این یادداشت توضیح مختصری درباره تغییر جنسیت در ایران است و اگرچه در آناز برخی شخصیتهای سیاسی نام برده میشود، ولی نویسنده فاقد مسؤولیت سیاسیاست و تنها به عنوان یک پژوهشگر این موضوع را مورد بررسی قرار میدهد.
● تغییر جنسیت
تغییرجنسیت تقریباً مفهوم روشنی دارد و به نظر نگارنده عبارت است از تبدیل مردبه زن، یا تبدیل زن به مرد، یا تبدیل خنثی (khonsa) و یا دو جنسی(Hermaphrodite) به مرد یا زن، و نیز تبدیل مرد یا زن به خنثی.
البته در یک مفهوم وسیعتر، تغییر جنسیت شامل تغییر جنسیت در حیوانات و یا گیاهان نیز میشود.
● اولین تغییر جنسیت در ایران
اولینتغییر جنسیت در ایران در سال ۱۹۳۰ میلادی اتفاق افتاد که بر اساس آن پزشکیبه نام دکتر خلعتبری پسر هیجده سالهای را با عمل جراحی به یک دختر تبدیلکرد. این مسأله در آن زمان سر و صدای زیادی ایجاد کرد. البته این تغییرجنسیت در مورد یک جوان ترانس سکشوال (Transsexual) بود که از نظر جسمیکاملاً مرد بود، ولی از نظر روحی و روانی خود را زن میدانست و با اصرار ورضایت فراوان خواهان تغییر جنسیت بود. وی میگفت: اگر تغییر جنسیت صورتنگیرد خودکشی خواهم کرد.
قبل از این تاریخ، تغییر جنسیت دو جنسیهاکم و بیش وجود داشت، ولی تغییر جنسیت یک فردی که از نظر ظاهر سالم بود،چیز عجیب و جدیدی محسوب میشد.
اولین تغییر جنسیت در انگلستان درفاصله سالهای ۱۹۴۲-۱۹۴۸ میلادی اتفاق افتاد که دختری به نام لورا دیلونتغییر جنسیت داد و پسر شد و نام مایلک دیلون را برای خود انتخاب کرد.
سابقهتغییر جنسیت در آمریکا، به عنوان یک موضوع پزشکی، به سال ۱۹۵۲ میلادی بازمیگردد و نخستین تغییر جنسیت در کشور مصر در سال ۱۹۸۲ میلادی اتفاقافتاد، که جوان نوزده سالهای به نام عبدالله تغییر جنسیت داد و نام سالیرا برای خود انتخاب کرد.
● افراد خواهان تغییر جنسیت:
افرادی که ممکن است خواهان تغییر جنسیت باشند، حداقل یکی از دو گروه زیر هستند:
۱) دو جنسیها (Hermaphrodite):
اینافراد دارای آلت تناسلی از هر دو جنس هستند؛ از این رو، دارای اختلال هویتجنسی یا ابهام در جنسیت هستند. در جراحی تغییر جنسیت، یکی از دو آلتتناسلی که ضعیف، کوچک و یا غیر مناسب تشخیص داده شود، حذف و آلت دیگرتقویت و جایگزین میشود. در این حالت بیمار دو جنسی به یکی از دو جنس مذکریا مؤنث تبدیل میشود. این نوع تغییر جنسیتها از گذشته تاکنون وجود داشتهو اساساً برای آن هیچ مخالفتی وجود ندارد؛ چون بیماری آنان محرز و ثابتاست و حتی حقوقدانان سنّی و کلیسای مسیحی که با تغییر جنسیت مخالف هستند،با تغییر جنسیت این گروه مخالفتی ندارند و در واقع تغییر جنسیت به عنوانمعالجه و خروج دو جنسیها از بلاتکلیفی جنسی است.
