 5.5 میلیونرباتخدماتی در سرتا سر جهان ( البته تا آنجا که انسانها توانسته اند دستپیداکنند ) مشغول به فعالیت های مختلف بودند. آنها در کارخانه ها ، درمکان هایخطرناك ، در بیمارستان ها ، در املاك شخصی ، در مکان های عمومی ،زیر آب ،زیر زمین ، در مزارع ، در آسمان وحتی در فضا بودند . می بینیدربات ها همهجا هستند ، آنها دیگر تبدیل به یک اقلیت قومی شده اند .جمعیتی که پیش بینیشده تا پایان سال 2011 به حدود 18.2 میلیون در کل جهانبرسند . دنیا داردتغییر می کند با سرعت بیشتر از آنچه ما فکر می کنیم.

برطبق آخرینآمار فدراسیون بین المللی رباتیک IFR ، InternationalFederation ofRobotic که هر ساله در حوالی ماه اکتبر اعلام می شود واطلاعاتی مربوط بهجنبه های متفاوت جمعیت ربات در جهان را تا پایان سالقبل ار آن و البته پیشبینی هایی نسبت به آینده را اعلام می کند ، در سال2011 ، 17 میلیون رباتخدماتی و 1.2 میلیون ربات صنعتی در جهان مشغولخواهند بود . ربات خدماتی ازنظر این فدراسیون علاوه بر آنکه به هر رباتغیر صنعتی اطلاق می شود به دودسته ی ربات های خدمات تخصصی ( مانند رباتجراح ، ربات مین یاب ، رباتنظامی ، ربات فضانورد و ...) و ربات های خدماتشخصی ( مانند ربات نظافتکننده ، ربات چمن زنی ، ربات های سرگرم کنندهو...) تقسیم می شوند.

واضحاست که میزان استفاده از ربات ، چهصنعتی و چه خدماتی ، در یک کشور نسبتمستقیم با میزان توسعه و پیشرفت آنکشور در زمینه های مختلف دارد .( و نیکمی دانیم که توسعه برای یک کشورباید همه جانبه باشد نه تک بعدی !) سازمانهایی در جهان وجود دارند که بهارائه آمار هایی کم و بیش مشابه در موردوضعیت رباتیک و اتوماسیون در جهانمی پردازند که مطالعه ی آنها ادعای فوقرا اثبات می کند . این مقاله سعیمی کند تا رویکردی صنعتی در قبال رباتیک ووضعیت آن در جهان و ایران ارائهدهد.

بر طبق اعلام دپارتمان آمارفدراسیون بین المللی رباتیک کهچند ماه پیش ( اکتبر 2008 ) منتشر شد ، درسال 2007 نسبت به سال قبل از آن114365 ربات جدید صنعتی در کارخانه هایدنیا نصب شد . از نظر کمیت حدود 3%و از نظر ارزش حدود 11 % که معادل 6میلیارد دلار آمریکا می باشد ، دربازار تجارت رباتهای صنعتی رشد به وجودآمده است. اما مطالعات نشان می دهداگر به بازار فروش ، سیستم های مهندسی ،نرم افزار ، قطعات جانبی و ...نیز توجه شود در سال 2007 ، 18 میلیارددلار ( حدود 3 برابر) این بازار ، « افزایش سود » داشته است . با این همه، اما با مقایسه ی آمارهای اینسازمان در این سال ، نسبت به سال های قبلنشان داده شده است که بازاراتوماسیون و رباتیک صنعتی در بعضی از کشورها یتوسعه یافته مانند آمریکا وژاپن تا حدی ایستا بوده. یعنی به گونه ای اینبازار در این جوامع اشباعشده است . اما فروش تعداد زیاد ربات در سایرکشورها نشان از تمایل فوقالعاده ی آنها به پیوستن به دنیای این تجارت میباشد.

