چکیده:


در این مقاله با رویکردی کاربردیبه مفهوم توانمندسازی کارکنان، به بررسی عوامل موثر بر توانمندسازی آنهاپرداخته شده است. توانمندسازی کارکنان یکی از ابزارهای موثر برای افزایشبهره وری کارکنان و استفاده بهینه از ظرفیت ها و توانایی های فردی و گروهیآنها در راستای اهداف سازمانی است. سازمان ها امروزه تحت تاثیر عواملی ازقبیل افزایش رقابت جهانی، دگرگونی های ناگهانی، نیاز به کیفیت و خدمات پساز فروش، وجود منابع محدود و... زیر فشارهای زیادی قرار دارند. پس ازسالها تجربه، دنیا به این نتیجه رسیده است که اگر سازمانی بخواهد در امورکاری و اقتصاد خود پیشتاز باشد و در عرصه رقابت عقب نماند، باید از نیرویانسانی متخصص، خلاق و باانگیزه بالا برخوردار باشد. منابع انسانی اساسثروت واقعی یک سازمان را تشکیل می دهد. در ادامه به اهمیت و ضرورتتوانمندسازی کارکنان در سازمان ها و ویژگی های سازمان ها و کارکنانتوانمند اشاره و دستاوردهای حاصل از اجرای توانمندسازی در سازمان ها وموانع موجود جهت اجرای توانمندسازی آورده شده است. درنهایت به بررسی چندنمونه از فنون و ابزار خلق توانمندی در سازمان پرداخته شده است.





مقدمه


توانمندسازیکارکنان یکی از تکنیکهای موثر برای افزایش بهره وری کارکنان و استفادهبهینه از ظرفیت و تواناییهای فردی و گروهی آنها در راستای اهداف سازمانیاست. توانمندسازی فرایندی است که در آن از طریق توسعه و گسترش نفوذ وقابلیت افراد و تیمها به بهبود و بهسازی مستمر عملکرد کمک می شود. بهعبارت دیگر توانمندسازی یک راهبرد توسعه و شکوفایی سازمانی است. در اینمقاله با یک رویکرد کاربردی به مفهوم توانمندسازی کارکنان به توضیح وتبیین ابعاد این مفهوم پرداخته شده است. تعاریف، ویژگیهای سازمانی کارکنانتوانمند، عوامل موثر بر توانمندسازی دستاوردها و موانع موجود در سازمانهامقولاتی است که در این نوشتار به آن پرداخته شده است. در این مقاله سعی براین بوده است که با پرهیز از بحثهای پراکنده و حاشیه ای برای سازمانی کهمدیریت آن درصدد بهبود تواناییهای کارکنان خویش است، چارچوبها و روشهایدستیابی به این هدف تبیین شود.