۲) ترانس سکشوالها (Transsexual):
برخیبیماران روحی خود را متعلق به جنس مخالف میدانند. اینجانب با تعداد قابلتوجهی از این افراد گفتوگو داشته و گزارشهایی را تهیه کردهام. امروز مابا برخی بیماران روحی و روانی روبهروییم که از نظر فیزیکی هیچگونهاختلال جنسیتی ندارند، ولی حاضر به پذیرش جنسیت فعلی خود نیستند. به عبارتدیگر این گروه بیماران روانی، مردانی هستند که خود را زن میدانند، و یازنانی هستند که خود را مرد میپندارند. این بیماری تقریباً در بیشترکشورهای دنیا مشاهده شده و مخصوص جغرافیای خاصی نیست. گاه این بیماران بهخودکشی دست میزنند که حداقل سه مورد آن در ایران گزارش شده است. به گفتهبرخی روانشناسان، برای برخی از این بیماران هیچ راه درمانی جز تغییرجنسیت وجود ندارد.
تغییر جنسیت در بیماران ترانس سکشوال مورد اختلافشدید صاحبنظران است. تقریباً همه فقیهان سنی و نیز کلیسای مسیحی با اینعمل جراحی مخالفند. از نظر آنان این کار تغییر در خلقت خداست، اما عدهزیادی از فقیهان شیعه با این کار موافقند و از نظر آنان بیماران ترانسمیتوانند تغییر جنسیت دهند. البته از نظر فقیهان شیعه برای تغییر جنسیتحداقل باید دو شرط زیر وجود داشته باشد؛
شرط اول) بیماری ترانس سکشوال، واقعی و قطعی باشد؛ بنابراین افرادی که بیماری آنان مشکوک است، مجاز به تغییر جنسیت نیستند.
شرطدوم) تغییر جنسیت باید به صورت کامل صورت بگیرد؛ یعنی مرد پس از تغییرجنسیت کاملاً به زن تبدیل شود، یا زن پس از تغییر جنسیت کاملاً به مرد.
● دلیل فقیهان شیعه
ازنظر فقیهان شیعه دلیل شرعی از قرآن کریم یا روایات اسلامی مبنی بر حرامبودن تغییر جنسیت نداریم. همچنین کسانی که خواهان تغییر جنسیت هستند، بهبیماری شدید جسمی و روحی مبتلا شدهاند و تغییر جنسیت راهی برای معالجه ودرمان اینگونه بیماران است. بنابراین، تغییر جنسیت، تغییر در خلقت خدامحسوب نمیشود.
● تغییر جنسیت از نظر حقوق ایران
امام خمینی(ره)اولین فقیه و دانشمند مسلمان است که مسائل فقهی و حقوقی تغییر جنسیت رابیان کرده است. وی معتقد است که تغییر جنسیت حرام نیست.
توضیح اینکهدر سال ۱۹۶۴ میلادی، امام خمینی(ره) از سوی شاه ایران به ترکیه تبعید شد.وی به مدت حدود یک سال در شهر بورسای ترکیه ساکن بود و در این مدت یک کتابفقهی به نام تحریرالوسیله نوشت. او در این کتاب مسائل فقهی و حقوقی تغییرجنسیت را بیان داشته است. دیدگاه امام خمینی(ره) در این کتاب مهمترینمنبع فقهی برای تبیین جایگاه حقوقی تغییر جنسیت در پس از انقلاب شده است.امام خمینی(ره) میگوید: تغییر جنسیت مرد به زن، یا تغییر جنسیت زن بهمرد، و نیز تغییر جنسیت خنثی (Khonsa) یا دو جنسی (Hermafrodit) به مرد یازن حرام نیست.»
پس از انقلاب اسلامی ایران و در سال ۱۹۸۵ میلادی مردیبه نام فریدون، که دچار بیماری شدید ترانس سکشوال بود، پیش امام خمینی(ره)رفت و خواهان دریافت مجوز شرعی برای تغییر جنسیت شد. امام خمینی(ره) درفتوای خویش برای این بیماری چنین نوشت: «تغییر جنسیت با تجویز طبیب مورداعتماد اشکالی شرعی ندارد ... .»