بررسی هانشان می دهد صعود درمیزان خرید و استفاده از رباتصنعتی به دو گونه است ؛اول در کشورهای صنعتی ، که تمایل به استفاده ازربات در صنایعی به جزصنایع موتوری ، خودرو سازی و الکترونیک را دارند ودوم در کشورهای توسعهیافته ای چون چین ،هند ،برزیل ،آرژانتین و روسیه کهآن چنان در مقایسه بارقبای صنعتی خود در استفاده از ربات در صنایعی چوناتومبیل سازی والکترونیک پیشرو نبوده اند و حال به این روش تمایل پیداکرده اند.مثلا دربرزیل استفاده از رباتهای صنعتی تقریبا 2 برابر شده و هندبا وارد کردن5000 ربات جدید ، 11 % افزایش داشته است.

متقاضیاناصلی آسیایییعنی ژاپن و کره ی جنوبی ، که در سال های منتهی به سال 2005 بابیش از 70هزار نصب جدید ربات در صنایع خود ، بالاخص خودرو سازی ، به نوعیبی نیازیدر این قسمت رسیده اند ، حال نسبت به آن زمان کاهشی را در اینمعیار داشتهاند. در اروپا ، آلمان قلب تپنده ی این بازاراست . آلمانتوانست با نصببیش از 14 هزار ربات جدید علاوه بر آنکه رکورد نصب ربات دریک سال را ،کهقبلا در اختیار ژاپن بود ، بشکند ، فاصله ی خود را نیز باآمریکا به عنواندومین کشور از نظر دارا بودن ربات صنعتی از بین ببرد.آلمان 40 % بازاراروپا را در اختیار دارد. پس از آن ایتالیا با 16 % وفرانسه با 7% قراردارند .ایالات متحده آمریکا نیز به علت قرار گرفتن در یکرقابت شدید صنعتیبا کانادا ، در این بازار 9% افزایش کمی داشته است . امابا توجه به سقوطاین بازار در سال 2006 نسبت به 2005 میانگین ثابتی را در 3سال اخیر دارابوده است.

صنایع اتومبیل سازی و موتوری بیشترینپتانسیل را برایاستفاده از ربات دارند همان گونه که خواهیم دید چگالی رباتدر این صنایعبسیار بیشتر ا ز سایر صنایع است.

چگالی ربات : R/10000H

فدراسیونبینالمللی رباتیک میزان توانایی اتوماسیونی یک کشور را با معیاری به نامچگالیربات مشخص می کند . بدین ترتیب که به مقدار ربات های صنعتی نسبت به10000کارگر در واحدهای صنعتی ، چگالی ربات اطلاق می گردد . ژاپن با اینتعریف بااختلاف بسیار بسیار زیاد در صدر جدول قرار دارد یعنی ژاپناتوماسیونیزهترین و رباتیزه ترین کشور دنیا ست. در این جدول ایتالیا ،آلمان و کره یجنوبی در رتبه های بعدی هستند. البته به طور خاص نیز درصنعت اتومبیل سازی، بیشترین چگالی ربات را همچنان ژاپن داراست ،در اینصنایع در ژاپن به ازایهر 5 کارگر یک ربات مشغول به فعالیت است .ایتالیا ،آلمان ، ایالات متحده وفرانسه در رتبه های بعدی هستند.

قیمتربات های صنعتی از سال 1990تا به امروز تقریبا نصف شده در حالی که کیفیتو کارایی آنها تا 5 برابرافزایش یافته . این در حالی است که بر اساسآمارهای موجود حقوق و مزایایکارگران در این مدت مثلا در ایالات متحده 80% افزایش داشته است.

در ایران :

برایبدستآوردن دیدی بهتر نسبت به وضعیت رباتیک صنعتی در کشور ایران بد نیستبدانیمبعد از ژاپن و کره ی جنوبی در آسیا بیشترین چگالی ربات با اختلافزیاد دراختیار چین و بعد از آن ، تایوان ، هند ، سنگاپور ، اندونزی ،مالزی ،فیلیپین ، تایلند و ویتنام می باشد که در مجموع رقم ناچیزی را بهخوداختصاص داده اند . این در حالی است که ایران در این رده بندی جایندارد وبا این وجود به گفته ی رئیس ایران خودرو ، ایران کشوری است که بهزودی بهچهارمین قطب تولید کننده ی خودرو در آسیا تبدیل می شود.

