پیشینه


واژه «شطرنج» تلفظ فارسی «چاتورانگا » است، کلمهای کهدر زبان سانسکریت برای نام گذاری این بازی به کار برده میشود، هندجاییست که معمولاً از آن به عنوان نخستین زادگاه این بازی یاد میشود.اگر چه بازیهای مشابهی در کره، چین،ژاپن و تایلند رواج داشته، اما شطرنجامروزی به این بازی هندی برمی گردد که در دوره ساسانیان وارد ایران شده وآنگاه در کشورهای اسلامی، اروپا و روسیه تکامل پیدا کردهاست. برخی شطرنجرا یک سرگرمی میدانند و عدّهای دیگر آن را یک ورزش رزمی ذهنی محسوبمیکنند. موفقیت در این ورزش بیش از هر چیز به توان تحلیل و فهم انتزاعیذهن وابستهاست.

موقعیت مهرهها در آغاز بازی.
حتما صفحهٔشطرنج را دیدهاید. یک صفحهٔ ۸ در ۸ خانه که یکی در میان سیاه و سفیدهستند. اگر میخواهید طبق استانداردهای بین المللی صفحه را نشانهگذاریکنید، دستور زیر را پیش بگیرید. صفحه را روی میز بگذارید و به آن نگاهکنید! حالا ردیفی که نزدیک به شماست یعنی ضلع پائین مربع را نگاه کنید!خانهای که در منتها الیه سمت راست و در آخر و سمت راست قرار دارد را نگاهکنید! اگر سفید بود که هیچی، اما اگر سیاه بود لطفا ۹۰ درجه صفحه رابچرخانید تا شماره گذاری را شروع کنیم!
حالا که آخرین خانه سمت راست وپایین سفید شده، آن را H, و تا سمت راست به عقب تا A آنها را شروع بهنامگذاری کنید. شمارهها را داخل خانهها ننویسید زیر خانهها بنویسید.حالا از سمت راست و همان پایین یعنی کنار همان خانهای که باید سفید باشدرا ببینید، کنار خانهٔ اول را ۱ بنامید و تا آخر که ۸ باشد آن را ادامهبدهید. حالا شما یک صفحهٔ شطرنج علمی دارید و بهتر میتوانید شطرنجبیاموزید، بازی استادان را ببینید، تجزیه و تحلیل کنید، واریانتها راآموخته حفظ کرده و بازی تان را ثبت کنید. نکته دیگر در رابطه با نوشتن نامهر مهرهاست که در پایین امدهاست.
مهرههانام حرف نگاره
پیاده P
اسب N
فیل B
رخ R
وزیر (فرزین) Q
شاه K
• پیاده (سرباز)
• اسب؛ مدرنN - کلاسیک C (ایتالیایی)
• فیل؛ مدرن B - کلاسیک F (ایتالیایی)
• رخ ؛ مدرن R - کلاسیک T (ایتالیایی)
• وزیر(فرزین)؛ مدرن Q - کلاسیک D (ایتالیایی)
• شاه؛ مدرن K - کلاسیک R (ایتالیایی)
انواعمهرههای این بازی هستند. شخصی برندهاست که بتواند شاه حریف را با خطرزدن( کیش) مواجه کند به طوری که حریف راهی برای «رفع کیش» نداشته باشد.
پیاده
یاسرباز ضعیفترین مهرهٔ بازیست که هر کدام از بازیکنان (سیاه یا سفید) ۸عدد از آن دارند که در ردیف یکی مانده به آخر قرار میدهند. پیاده به جزحرکت اول که میتواند ۲ خانه مستقیم به جلو برود، بقیهٔ حرکتها را بایدخانه به خانه انجام دهد. پیاده بعد از رسیدن به آخرین ردیف در خانهٔ حریفاختیار دارد به یک مهرهٔ دیگر (به جز شاه) بنا بر خواست بازیکن ( کهمعمولاً وزیر است ) تبدیل میشود. سرباز تنها مهرهای ست که به همان شکلیکه حرکت میکند (مستقیم به جلو) مهرهٔ حریف را نمیگیرد بلکه میتواندمهرههایی را که در دو خانه چپ و راست خانه جلوی خود هستند را بگیرد.همین طور پیاده تنها مهرهای ست که قادر نیست به خانهای که قبلا در آنمستقر بوده و از آن رفته برگردد و فقط به سمت جلو پیش میرود.