بعد ازفتوای ایشان، بهتدریجعملهای تغییر جنسیت با مجوزهای قانونی و حقوقی انجام شد. از سال ۱۹۸۵میلادی تاکنون دهها تغییر جنسیت با اجازه دادگستری و پزشکی قانونی جمهوریاسلامی ایران انجام شده که افراد پس از تغییر جنسیت، شناسنامه جدید دریافتمیکنند و از حمایتهای قانونی و شرعی برخوردار میشوند.
همچنین ازنظر رهبر مذهبی و سیاسی ایران یعنی حضرت آیت الله خامنهای، تغییر جنسیتبرای افراد بیماری جسمی و روحی مجاز اعلام شده است. افزون براین، از نظرده تن از فقیهان شیعه مانند حضرت آیت الله سیستانی در عراق، تغییر جنسیتبرای بیماران روحی مجاز است.
بر این اساس یک رویه فقهی و قانونی بهوجود آمده است که افراد بیمار جسمی یا روحی زیرنظر پزشکان میتوانند تغییرجنسیت داده و از حمایتهای قانونی بهرهمند شوند و این در حالی است کهتغییر جسنیت از نظر کلیسای مسیحی و نیز فقیهان اهل سنت غیر مجاز اعلام شدهاست.
● تأثیر تغییر جنسیت بر زندگی فردی و اجتماعی
تغییر جنسیتتأثیر زیادی بر زندگی فردی و اجتماعی شخص میگذارد. اگر تغییر جنسیت پس ازازدواج باشد، ازدواج سابق باطل و منحل میشود؛ چون ازدواج دو مرد یا دو زناز نظر اسلام حرام و ممنوع است. بلکه مرد پس از تغییر جنسیت و تبدیل شدنبه یک زن میتواند با یک مرد دیگر ازدواج کند. نیز یک زن پس از تغییرجنسیت و تبدیل شدن به یک مرد میتواند با یک زن دیگر ازدواج کند.
اگرهر یک از برادر یا خواهر تغییر جنسیت دهد و به جنس مخالف در آید، نسبتخانوادگی میان آن دو عوض میشود؛ یعنی برادر، خواهر میشود و خواهر، برادرو اگر عمو تغییر جنسیت دهد، به عمه بدل میشود و اگر عمه تغییر جنسیت دهد،به عمو. همچنین با تغییر جنسیت، دایی به خاله و خاله به دایی تغییرمیکند.
توجه به این نکته ضروری است که پدر با تغییر جنسیت، هیچگاهبه مادر تبدیل نمیشود و نیز مادر پس از تغییر جنسیت به عنوان پدر شناختهنمیشود.
● نتیجه
نتیجه اینکه بیماری ترانس سکشوال(Teranssexual) یک بیماری روحی و روانی شدید است که بیمار، خواهان تبدیلبه جنس مخالف است. گاه هیچ راه درمانی برای این بیماران، جز تغییر جنسیتوجود ندارد. از این رو امام خمینی(ره) و اکثر فقیهان شیعه، حق تغییر جنسیترا برای این بیماران به رسمیت شناختهاند. میتوان گفت که یکی از مصادیقحقوق بشر و حق تعیین سرنوشت، حق تغییر جنسیت برای بیماران ترانس سکسشوالاست.
البته این تغییر جنسیت باید با دقت نظر و با مراقبتهای ویژهپزشکی همراه باشد، تا تنها بیماران خاص که راه درمان دیگری برای آنان وجودندارد، تغییر جنسیت دهند و باید جلوی تغییر جنسیتهای غیر مجاز گرفته شود.

حجت الاسلام محمد مهدی کریمی نیا؛ معاون پژوهش مرکز تخصصی حقوق و قضای اسلامی حوزه علمیه قم
خبرگزاری رس