درسال2005 فدراسیون بین المللی رباتیک اعلام کرد که در ایران و در سال2003تعداد 336 و در سال 2004 تعداد 106 ربات صنعتی نصب شده است . البتهگرچهآمار دقیق تری در این رابطه وجود ندارد ، ناظرین امر تعداد کل رباتهایصنعتی در ایران را به سختی 1000 دستگاه تخمین می زنند.

درخطتولید پراید در کارخانه ی سایپا اولین ربات های صنعتی ایران که محصولژاپنو کمپانی کاوازاکی بودند در سال 1373 نصب شدند . کار این ربات ها جوشکاریسقف و بدنه ی آن خودرو بود ، گرچه کمتر از یک دهه پس از آن ، این رباتهاجای خود را ABB به 2 ربات مدرن تر کمپانی محصول کشور سوئد و سوئیس دادند.پس از سال 1373 کمپانی های داخلی کم کم و البته با سرعت فوق العادهپایینبه این نتیجه رسیده اند که باورهایی چون بی کار شدن کارگران درصورتاستفاده از ربات و یا هزینه ی سرسام آور برای « هیچ » باورهایینادرستهستند . گرچه این دید هنوز فراگیر نشده است اما رابطه ی مستقیم بینتوسعهو مدرن بودن صنعت و نیز استفاده از ربات های صنعتی و فناوری های نوبرایرسیدن به افزایش کیفیت و رشد و تعالی کشور را نباید فراموش کرد . شایدبههمین دلایل بود که تعدادی از شرکتهای اتوماسیونی در سال 1373 انجمنصنفیشرکتهای اتوماسیون صنعتی را به عنوان یک انجمن کارفرمائی در وزارتکاروامور اجتماعی تحت شماره 133 به ثبت رساندند و اکنون با گذشت بیش ازیکدهه از فعالیت ، دارای حدود 120 عضو فعال در زمینه های گوناگوناتوماسیونصنعتی مانند سیستم های اتوماسیون برای فرآیندهای پیوسته و گسسته، سیستمهای مکاترونیکی ، سیستمهای توزین و تست و... می باشد.

انجامپروژههای اتوماسیون توسط شرکت داخلی امروزه امکان پذیر است و بسیاری ازپروژههای کوچک و بزرگ داخلی توسط این شرکتها انجام می شود.اما هنگامی کهصحبت ازساخت و تولید سیستمهای اتوماسیون می شود ، وضعیت به گونه ای دیگراست . صنفشرکتهای اتوماسیون صنعتی ایران دلایل این عدم توانمندی را اولاعدم وجود یکسازمان حمایت کننده و نیز خلاء یک استراتژی منسجم توسعه ای درسطح ملی وثانیا حساس بودن این فناوری در واحدهای تولیدی و در نتیجه عدمخطر پذیریمدیران در اعتماد به سیستم های ساخت داخل به دلیل عدم وجودتضمین هایعملکردی کافی از قبیل گواهینامه های استاندارد و مراجع مناسب ،در کنارعواملی چون پراکندگی بازار که برخی هزینه ها را برای ورود بهبازار بسیاربالا می برد ، می داند.