سرباز سفید در d۵ میتواند یا رخ سیاه در c۶ یا اسب اسب سیاه در e۶ را بزند.


اسب
اسبمهرهای ست که به همراه فیل از آنها به عنوان سوار سَبُک یاد میشود. ارزشاسب برابر سه و نیم واحد پیادهاست. حرکت اسب به صورت ۲ خانه به سمتهایجلو، عقب، راست و چپ و یک خانه در جهت عمود بر آن (برای عقب و جلو بهسمتهای راست و چپ و برای راست و چپ به سمتهای عقب و جلو) خواهد بود.یعنی اگر اسب ۲ خانه به سمت جلو رفت حرکت خود را با یک خانه به چپ یاراست ادامه میدهد و در واقع مسیر را میشکندو حرکتش را به مانند حرف Lلاتین انجام میدهد. اسب تنها مهره شطرنج است که مانعی برای حرکت او وجودندارد و در صورتی که خانهٔ مقصد تحت اشغال نباشد، بدون هیچ مشکلی به آنجابرود. ( به اصطلاح میتواند بپرد.)
فیل (پیل)
فیل یکی دیگر ازسوارهای سَبُک بازی شطرنج است که ارزش غیر رسمی آن توسط استادان فن، سه ونیم پیاده ارزیابی میشود. فیل مهرهای است که میتواند به صورت اریب و درصورتی که مانعی نباشد یا خانهٔ مقصد مشغول نباشد، به طور نامتناهی وطولانی، به خانهای در دوردست بنشیند. همانند اسب، هر طرف سیاه یا سفید ۲فیل دارند که با توجه به چیدمان آنها در صفحه، یکی از آنها در خانهٔ سفیدجای میگیرد و دیگری در سیاه. از آنجا که هیچ فیلی امکان ندارد از مسیراریب خود که همیشه دارای یک رنگ است خارج شود، پس یکی از فیلها فیل سفیدنام دارد و دیگری فیل سیاه.
رخ
رخ مهرهای قوی در شطرنج محسوبمیشود که حضور آن به ویژه در انتهای بازی راهگشاست. رخ به همراه وزیر«سوارهای سنگین» نامیده میشوند. هر بازیکن شطرنج ۲عدد رخ در اختیار داردو در مجموع ۴ رخ در کل صفحه موجود است که هر کدام در یکی از چهار گوشهٔصفحهٔ شطرنج (A۱, A۸, H۱, H۸) قرار میگیرند. رخ در شطرنج به صورت عمودی وافقی حرکت میکند و میتواند در صورت نبودن مانع یا اشغال خانهٔ مقصد، یکستون یا یک ردیف کامل را هم طی کند.
وزیر (فرزین)
وزیرها قویترینمهرههای شطرنج محسوب میشوند. قدرت یک وزیر برابر با ۹ پیاده ارزیابیمیشود. وزیربه ۲ صورت اریب و مستقیم (عمودی یا افقی) حرکت میکند و بههمان ترتیب مهرهای را میگیرد. هر یک از طرفین بازی شطرنج فقط یک وزیردارند. وزیرها بین شاه و فیل قرار میگیرند یعنی وزیر سفید در خانهٔ D۱ ووزیر سیاه در همان ستون در خانهٔ D۸.
شاه
حیاتیترین مهرهٔ بازیایست که در واقع حضور تمام مهرههای شطرنج برای دفاع از شاه خود و حمله یاتخریب مستقیم یا غیر مستقیم شاه حریف هست. شاه فقط میتواند به تمامیاطراف و خانههای مجاور خود برود. نکتههای مهم در رابطه با شاه:بین ۲ شاههمیشه باید لااقل یک خانه فاصله باشد.
در صورت این که شاه توسط هر یکاز مهرههای شطرنج (غیر از شاه حریف) مورد تهدید قرار گرفت، اصطلاحا کیششده و ۳ راه (برای اسب ۲ راه) برای «رفع کیش» وجود دارد. ۱-حرکت دادن شاه
۲-گرفتن مهرهٔ تهدید کننده
۳-گذاشتن مانع در مسیر تهدید مهرهٔ تهدید کننده شاه.

