از بحران مديريت تا مديريت بحران



به دنبال برخورد يکدستگاه ماشين راهسازی با خط لوله 32 اينچی انتقال فعال نفتخام خوراكپالايشگاه اصفهان و حدود 40 تا 45 دقيقه نشت نفت و ورود مقادير بسيارزيادی نفت به حوزه آبريز رودخانه زايندهرود در محل بالادست سد نکوآباد وتصفيهخانه بابا شيخعلی به عنوان مرکز تأمينکننده آب شرب و مصرفی بسياریاز مناطق اصفهان، سازمانهای مختلف در سطح استان و حتی کشور دست به کارشدند تا بحران پيش آمده، هرچه سريعتر کنترل شود. در زير با مرور اخبارمربوط به آنکه از طريق رسانههای مختلف کشور انتشار يافت سعی شده بادنبال کردن روند مشکلات پيشآمده، روند مديريت و تعديل و برطرفسازی آنهابررسی گردد.
روز حادثه (دوشنبه بيست و هفتم فروردين يک هزار و سيصد و هشتاد و هفت خورشيدی، ساعت 14:50):
برخورديک دستگاه ماشين راهسازی با خط لوله انتقال نفت خام در نزديکی منطقهگردشگری سامان، استان چهار محال و بختياری و نشت مقادير زيادی نفت خام بهرودخانه زايندهرود و محيط اطراف آن.
انتشار اولين خبر رسمی (سهشنبه بيست و هفتم فروردين يک هزار و سيصد و هشتاد و هفت خورشيدی، ساعت 12:49)
خبرگزاري فارس: نفوذ نفت خام به رودخانه زايندهرود اصفهان
(سهشنبه بيست و هفتم فروردين يک هزار و سيصد و هشتاد و هفت خورشيدی، ساعت 14:55)
خبرگزاري فارس: نفت، هنوز به سد نكوآباد نرسيده است. بسيج نيروهاي عملياتي براي كنترل نشت نفت به رودخانه زايندهرود.
اعزام با 72 نيروي عملياتي، 15 دستگاه خودروي اطفائيه سبك و سنگين،خودروهاي غواصي و 32 دستگاه موتور پمپ و امكاناتي از شهرداري به محل، بسيجو اسكان نيروهاي عملياتي در قبل از منطقه سد نكوآباد براي هدايت و انحرافمواد نفتي سطح آب به داخل كانال و هدايت نفت خام به موتور پمپهاي بارگيريو انتقال آن به تانكرها، بسته شدن ورودي شبكه اصلي نفت از سوي پالايشگاهنفت اصفهان، هنوز زمان مشخصی براي پاكسازي نفت از آب پيشبيني نمیشود.
(سهشنبه بيست و هفتم فروردين يک هزار و سيصد و هشتاد و هفت خورشيدی، ساعت 16:14) :
خبرگزاري فارس: ترميم خط لوله نفت آسيبديده در چليوان اصفهان 45 ساعت زمان ميبرد.
باتلاش شركت نفت براي جلوگيری از كمبود نفت خام ورودی به پالايشگاه نفتاصفهان، با وجود تجمع گاز فراوان در هوا بر اثر نشت نفت از خطوط لولهمذكور هيچگونه آتشسوزي در اين منطقه حادث نشد.
(سهشنبه بيست و هفتم فروردين يک هزار و سيصد و هشتاد و هفت خورشيدی، ساعت 16:31) :
خبرگزاريفارس: به دنبال احتمال آلودگي و قطع آب در اصفهان، آب معدني در اين شهرناياب شد. هم اكنون آب اصفهان از منطقه حادثه تا شهرستان سميرم آلوده است.آب امروز در چند نقطه اصفهان قطع بود.
(سهشنبه بيست و هفتم فروردين يک هزار و سيصد و هشتاد و هفت خورشيدی، ساعت 17:58) :
خبرگزاري فارس: آب شرب اصفهان از لحاظ بهداشتي مشكلي ندارد.
سفررئيس ستاد حوادث غيرمترقبه استان اصفهان به تهران جهت هماهنگی بيشتر باسازمانها و مديران، شهر اصفهان طي امروز و فردا با كمبود آب مواجه است -درخواست فوری از شهروندان جهت صرفهجويي در مصرف آب و استفاده از آب تنهابراي شرب، پيشبيني 2 هزار تختهگوني و ميزان قابل توجهي شن به منظور قراردادن در مسير جريان پر فشار نفت و كنترل آن.
(چهارشنبه بيست و هشتم فروردين يک هزار و سيصد و هشتاد و هفت خورشيدی، ساعت 12:11) :
خبرگزاري فارس: آتشسوزي ناشي از نشت نفت در اصفهان صحت ندارد.