این حقیقت که با حذفانحصارات و موانعتجارت آزاد ، اقتصاد ایران در معرض هجوم فزاینده ی شرکتهای خارجی جویایبازارهای جدید قرار می گیرد ، وجود دارد . این شرکت هاتوانسته اند چه ازنظر قیمت (مانند محصولات برخی تولید کنندگان چین ) و چهاز نظر کیفیت(مانند محصولات آلمانی ) مشتریان خود را درون مرزهای ایرانپیدا کنند.رقابت در این وضعیت اگر هوشمندانه نباشد منجر به شکست خواهدشد. روی آوریبه خطوط تولید خودکار و رباتیک در صنعت یکی از راه هایی استکه ایران به آنسمت باید حرکت کند . تاکنون تنها چند شرکت نو پا و کوچک کهعمده فعالیتشاندر زمینه ی برق است به کار تعمیر ، نگهداری و راه اندازیسیستم هایاتوماسیون و نیز برخی دیگر به واردات ابزارآلات و سیستم هایرباتیک واتوماسیون پرداخته اند.

سوال اینجا است حال که لزومقدم گذاشتندر این مسیر برکسی پوشیده نیست ، چرا کارخانه های ایرانی نسبتبهاستانداردهای جهانی بسیار کم از سیستم های اتوماسیون و نیز ربات هایصنعتیاستفاده می کنند؟ این ربات ها می توانند وارداتی باشند ، مانندبسیاری ازکشورهای دیگر . اما اگر این امکان به هر دلیلی موجود نیست پسچرا پروژه هایدر دست اجرای موسسات دانشگاهی و صنعتی که به گفته یسرپرستان آنها نظیرCEDRA (پروفسور مقداری) یا سیکو (دکتر کاظمی ) که میتوانند ربات های صنعتیرا در حد استانداردهای جهانی بسازند تا این مقدارکم است؟ و اگر پروژه ایهم هست چرا موردی ساخته می شود و یک ربات صنعتی درایران به تولید انبوهنمی رسد؟

شاید یک پاسخ تکراری همان بحث عدمارتباط بین صنعت ودانشگاه است. شاید نگاه سنتی مدیران باعث این امر میشود و یا شاید صنعتداخلی ما به علت عدم پیشرفت ، نیازی به تولید انبوهربات ندارد . بحث عدمسرمایه گزاری کلان در بخش تحقیقات نیز جای خود رادارد . اما پاسخ هر چهباشد مسئولین امر با توجه به قرار گرفتن کشوردراهداف چشم انداز 20 ساله ،می بایست راه حل های قابل قبول ارائه دهند و درجهت سامان دادن به اینوضعیت باشند.

رئیس هیئت مدیره ی انجمناتوماسیون معتقد است اگر یکپروژه را در فاز های طراحی ، ساخت ، نصب و راهاندازی در نظر بگیریم ، دربخش طراحی و نصب و راه اندازی ایران با مشکلیروبرو نیست اما فناوری ساختبسیار پیشرفته است که بیش از 800 نوع ابزاردقیق و سیستم کنترل در دنیاساخته می شود .بر همین مبنا برای چنین کاریسرمایه ای بسیار کلان نیاز استکه بخش خصوصی نمی تواند و البته از تواندولت نیز خارج است.

به هرحال بد نیست بدانیم سه قدرت صنعتی اولجهان یعنی آمریکا ،ژاپن و آلمان بهترتیب 39 % ، 23 % و 10 % از کلسیستم های اتوماسیون و رباتیک صنعتی جهانرا تولید می کنند و نیز همین سهکشور ، مصرف کننده همان وسایل و ابزار بهترتیب با 26 % ، 36 % و 16 %هستند که به خوبی نشان می دهد برای پیشرفت درصنعت ، باید هم مصرف کننده یقوی ای باشید و هم تولید کننده ی خوبی. اینمقاله را به امید آن روز کهنام ایران در لیست برترین های صنعتی آسیا قرارگیرد ، به پایان می بریم.

نوسنده : امیر بهادری فرد


مراجع:

World Robotic 2008
ifr.org
Discover Magazine
aiaciran.com
ماهنامه سایپا گستر
]

این مصاحبه قبلا در شماره اول نشریه رباتیکی و دانشجویی «هامین» [ وابسته بهانجمن علمی رباتیک دانشگاه صنعتی شاهرود ] چاپ شده است .