اهمیت و ضرورت توانمندسازی کارکنان در سازمانها


سازمانهایامروز تحت تاثیر عواملی از قبیل افزایش رقابت جهانی، دگرگونیهای ناگهانی،نیاز به کیفیت و خدمات پس از فروش و وجود منابع محدود و … زیر فشارهایزیادی قرار دارند. پس از سالهای زیادی تجربه، دنیا به این نتیجه رسیده استکه اگر سازمانی بخواهد در اقتصاد و امور کاری خود پیشتاز باشد و در عرصهرقابت عقب نماند باید از نیروی انسانی متخصص، خلاق و باانگیزه بالابرخوردار باشد. منابع انسانی اساس ثروت واقعی یک سازمان را تشکیل میدهند.بین سرمایه انسانی و بهرهوری در سازمانها رابطهای مستقیم وجود دارد. ازدغدغههای مهم بنگاههای اقتصادی موفق جهان، گردآوری سرمایه انسانی فرهیختهو خردورزی است که قادر به ایجاد تحول در سازمانی که به آن متعلقند، باشند.یک سازمان موفق مجموعهای است مرکب از انسانهایی بافرهنگ سازمانی، اندیشهو اهداف مشترک که با کار گروهی در نظام انعطافپذیر سازمان، تجارب و دانشخود را با عشق به پیشرفت روزافزون سازمان در اختیار مدیریت خود قرارمیدهند. بنابراین هر فرد نسبت به سازمان و وظیفهای که انجام میدهد،احساس مالکیت خواهد کرد. استفاده از تواناییهای بالقوه منابع انسانی برایهر سازمانی مزیتی بزرگ به شمار میرود. در بهرهوری فردی، سازمان ازمجموعه استعدادها و تواناییهای بالقوه فرد به منظور پیشرفت سازمان استفادهمیکند و با بالفعل درآوردن نیروهای بالقوه و استعدادهای شگرف در جهتسازندگی موجب پیشرفت فرد و همسویی با سازمان خواهد شد. بنابراین لازمهدستیابی به هدفهای سازمان، مدیریت موثر این منابع باارزش است. دراین راستارشد، پیشرفت، شکوفایی و ارتقای توانمندیهای کارکنان که در سالیان اخیر تحتعنوان توانمندسازی کارکنان مورد توجه صاحبنظران و کارشناسان مدیریت منابعانسانی واقع شده است. همانگونه که سازمانها به مقابله با چالشهای سازمانیبر میخیزند و بهبود مستمر را در اولویت قرار دادهاند، نیاز بیشتری بهحمایت و تعهد کارکنان و درگیرکردن آنها در کار احساس میشود. توانمندسازیتکنیکی نوین و موثر در جهت ارتقای بهره وری سازمان به وسیله بهرهگیری ازتوان کارکنان است. کارکنان به واسطه دانش، تجربه و انگیزه خود صاحب قدرتنهفته هستند و در واقع توانمندسازی آزاد کردن این قدرت است. این تکنیکظرفیتهای بالقوهای که برای بهرهبرداری از سرچشمه توانایی انسانی که ازآن استفاده کامل نمیشود، در اختیار میگذارد و در یک محیط سالم سازمانیروشی متعادل را در بین اعمال کنترل کامل از سوی مدیریت و آزادی عمل کاملکارکنان پیشنهاد میکند. در بحث توانمندسازی مسائلی از این قبیل موردبررسی قرار میگیرد که جو مدیریتی و فضای سازمان برای کارکنان چگونه است؟مدیریت سازمان آیا امکان بروز عقاید و افکار را به کارکنان خود میدهد؟آیا اساس انتخاب و بکارگیری افراد در مشاغل شایستگیها و صلاحیتهاست یااینکه صرفاً بر اساس داشتن رابطه و اطلاعات محض است؟ آیا سیستم تشویق وتنبیه عادلانه در سازمان وجود دارد؟ میزان مشارکت در سازمان چقدر است؟مدیران تا چه اندازه محیط را برای انجام کار جذاب نمودهاند؟


امروزهمزیتی که سازمانها برای پیشی گرفتن از یکدیگر دارند نه در بکارگیری فناوریجدید، بلکه در بالا بودن اعتماد به نفس و میزان تعهد کارکنان به اهدافسازمانی نهفته است. برای گذر از مرحلههای گوناگون، سازمانها باید خود رابا موقعیتهای مختلف سازگار کنند و روشهای جدیدی را فرا گیرند. در این صورتباید به شناسایی مواردی که میتواند در سازندگی محیط کار توانمند و موثرباشد، برسند. در سازمانهای نو کارکنان نه تنها برای انجام وظیفهای که بهعهده دارند، بلکه برای بهبود کارکرد کل سازمان احساس مسئولیت میکنند.آنها برای افزایش مستمر عملکرد بهره وری به گونهای فعال با یکدیگر به کارمیپردازند.





تعاریف مفهومی واژه توانمندسازی


تعاریفگوناگونی از واژه توانمندسازی توسط پژوهشگران و صاحبنظران دراین زمینهارائه شده است. عبارت زیر تقریباً همه مفاهیم موجود در تعاریف ارائه شدهرا در برمیگیرد:


- توانمندسازی عبارت است از شناختن ارزش افراد و سهمی که میتوانند درانجام امور داشته باشند.


