یکیاز مشخصات شاهان قدرتمند، داشتن همسران متعدد و حرمسرای مجلل بود. زیباییو جوانی دو شرط ساده ورود به حرمسرا به حساب میآمد. ولیکن هستۀ اصلی زنانحرمسرا متشکل از زنان نزدیک و نزدیکان درجه اول شاه بود که با کنیزان وخدمۀ آنان کامل میشد. دررأس همه این زنان مادر شاه قرار داشت سپس مادران ناتنی و خالهها، عمههاو خانمهای مسن خانواده سلطنتی بودند که در صورت تمایل پس از مرگ همسرشان،پادشاه قبلی، در حرمسرای شاه بعدی باقی میماندند. سپس همسران عقدی پادشاهکه معمولاً از خانوادههای قاجار و اشراف درجه اول کشوری انتخاب میشدند ومهمترین رکن حرمسرا را تشکیل میدادند.

اینانبیشتر به دلیل مصالح سیاسی و پیوند خانوادگی ما بین بزرگان ایل و طایفهانتخاب میشدند تا مرهمیباشند بر هیجانات داخل کشور و شاه را از شورش وطغیان قبایل و ایلات و دسایس بزرگان باز دارند. این ازدواجها بر اساس وصیتآقامحمدخان قاجار سر سلسله قاجاریه انجام میشد و بسیار مهم بود چرا که اواعتقاد داشت بین دو طایفه و تیره ایلات قاجار (قوانلو و دولو) میبایست ازطریق همین ازدواجها اتحادی ایجاد شود.

همسران عقدی شاه معمولاً توسط مادر او انتخاب میشدند و فقط فرزندان این زنان حق انتصاب به مقام ولایتعهدی را داشتند.
دستهسوم و گروه آخر زنان صیغهای یا موقت بودند که بنا بر میل شاه انتخابمیشدند و از سایر طبقات جامعه بودند. اینان از محبوبیت زیادی نزد شاهبرخوردار بودند و گاه بعضی از آنها تا درجه سوگلی ترقی مینمود ومیتوانست مانند ملکه حکم براند. از این میان میتوان به انیسالدولهاشاره کرد.
گاه گروهی از اینان به شکل پیشکشی سران و بزرگان کشوری بهحرمسرا راه مییافتند تا وسیلهای برای ارتقاء جایگاه صاحبان قبلی خودشوند. آخرین دسته زنان حرمسرا، زنانی بودند که به صورت کنیز خریداری شدهبودند تا خدمتگزار زنان دیگر باشند.

سلسله مراتب زنان در کلیهسلامها، مجالس رسمیو معاشرتها رعایت میشد. شرفیابی به پیشگاه شاه نیزشامل همین سلسله مراتب بود. سلامهای مخصوص نیز بدین منظور انجام مییافتکه تا زمان فتحعلی شاه روزی یک بار و از زمان محمد شاه هفتهای یک بار بودو پس از مرگ وی منسوخ گردید و فقط در اعیاد رسمیبرگزار میگشت.


هریک از این زنان به میزان نفوذی که در نزد شاه داشتند حقوق و مستمریماهیانه دریافت میکردند مگر (کنیزان) که خرجشان با سوگلیها و زنان درجاتبالایی که به آنها خدمت میکردند، بود. این حقوق و مقرری شامل فرزندانذکور و اناث شاه البته تا زمانی که در حرمسرا بودند نیز میگردید. گاهحقوق زنان شاه حواله به گمرکات بود که هر ماه تحویل اعتمادالحرم میشد واو پس از تقسیم نزد زنان میفرستاد. «... این کار برای وی سود فراوان داشتزیرا از حقوق هر یک به فراخور حال و مناسبات مبلغی برمیداشت. انیس الدوله(سوگلی ناصرالدین شاه) دارای دستگاه عظیمیبود و حقوقی معین نداشت زنهایدرجه اول شاه را ماهی هفتصد و پنجاه تومان حقوق بود. زنهای درجه دوم بهتفاوت از پانصد تا دویست تومان داشتند و صیغههای درجه سوم را از یکصد تایکصد و پنجاه تومان مقرری بود. دخترهای بزرگ شاه سالی هزار تومان حقوقداشتند».


