اقبال شناسی در تاجیکستان

چکیده :



در زمان استیلای اتّحاد شوروی میر سعید میر شکر در 1957م به پاکستانسفر کرد و با حیات و آثار اقبال آشنا گردید. او سال بعد مقاله ای در مجلّۀ« شرق سرخ» منتشر نمود که در آن 220 بیت از شعر اقبال را اقتباس نمود. سیفالدین اکرم زاده آواز خوان تاجیک تمام اشعار را با موسیقی کلاسیکی به آهنگدر آورده است. در 1997م نخست کلیات فارسی علامه اقبال به خط سیریلیک و آنگاه ترجمۀ « احیای تفکّر دینی در اسلام » طبع ، و توزیع گردید. علاوه برمیر شکر ، محمد عاصمی ، عبدالله جان غفوروف ، شرفبانو پولاداوه، عید بیگزین الدینوف ، حبیب الله رجبوف از جمله اقبال شناسان تاجیکی می باشند کهمقاله ها و رساله هایی به موضوعات مربوط به اقبال انتشار دادند ، امّا درپاکستان آثار مزبور در دسترس نیست . شاعران تاجیک نظیر مومن قناعت ، لائقشیر علی، گل نظر ، کمال نصر الله و دیگران در سبک واسلوب به اقبال پیرویمی کنند.

***

اگرچه از لحاظ جغرافیایی تاجیکستان از پاکستان فاصله ی چندانی نداردولی محمد اقبال لاهوری شاعر شهیر و متفکّر سترگ شرق نسبت به ایران وافغانستان در تاجیکستان دیرتر معرفی شد. سبب این تأخیر بیشتر رنگ سیاسیداشت.

در زمانی که اقبال لاهوری قلم می زد و شهرتش بال و پر میگشادتاجیکستان- این کشور فارسیگوی آسیای مرکزی - جزء اتحاد شوروی سابق بود .ابر قـدرت جـهانی که بر اسـاس الـحاد بنا شده با خدا اعلام جنگ میکرد ودین و مذهب را افیون توده ها می خواند. ولی با فضل و مرحمت الـهی محـض درچنین دورۀ مشکل از تاریخ تاجیکان، اقبال لاهوری و اندیشه های والایش واردخاک تاجیکستان شد.

در سال 1957 میلادی شاعر شیرین گفتار شوروی تاجیک میر سعید میر شکربه پاکستان سفر نمود و طی سفرش با حیات و آثار علامه محمد اقبال آشناگردید.

به محض آشنایی میر سعید میرشکر تفکّر والا و عظمت اندیشۀ اقبال و آنهم به زبان ناب فارسی را درک کرد و زمان عودت آثار این اخگر تابندۀ آسمانشعر و ادب و تفکّر اندیشه را با خود برد. سال 1958 میر سعید میرشکر مقالهای را در مجلۀ « شرق سرخ » زیر عنوان « محمد اقبال » نشر نمود.

نامبرده در همان مجله : 18 غزل ، 18 دوبیتی ، شعرهای «سرود انجم» ، «ای کرمک شب تاب »،« قطرۀ آب»، « یا چنان کن یا چنین »،« از خواب گران خیز»و « انقلاب ای انقلاب » جمعاً 220 بیت را پیشکش خوانندگان کرد. چند ماهبعد مقالۀ مذکور در خود همان سال1958، میرسعید میر شکر باز مجموعۀ اشعاراقبال را زیر عنوان «شعرها » به دست چاپ سپرد.

از همان زمان تا به حال اقبال لاهوری به شاعر محبوب تاجیکان تبدیلیافت و در ردیف شاعران بزرگ کلاسیک و سخنوران ارجمند معاصر قرار گرفت.

کلام اقبال در تاجیکستان به حکم محیط فارسی بودنش به نقل مجالس و زینت نشستها تبدیل یافت.

رامشگران کسبی به شعر اقبال لاهوری می خوانند و می رقصند. سیف الدّیناکرم زاده آواز خوان تاجیک که همزمان اقبال شناس خوبی نیز هست تمام اشعاراقبال را با موسیقی کلاسیکی شش مقام که در آسیای مرکزی شهرت دارد به آهنگدرآورده است

از سوی دیگر مردم مسلمان تاجیک که در فضای خسته کن لادینی دورانشوروی می زیستند، شعر اقبال برایشان صدای آشنا بود و در آن گمگشتۀ خود رامی یافتند و این روند تا حال نیز ادامه دارد. همین گونه گفتار علامه اقبالجزء لاینفک معنویات مردم تاجیک گشت .

در سال 1966 میلادی در تاجیکستان کتاب «پیام مشرق» اقبال به خط سریلیک چاپ و در سال 1987 تجدید چاپ شد.

بعدتر در سال 1997 میلادی «کلیات فارسی علامه اقبال» از طرف انجمنمحمد اقبال در دوشنبه به سیریلیک برای نشر آماده کرده شد که آنرا نشریاتGraffitiدر اسلام آباد به طبع رسانده، کتابها را به دوشنبه فرستاد.

همچنان اثر مهم محمد اقبال «احیای تفکّر دینی در اسلام » با کوشش دودانشمند تاجیک شراف الدّین امام و بحر الدّین طلبک سال 1997 میلادی باحروف سیریلیک که در تاجیکستان رواج دارد، طبع گردیده پیشکش خوانندگان واقبال دوستان شد.