-توانمندسازی نیروی انسانی یعنی ایجاد مجموعه ظرفیتهای لازم در کارکنانبرای قادر ساختن آنان به ایجاد ارزش افزوده در سازمان و ایفای نقش ومسئولیتی که در سازمان به عهده دارند، توأم با کارایی و اثربخشی.


- توانمندسازی عبارت است از طراحی و ساخت سازمان به نحوی که افراد ضمن کنترل خود، آمادگی قبول مسئولیتهای بیشتری را نیز داشته باشند.


- توانمندسازی عبارت است از توسعه و گسترش قابلیت و شایستگی افراد برای نیل به بهبود مستمر در عملکرد سازمان.


-توانمندسازی عبارت است از ارتقای توانایی کارکنان در استفاده بیشتر از قوهتشخیص و تحلیل، داشتن بصیرت در انجام کارهایشان و مشارکت کامل درتصمیمهایی که بر زندگی آنها اثر میگذارد.


- توانمندسازی عبارت است از آزاد کردن نیروهای درونی افراد برای کسب دستاوردهای شگفت انگیز.


- توانمندسازی در مفهوم سازمانی عبارت از تغییر در فرهنگ و شهامت در ایجاد و هدایت یک محیط سازمانی است.





عوامل موثر در فرایند توانمندسازی کارکنان


با توجه به مطالب ذکر شده میتوانیم در یک جمعبندی کلی عوامل موثر بر توانمندسازی کارکنان را به شرح زیر بیان کنیم:


1-مشخص بودن اهداف، مسئولیتها و اختیارات در سازمان: کارکنان باید ازمسئولیتها و شرح وظایف خود، هدف و ماموریت سازمان و مراحل و فرآیندهایکاری آن آگاهی داشته باشند.


2- غنیسازی مشاغل و ارتقای شغلیکارکنان: سازمان باید به منظور به روز بودن اطلاعات فنی و تخصصی کارکنان وافزایش محتوی شغلی آنها اقدام کند. همچنین به منظور برآورده کردن اصلجانشینپروری در سازمان باید از فنون چرخش کاری استفاده کند.


3-روحیات و تعلق سازمانی: به منظور برآورده کردن این عامل باید برای کارکناندر سازمان احترام گذارد و درجهت رفع مشکلات شخصی یاری و کمک کرد. برایابداع، نوآوری و خلاقیت در کارکنان باید زمینههای مناسب فراهم شود ومدیریت ارشد سازمان اطمینان حاصل کند که کارکنان تمایل به انجام اموری کهبه آنها واگذار شده است را دارند.


4- اعتماد، صمیمیت و صداقت:سازمان باید فضای مثبت و روابط کاری دوستانه را بین کارکنان ایجاد کند واعتماد بین مدیران و کارکنان را افزایش دهد.


5- تشخیص وقدردانی: تناسب حقوق و دستمزد و پاداش دریافتی با کاری که کارکنان انجاممیدهند، توزیع مناسب امکانات رفاهی در سازمان و تناسب ارتقای شغلیکارکنان با شایستگی آنها میتواند عامل مطرح شده را در سازمان پوشش دهد.


6-مشارکت و کارگروهی: بکارگیری نظرات و ایدههای کارکنان در تصمیمگیریها وهمکاری آنها در بهبود و پیشبرد امور سازمان، تفویض اختیار به کارکنان درسطوح مختلف، مشارکت دادن کارکنان در ارائه پیشنهاد جهت بهتر انجام شدنامور و کنترل امور انجام شده کارکنان توسط خودشان میتوانند به عنوان عاملمشارکت و کارگروهی در افزایش توانمندسازی کارکنان در سازمانها تاثیرگذارباشد.