خبرشب گذشته بخش خبري20:30 شبكه دو سيما مبني بر آتشسوزي درختان حاشيهزايندهرود بر اثر نشت نفت در زايندهرود صحت ندارد و آتش سوزي ضايعاتحاشيه زايندهرود عامل ديگري داشته است. سازمان آتشنشاني اصفهان صبحامروز با اعزام 72 نيروي تازه نفس و اعزام 32 دستگاه انواع پمپهاي مختلفو دستگاههاي امدادي از راه انحرافي از طريق پمپهاي آتشنشاني در حالانتقال نفت به تانكرها هستند. ميزان نفت نشتي به داخل رودخانه مشخص نيست،لذا هنوز زمان اتمام اين عمليات مشخص نيست و سازمان آتشنشاني تا اتماماين حادثه و رفع خطر در آمادهباش كامل به سر ميبرد. در پي مراجعهشهروندان به سازمان آتشنشاني و خدمات ايمني شهرداري اصفهان، اين سازمانبه دليل نداشتن آب شرب بهداشتي امكان ارائه خدمات را ندارد. شهروندان برايتهيه آب شرب مصرفي میتوانند با شماره 122 حوادث آبفاي استان اصفهان تماسگرفته و مشكل خود را برطرف كنند.
(شنبه سی و يکم فروردين يک هزار و سيصد و هشتاد و هفت خورشيدی، ساعت 15:27) :
خبرگزاري فارس: مسموميتي ناشي از آلودگي آب در اصفهان گزارش نشده است.
باوجودي كه آب شرب اصفهان از سوي مسئولان شركت آب و فاضلاب اصفهان عاري ازهرگونه آلودگي اعلام شد، اما تغيير مزه و رنگ آن در برخي مناطق شهرياصفهان خلاف اين امر را ثابت ميكند. همچنين علائمي از وجود مسموميت دربين اصفهانيها از جمله سردردهاي شديد، حالتهاي تهوع، سرگيجه و ايجادلكههاي قهوهاي و قرمز بر روي پوست بدن از سوي برخي مردم گزارش شده است.
(يکشنبه يکم ارديبهشت يک هزار سيصد و هشتاد و هفت خورشيدی، ساعت 16:48) :
خبرگزاري فارس: بيش از 3 ميليون ليتر نفت خام در اصفهان به هدر رفت.
از 3 ميليون و 700 هزار ليتر نفت خام خارج شده از لوله شكسته شده، بيش از 3 ميليون و 200 هزار ليتر آن به هدر رفت.
ازحدود 23 هزار بشكه نفت خارج شده از لوله نفت خام تركيده شده، تنها 500هزار ليتر نفت خام برابر با 3 هزار بشكه بازيافت و به پالايشگاه ارسال شد.زمينهاي كشاورزي و درختان آلوده به نفت با همكاري سازمان جهاد كشاورزيپاكسازي ميشود. پالايشگاه نفت اصفهان شكايت خود و بررسي موضوع ورودغيرقانوني كاركنان اين ارگان به حريم خطوط پالايشگاه نفت را، به رياستدادگاه شهر سامان ارائه داده است. در اين شكايت به خسارت وارد شده بهكشاورزان و ساكنان منطقه آلوده به نفت اشاره شده است.
و اما بحران[1] و مديريت بحران[2]
تغييريناگهاني، شديدتر از حالت عادي و غافلگيري تهديدآميز، از جمله معيارهايتعريف بحران هستند[1]. بحران حادثهاي است كه به طور طبيعي يا توسط بشر بهطور ناگهاني يا به صورت فزاينده به وجود آيد و سختي و مشقتي را به جامعهانساني تحميل كند كه جهت برطرف كردن آن نياز به اقدامات اساسي و فوقالعاده است[2]. مديريت بحران شامل مجموعهی فعاليتهای شناخت زمينههاي بحرانو گردآوري اطلاعات در زمينههاي شكلگيري يا احتمال حادث شدن بحران،پيشگيری،کنترل و تعديل و رفع بحران است. مديريت بحران نياز به واقعبينيدارد تا خوشبيني و نقطه مقابل روزمرهگي و رفتار تقديرگرايانه سنتيماناست ديدن مسائل با نگاه كارشناسانه، سبب میشود تا بحرانها هم قابل پيشبيني باشند.
مسئله اساسي اين است: با چه نگرش و ساز وكاري در جهت بهحداقل رساندن دامنه بحران، خسارتها و بالاخره عادي سازي به رويارويي بابحران ميرويم. به اين ترتيب سه فاز مديريت بحران يعني سازوكارهاي قبل ازبحران، سازمان ويژه مقابله با بحران پس از وقوع و بالاخره فرآيندعاديسازي هر سه مهم هستند.
آموزش مديران شهري براي رويارویي با بحراناز جديترين اقدامات عاجل تلقي ميشود. تنها نگاهي به تخصصهاي مديرانشهري كافي است تا به ضرورت بازنگري جدي و تجهيز براي مقابله با بحرانهايطبيعي و زيست محيطي پيببريم. مديريت بحران از نيازمندترين رشتهها برایمديريت با نگرش سيستمي است. از نقشههاي آمايش سرزمين گرفته تا نهادهايگوناگون دولتي، صنفي و آموزشي- مشاورهاي همه داراي ارتباط انداموار وارگانيك هستند.