همین گونه اقبال شناسی در تاجیکستان چون رشتۀ مستحکم ادبیات شناسی وفلسفه تاجیک عرض وجود نموده از بین تاجیکان میر سعید میر شکر ، محمدعاصمی، عبدالله جان غفوروف، شرفبانو پولاداوه، عیدبیک زین الدینوف، حبیبالله رجبوف و امثال اینها اقبال شناسانی می باشند، که مقاله و رساله هـایزیادی راجع به پهلوهای گوناگون اندیشۀ اقبال نوشته انتشار داده اند کهمتأسفانه در پاکستان در دسترس نیستند.

یک عده اثر هایی جالب به زبان تاجیکی دربارۀ محمد اقبال در سمرقندنیز نوشته شده اند که جزء ادبیات شناسی تاجیک محسوب شده، ارزش بلند علمیدارند.

در زمان شوروی و بعد پاشیدگی آن اشعار افکار ضد استعماری اقبال دعوتبه انقلاب و آزادیخواهی و مقاومت در برابر غرب بیشتر مورد توجه قرار گرفتهاز محبوبیت خاصی برخوردار بود.

اقبال شناسی در تاجیکستان در دوائر دینی و مذهبی مورد توجه خاصیقـرار دارد. ملاهـایی تاجیک عـادتاً اقـبال را « حـضرت عـلامه» میخوانند ومی نامند و به او همچون یک روح بزرگ و چهرۀ نادر می نگرند. الحق اقبال درتاجیکستان شاعر جوانان است. جوانان تاجیک از همه بیشتر از کلام ناب وشیوای اقبال الهام می گیرند.

علامه ی لاهور در یکی از ابیات مشهور خود جوانان عجم را مخاطب خود قرار داده، می گوید :



چون چراغ لاله سوزم در خیابان شما

ای جوانان عجم جان من و جان شما


غوطه ها زد در ضمیر زندگی اندیشه ام
تا به دست آورده ام افکار پنهان شما



در سال 1992 اندیشه های اسلام خواهی در تاجیکستان اوج گرفته در رو بهروی کاخ ریاست جمهوری در شهر دوشنبه جوانان تاجیک دست به تظاهرات زده،پیوسته این شعر اقبال ورد زبان شان بود که از میکروفون و بلندگو یک صدا میداد:


از هند و سمرقند و عراق و همدان خیز

باخرقه و سجاده و شمشیر و سنان خیز

از خواب گران خواب گران خواب گران خیز!

شاد روان اعلاخان افصح زاد اقبال شناسی مشهور تاجیک می گوید:

« تا سال 1987م یعنی تا دورۀ آزادی دین در تاجیکستان شوروی تاجیکیاناشعار اقبال را می آموختند معناهای آنها را می اندوختند از مضامین والایآن به حکم ذوق و قریحه شعری حظ وافری می بردند، اما از اندیشه های اسلامیافکار مربوط به الهیات و مسائل عرفانی آنها آگاه نبودند و نمی دانستندعلامه محمد اقبال مبارز یگانگی و وحدت اهل اسلام و معمار پاکستان است.

فقط بعد پاشیدگی اتحاد شوروی آنها آگاه شدند، که از روی عقیدۀ اقبالکه اساس آن تعلیمات فرقان حمید است ، در نظم مساوات مسلمین :

پیش قرآن بنده و مولا یکیست
بوریا و مسند دیبا یکیست



از باز معرفی اقبال در تاجیکستان شاعران تاجیک : مومن قناعت ، لائقشیر علی ، گل نظر ، کمال نصر الله و دیگران در سبک و اسلوب به اقبال پیرویمی کنند، که این به دوام سنتها و محبوبیت سخنور ممتاز پاکستان درتاجیکستان گواهی می دهد زیرا او خود می فرماید، که :



ملّت ار جسم است ، شاعر چشم اوست
جسم را از چشم بینا آبروست



و در آخر به این شعر شاعر جوان تاجیک محمد علی عجمی که در پیروی ازاقبال سروده است [6] و به تأثیر اقبال در شعر معاصر تاجیک گواهی می دهد،توجه فرمائید:



میوه های کفر سر زد از درخت دین ما

بت شکن مردی نمی آید ز هندو چین ما

در سماع می کشان رندی چنین می خواند دوش

باده نوشی اولین شرط است در آیین ما

نیمه شب ناله ها بر آسمان برداشتیم

پس چرا از خاک بالاتر نرفت آمین ما



*****

1 - فوق لیسانس رشتۀ ادیان، دانشگاه بین المللی اسلامی، اسلام آباد

2 - این مقاله در همایش مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان در اسلام آباد ارائه گردید.

3 - شش مقام مثل قوالی خوانی در شبه قاره هند و پاکستان است البته با کم و کیفیت مختلف

4 - در این راستا اکادمی اقبال در لاهور با آقای اکرم زاده همکارینموده او را به لاهور دعوت کرد تا تمام اشعار اقبال را اعم از اردو وفارسی به آهنگ در آورده پیشکش علاقه مندان کند.

5 - از مقاله افصح زاد « اقبال و بیداری جوانان تاجیک» برای کانفرانس اقبال که سال 1997میلادی در لاهور پاکستان برگزار شده بود .

6 - به این شعر اقبال توجه کنید :

کعبه آباد است از بتهای ما خنده زن کفر است بر اسلام ما


[برای مشاهده لینک ها شما باید عضو سایت باشید برای عضویت در سایت بر روی اینجا کلیک بکنید]