7- ارتباطات: شامل برقراری ارتباط و دسترسی آسان کارکنانبه مدیران و سرپرستان، شفافیت و روشن بودن ارتباطات کاری کارکنان بامدیران و سرپرستان و اطلاع کارکنان از امور جاری شرکت در ارتباط با حوزهکاری خود و … است.


8- محیطکاری: از جمله عوامل موثر که کمابیشدر سازمانها بر روی آن تاکید میشود محیط کاری است. اهمیت به ایمنی وسلامت کارکنان در محیط کار، ایجاد موقعیتهای مناسب جهت ارتقای شغلیکارکنان، کاهش فشار و تنشهای موجود در محیط کار میتواند از جمله مواردمرتبط با محیط کار باشد.


9- بهینهسازی فرایندها و روشهایکاری: شفاف و مشخص بودن گردش کار و اطلاعات در سازمان، مستندسازی روشهایکاری و بازنگری دورهای و اصلاح روشهای کاری و سادهسازی امور از عواملموثر در برآورده شدن بهینهسازی فرایندها و روشهای کاری است.


10-اطلاعات، دانش و مهارت شغلی: جهت تامین این عامل وجود امکانات جهت توسعهمهارتهای شغلی در سازمان ، وجود زمینههای آموزش موثر و کارا در سازمان وداشتن اطلاعات فنی و تخصصی در ارتباط با پستها میتواند مفید باشد.





دستاوردهای حاصل از اجرای توانمندسازی در سازمان


توانمندسازیکارکنان همانگونه که در بخشهای قبل به آن اشاره شد، استفاده از ظرفیتهایبالقوه در کارکنان است که در زمان حال از آن استفاده کامل نمیشود. ازجمله دستاوردهایی که سازمانهای توانمند میتوانند در اثر به کارگیری واجرای این عوامل به دست آورند، موارد زیر است:


- تامین رضایت مشتری و افزایش آن


- همسویی با نیازهای بازار


- افزایش رضایت شغلی در کارکنان


- افزایش احساس تعلق، مشارکت و مسئولیت در کارکنان


- تغییر طرز تلقی از اجبار به اختیار


- تعهد بیشتر کارکنان و بهبود کیفیت در کارها


- ارتباط بهتر کارکنان با مدیران و سرپرستان


- کاهش هزینه های عملیاتی و افزایش سودآوری سازمان


- افزایش کارآیی فرایند تصمیم گیری


- بهبود مستمر در سازمان و افزایش بهرهوری


- خلق ابتکارات جدید و استفاده بیشتر از منابع فکری.


موانع موجود در سازمانها جهت اجرای توانمندسازی


اجرایعوامل توانمندسازی در سازمانها بسیار مفید و باعث افزایش بهرهوری سازمانو کارکنان میشود. لازمه اجرای این تکنیک نیاز سازمان، پشتیبانی مدیرانارشد آن و همکاری با کارکنان و عوامل اجرایی در پیشبرد امور است. از جملهموانع اجرای این عوامل عبارتند از :


- حاکم بودن ساختار رسمی و سلسله مراتبی


- پایین بودن اعتماد و اطمینان اعضای سازمان به یکدیگر


- نگرش نامناسب مدیران به کارکنان و سبکهای مدیریت و رهبری نامناسب


- فقدان مهارتهای لازم در کارکنان


- تفاوت زیاد بین افراد در سازمان و وجود سیستمهای پرسنلی غیرهماهنگ


- تشنج و استرس در محیط کاری.


فنون و ابزارهای خلق توانمندی در سازمانها


بهمنظور توانمندسازی کارکنان در سازمان به بسترسازی اولیه و مناسب در محیطسازمان نیاز است. در سازمانهایی که عوامل تاثیرگذار در توانمندسازی به طورکامل و صحیح اجرا می شود، میتوان اطمینان داشت که بهترین استفاده ازنیروی انسانی و درنتیجه بیشترین بهرهوری در سازمان وجود دارد. ولی برایاجرای این عوامل از چه فنون و ابزاری میتوان استفاده کرد؟ در زیر به چندنمونه از فنون خلق توانمندی در سازمانها اشاره شده است و درصورت لزومتوضیحاتی نیز ارائه شده است.