اگرتصور شود که زنان اندرون موجودات بیکاری بودند و از هرگونه علم و دانش ومهارتهای ورزشی و هنری بی بهره بودند، به بیراهه رفتهایم. هر روز تعدادیاز اساتید جهت تعلیم دختران و زنان اندرون به آنجا رفت و آمد میکردند.بسیاری از زنان خود به هنرهای گوناگون آراسته بودند و روز را با انواعکارهای هنری چون خطاطی، گلدوزی، سوزن دوزی، مروارید دوزی، نقاشی و بافندگیبه پایان میبردند. به طور مثال مهد علیا ملک جهان خانم، مادر ناصرالدینشاه در اواخر عمر روکشی برای ضریح حرم اما مرضا (ع) با پارچه مخمل مشکی ومروارید بسیار زیبا به دست خود دوخت و آن را به آستانه مقدس حضرت امام رضا(ع) هدیه کرد. این روکش هم اکنون جزء اموال موزه آستان قدس رضوی میباشد.

بسیاریاز این زنان در علوم رزمیچون تیراندازی و کمان داری تعلیم مییافتند بهطوری که بنا بر ذکر منابع جیران تجریشی سوگلی ناصرالدین شاه سوارکاری خبرهبود و فخرالدوله دختر محبوب او نیز در تیراندازی مهارت داشت. بسیاری ازدختران و زنان شاه تحت تعالیم مذهبی و قرائت قرآن قرار میگرفتند و هموارهمراسم مذهبی در اندورن شاهی برای زنان برگزار میشد.

جالب تر ازاین اعطا و واگذاری مشاغل خاص در اندرون به خانمهای مورد اعتماد و موردتوجه شاه بود. جدول زیر نشانگر پاره ای از این مشاغل است:

نوع شغل و توضیحات
1-تقسیم غذای اندرون: خانم کوچک دختر تقی خان و نبیرۀ کریم خان زند در عهدفتحعلی شاه عهده دار این وظیفه بود. بدیهی است چنین وظیفه ای فقط به افرادمطمئن سپرده میشد.
2 - نظارت خانه اندرونی شاه: این مقام در زمان فتحعلی شاه به عهده دلبر خانم بود.
3-نظارت بر زنان ناصرالدین شاه: همیشه سه یا چهار نفر از زنان عاقله را کهدارای کفالتی بودند به عنوان ریاست زنان دیگر انتخاب میکرد و به هر یک ازآنها تعدادی از خانمها را میسپرد و احتیاجات آنها را به وسیله این زنهابرطرف میگردید.
4- نظارتبر خزانه اندرون: از زمان فتحعلیشاه خزانه تقسیم شده بود یکی از اینخزانهها خزانه طلا و جواهرات بود که زیر نظر و مهر و کلید شاه قرار داشتو شاه نگهداری از این صندوقها و جواهرات را به یکی از زنان خود میسپرد.این مقام در زمان ناصرالدین شاه متعلق به کنیز کردی به نام فاطمه بود.
5 -نگهداری از وجوه تقدیمیو پیشکشی این وجوه در زمان ناصرالین شاه به امینهاقدس، یکی از زنان با نفوذ شاه سپرده شده بود تا در آخر سال تقدیم خزانهشود.
6- نامه نگاری بهامپراتریسهای دول خارجی و زنان سفرا و پذیرایی از میهمانان زن خارجی که بهحرم میآمدند: این مقام یکی از شغلهای مهم بود که در زمان فتحعلی شاه مختصآغا باجی بود بعدها به مهد علیای سوم (ملک جهان خانم) و بعد از مرگ وی بهانیس الدوله سوگلی ناصرالدین شاه سپرده شد.