از آنجا که اسب مانعی برای حرکت نمیشناسد، بنا براین رفع کیش با حربه آخر امکان ندارد.
حرکتهای استثنایی در شطرنج
قلعهٔ شاه یا قلعهٔ کوچک
حرکتیکه درصورت وجود شرایط زیر، شاه ۲ خانه به سمت رخ میرود و رخ به خانهٔ بعداز شاه و آن سمت دیگر شاه میرود. این حرکت حداکثر یک بار در بازی و درصورت برقراری ۳ شرط زیر انجام میشود: ۱-شاه و رخی که میخواهد قلعه برودتا آن لحظه حرکتی نکرده باشند. ۲- بین شاه و رخ هیچ مهرهای نباشد. ۳-شاهو محل عبور وی در هنگام انجام این حرکت نباید با خطر مهرهای از حریف روبه رو باشد.(در معرض کیش باشد.) اگر شرایط بالا برقرار بود، حرکت قلعهعبارت است از عبور شاه از خانهٔ مجاور خود به سوی رخ و قرار گرفتن شاه درخانهٔ بعدی و قرارگرفتن رخ در خانهٔ مجاور شاه (همان خانهای که شاه از آنعبور کرده یا به اصطلاح «از رویش پریده»).
قلعهٔ وزیر یا قلعهٔ بزرگ
درست مانند قلعهٔ شاهاست ولی در سمت دیگر، یعنی عمل قلعه رفتن با رخ سمت وزیر انجام میپذیرد.

آن پاسان
اینلغت فرانسوی به معنی در حال حرکت است. به وقتی گفته میشود که سربازمیتواند در حرکتی که مقصدش سرباز حریف نیست، سرباز حریف را بگیرد.
اگرسرباز یکی از طرفین در ردیف پنجم خود (ردیف چهارم حریف) باشد و سرباز حریفدر یکی از دو خانه چپ و یا راست آن باشد، میتواند به پشت سرباز حریف رفتهو آن را بگیرد.
درجات شطرنجبازان
قدرت هر شطرنجباز با یک امتیازعددی که در انگلیسی ریتینگ نام دارد محاسبه میشود. این عدد بر اساسبازیهای رسمی انجام شده هر بازیکن تعیین میشود و هر سه ماه یکبار توسطفیده منتشر میشود. هر یک از فدراسیونهای ملی نیز ممکن است درجات خاص خودرا داشته باشند که در آن کشور مورد پذیرش است.
درجههای استادی درشطرنج توسط فدراسیون جهانی شطرنج اعطا میشود که به این شرحند:استاد بزرگعنوانیست که فیده از سال ۱۹۵۰ به شطرنجبازی که به بالاترین سطح مهارت دربازی رسیدهاست اعطا میکند. شرط اصلی احراز این عنوان رسیدن به ریتینگ۲۵۰۰ است. گرچه در سال ۱۹۵۰ تنها ۳۹ نفر به دریافت این لقب مفتخر شدند.اما هم اکنون بیش از ۹۰۰ استاد بزرگ در سراسر دنیا وجود دارند . سرگئیکاریاکین از اوکراین با دست یابی به این عنوان در سال ۲۰۰۲ در حالی که فقط۱۲ سال و ۷ ماه داشت جوانترین استاد بزرگ شطرنج تاکنون است.
استاد بینالملی
استاد فیده
استاد بزرگ زنان این عنوان برای بانوانی که در سطحی میان استاد فیده و استاد بین المللی قرار دارند در نظر گرفته میشود.
استاد بین المللی زنان
استاد فیده زنان