1- اجرای نظام پیشنهادها در سازمان


2- تشکیل دوایر کیفیتی


3-تشکیل گروههای کاری: از جمله وظایف مدیران تشکیل گروههای کاری توانمنداست. برای این منظور ایجاد و رشد عوامل چندی در محیط کار از الزامات بهشمار میرود که مدیران و کارکنان با هم در ایجاد و گسترش آنها سهیماند.از جمله این موارد عبارتند از: احترام، اطلاعات، کنترل، تصمیمگیری،مسئولیت و مهارت.


4- ایجاد و بکارگیری سیستم مناسب ارزیابی عملکرد و معرفی کارمند نمونه در دوره های زمانی مشخص.


5- ایجاد امکانات انگیزشی


6-غنیسازی شغلی: به منظور غنیسازی شغلی باید اطلاعات کافی در مورد شغلوجود داشته باشد که از طریق تجزیه و تحلیل شغل میتوان به آن دست یافت.تجزیه وتحلیل شغل عبارت است از روشهایی برای تعیین و شناسایی وظایف،مسئولیتها، شرایط کاری و ارتباط بین مشاغل و خصوصیات انسانی کارکنان. درواقع تجزیه و تحلیل شغل خلاصهای از وظایف، مسئولیتها، رابطه آن با مشاغلدیگر، دانش و مهارتهای مورد نیاز برای تصدی شغل و شرایط کاری است. تجزیه وتحلیل شغل از اساسیترین و بهترین کارهایی است که کلیه موسسات برایاستفاده، پرورش و حفظ منابع انسانی و غنیسازی شغل آنها انجام میدهند.





نتیجه گیری


اینمقاله با تاکید بر ایجاد امنیت و آرامش در محیط کار، پرخاشگری، اعمال زورو انحصارطلبی در اختیارات و دستاوردها را شایسته محیط اثربخش نمیداند.همچنین روابط بر مبنای احترام و اعتماد متقابل را لازمه ایجاد وحدت جمعیدر تصمیمگیری، اجرا و مسئولیتپذیری میداند و معتقد است اگر مدیریتبتواند ساختارهای تکمیلی و آئیننامههای موجود را در راستای توانمندسازیکارکنان و کار گروهی تغییر دهد میتواند اعلام کند که گامی در جهتتوانمندسازی خود، کارکنان و سازمان برداشته است که نتیجه آن خلق یک محیطکاری توانمند در هر یک از ابعاد سازمانی است. در غیراین صورت تمام تلاشهامحکوم به شکست خواهد بود.





منابع


1 -دنیس ، تی جف/ سیندیا دی اسکات مهارتهای مدیریت برتر ، توانمندسازیکارکنان زمینه ای برای مدیریت توانمند، مترجم : دکتر بهزاد رمضانی، نشردایره (1377)


2 - گیزلا هاگمن، انگیزش و مدیریت تحول، مترجم : علی محمد گودرزی، نشر موسسه خدمات فرهنگی رسا (1380)


3 - حبیب ا... دعائی، مدیریت منابع انسانی، نشر دانشگاه فردوسی مشهد (1377)


4 - بلانچارد، کارلوس و راندولف، مدیریت تواناسازی کارکنان، مترجم: دکتر مهدی ایران نژاد، نشر مدیران، (1381)


5 - درک رون تری، چک لیست مدیران، مترجم : عباس دهقانی، نشر پیکان (1382)


6 - مجله تدبیر شماره 128, 129, 132، 155


(مطالب مرتبط با توانمندسازی کارکنان)


[برای مشاهده لینک ها شما باید عضو سایت باشید برای عضویت در سایت بر روی اینجا کلیک بکنید]


[برای مشاهده لینک ها شما باید عضو سایت باشید برای عضویت در سایت بر روی اینجا کلیک بکنید]