از آنجا که همه سيستمهای جامعه اعم از سيستمهایاجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، زيست محيطی و سياسی و غيره، سيستمهای متأثر ازهم و درهم فرو رفته هستند و هر بحرانی هم دارای اثر دمينو[3] است، لذا يکمدير بحران بايد با ديدی بسيار وسيع و اختيارات گسترده، تصميمات مؤثری رادر زمان بسيار کوتاه گرفته و عملياتی کند. هر چه قدر از زمان بروز يکبحران بگذرد در صورتيکه بحران مورد نظر مهار نشود، به صورتهای مختلف درسيستمهای ديگر بروز میيابد، گسترده میشود و توسعه میيابد. شايان ذکر استدر صورتيکه مديران، کارآزموده باشند هر بحرانی میتواند به صورت تنها يکحادثه مهارشده درآمده، رفع شود و در صورت سهلانگاری هر حادثه کوچکی نيزمیتواند به صورت يک بحران بزرگ در آيد.
حادثه آسيب ديدن خطوط نفتی ونشت نفت به محيط و منابع تأمين آب اصفهان در برخی حوزهها و در برههای اززمان به بحران تبديل شد. در ادامه، علتهای تبديل حادثه به بحران و اشکالاتموجود در مديريت بحران مورد بررسی قرار میگيرد.
بسياری از مواردمديريت بحران به مدير بحران باز میگردد که در مرحله اول پيشگيری است که باشناخت نقاط بحرانساز و توجيه همه مسئولين جهت جلوگيری از هر گونهسهلانگاری است. همچنين پيشبينی و آمادهسازی تجهيزات و نيروهایکارآزموده از اولين مراحل است تا هنگام بروز حوادث غيرمترقبه در سريعترينزمان حادثه مورد نظر مهار شود. در حادثه پيش آمده پيش بينی خاصی در خصوصجلوگيری از مشکل، نه از طرف مسئولين شرکت نفت و نه از طرف مسئولين استانیصورت نگرفته و حتی خبر آن نيز طی چندين ساعت پس از حادثه اعلان شد. برایمهار حادثه، داشتن آمار و اطلاعات کامل از محيط و ابعاد حادثه ازضروریترين ملزومات شروع مديريت است. اما در مورد حادثه نشت نفت حتی تاساعتها پس از وقوع حادثه در مورد برخی ابعاد حادثه ابراز بیاطلاعی شده وحتی در مورد چگونگی بازگشت به حالت عادی و نحوه کنترل حادثه تخمينهاینادرستی ارائه شده است. ارائه تخمينهای نادرست باعث عدم برنامهريزی مناسبو يا ارائه برنامههای غلط در ديگر حوزهها شده و بحران را دامن میزند. دراينگونه موارد عدم ارائه تخمين نامناسب و ارائه برنامه پويا و باز بسياربهتر از تخمين اشتباه و دور از واقعيت و منحرف ساختن برنامه عملياتی کنترلبحران است. ارائه تخمينهای نادرست از موارد ديگر در حادثه نشت نفت بود.
درهر حادثه مديران بحران برای درک عميق حادثه با حضور پيوسته در منطقه حادثهجهت گرفتن تصميمات منطبق با واقعيت تلاش میکنند. البته منطقی است که يکمدير بحران با چنان درايتی بر ابعاد حادثه اشراف داشته باشد که تنها باحضور در اتاق عمليات خود در جهت کنترل بحران بکوشد. اما کاملاً دور از ذهناست که مدير برای هماهنگی بيشتر و کسب اختيار در ساعات بحرانی کنترل بحراننيازمند برگزاری جلسه با مسئولين کشوری در خارج از استان و محل حادثهباشد. پيامدهای هر حادثه و هر بحرانی به طور مستقيم و غير مستقيم به مردمو سيستم اجتماعی باز میگردد و آرام سازی، ايجاد فضای اعتماد و همکاری دراجتماع از اولويتهای جلوگيری از بروز بحرانها میباشند. اين نقش بيشتر برعهده اصحاب رسانه است که با انتقال خبرهای درست و واقعيتها و آموزشهای بههنگام و مؤثر در حفظ سلامت جامعه و مردم بکوشند.
اما پس از بحران وآرامسازی سرچشمه اوليه هنوز موجهای بحران پايان نيافته و برنامههای بلندمدت مديران برای آرامسازی نهايی صورت میپذيرد. در مورد بحران نشت نفتلازم است برنامههای مديران برای پاکسازی رودخانه و تمامی زمينهای حوزهرودخانه ارائه شود تا با همکاری مردمی اين مشکل مرتفع گردد و بحران تازه وغير قابل کنترلی با نام بحران زيست محيطی به وجود نيايد.
اميد است کهبا افزايش علم و آگاهی، مديريت از حوزهای برای كسب تجربه به حوزهاي برایمديريت کارآزموده علمی و خدمت مؤثر بدل گردد تا حوادث، سرعتگير و دستانداز مسير توسعه و رسيدن به چشم انداز توسعه کشور نباشند و گامهای بلندکشور در مسير توسعه پايدار مخدوش نگردد.£

[1]. Disaster
[2]. Disaster Management
1
نام نویسنده :مهندس سعيد سامانیمجد- کارشناس ارشد مهندسی عمران محيطزيست، آرش مستاجران- دانشجوی کارشناس ارشد مهندس.