مقدمه:
بدون شك با تكامل نسل بشر و دستيابي اوبه جهان با تكيه بر تجربيات و زمان و علم وي در سايه عقل، بالنتيجه وي رادر مسيري هدايت مي كند كه ابداعاتي را براي زندگي آرامتر و راحتتر انجامدهد، گويي عقل وي با سيطره بر دنياي مدرنيته مي خواهد جهان را به تسخيرخود درآورد، قوانين ابزاري است در دست وي كه ابداعاتش را در مسير منظمهدايت كند، مي دانيم كه در جهان امروزي گرايش به اقتصاد از نظر همگانپوشيده نيست انسان داراي دو بعد در اجتماع است بعد مادي وي كه بيشتر بهانسان تسلط دارد او را به ناخواه در مسيري مي اندازد كه براي آن مسير قدرتو حاكميت قانون در روابط آن بايستي حكمفرما باشد باليقين چك هم نوعي وسيلهپرداخت بود كه انسان ساليان سال است از آن استفاده مي كند وسيله مطمئن ويا در برخي موارد غيرمطمئن به كمك انسان مي آيد و سندي كه وسيله پرداخت راسهل مي سازد حال بدون شك ما در اين مقاله به بررسي چك و تعاريف و انواع آنو آشنايي با جرائم آن خواهيم پرداخت كه اميد است مورد استفاده قرار گيرد.
چك Cheque
درلغت: ( شيك، صكّ ، الحواله المصرفيه به زبان عربي ) در فارسي مطلق سند استچنانچه در اشعار ابن يمين و خاقاني در اين باب اشاره اي نيز بدان گرديده
نوشت قاضي تقدير بر صحيفه دهر امارت همه روي زمين به نام توچك
تا چك عافيت از حاكم جان بستانيد خط بيزاري آسايش و خور باز دهيد
دراصطلاح: در اصطلاحات عصر ما سند خاصي است از اسناد بازرگاني كه به موجبآن، صادركننده چك، پولي را كه نزد ديگري دارد تمام يا بخشي را به سود خوديا ثالث مسترد مي دارد . چك سند عادي تجاري در برخي موارد با رعايت اصولآن قابل صدور اجرائيه است. خط و قباله را هم در ايران قديم چك مي خواندند( ديوان معزّي ) چنين گفته اند كه سكه نيز از لغت چك، نحت شده است. صدورچك اماره مديون بودن است.
اقسام چك
1- چك بحواله كرد
چكي است كه نام گيرنده در آن ذكر نشده باشد و او مي توان در بانك آن را امضا كرده و وجه آن را بستاند و يا به ديگري انتقال دهد
2- چك بسته Cheque barre
چكي است كه روي آن دو خط كشيده شده باشد؛ و بانك ديگري مي تواند آن را دريافت كند و به كسان متفرقه پرداخت نمي گردد
3- چك بي محل
(تجارت، جزا) چكي است كه صادركننده آن پول يا اعتبار نزد محال عليه چكنداشته باشد. اگر پس از تاريخ صدور چك وجه آن را بردارد يا كمتر از مبلغچك محل داشته باشد باز هم آن چك بي محل به شمار مي رود كشيدن چك بي محلاگر چنانچه داراي عناصر جرم غش باشد از نظر اسلامي جرم است.
آنچه كه درقانون صدور چك مصوب 16/4/1355 با اصلاحات بعدي براي مرتكبين بزه صدور چكبلامحل پيش بيني گرديده تقريباً به نوعي در مقام اثبات آن به چك روزغيرممكن است چراكه بيشتر قانون تا آنجائيكه بايستي به ضمانت اجراي آن ميانديشيده به فكر كم كردن مراجعين براي سيستم دادگستري بود و يا شايدبانكها از انجام وظايف قانوني در رابطه با صدور چك مقصر هستند در مواردزير طبق ماده 7 قانون صدور چك بزهكار صدور چك بلامحل به مجازات هاي زيرمحكوم خواهد گرديد:
الف: چنانچه مبلغ مندرج در متن چك كمتر از ده ميليون ريال ( 000/000/10) باشد به حبس تا حداكثر شش ماه محكوم خواهد شد.
ب:چنانچه مبلغ مندرج در متن چك از ده ميليون ريال ( 000/000/10)ريال تاپنجاه ميليون ( 000/000/50) ريال باشد از 6 ماه تا يكسال حبس محكوم خواهدشد.
ج: چنانچه مبلغ مندرج در متن چك از پنجاه ميليون ( 000/000/50 )ريال بيشتر باشد به حبس از يكسال تا دو سال و ممنوعيت از داشتن دسته چك بهمدت دو سال محكوم خواهد شد و در صورتيكه صادركننده چك اقدام به اصدار چكهاي بلامحل نموده باشد مجموع مبالغ مندرج در متون چك ها ملاك عمل خواهد بود
4- چك پرداختي Cancelled cheque
چكي است كه بانك وجه آن را به ذينفع پرداخته باشد.
5- چك تضمين شده
چكي است كه يك بانك آن را ظهرنويسي كند. به اين ترتيب اداء وجه چك را تضمين كرده است.
6- چك در وجه حامل
چكياست كه در آن نوشته مي شود در وجه حامل ( به حامل چك ) بپردازيد نام كسمعين در آن نوشته نمي شود و هركس آن را به بانك ارائه و امضاء كند مستحقوصول وجه چك است.
7- چك سفيد
چكي است كه صادركننده آن را امضاء مي كند بدون ذكر وجه چك؛ در واقع مصداق مفهوم كلي سفيد مهر است.
8- چك نقد شده
به معني چك پرداختي است
9- چك نويس
يعني سند نويس، محرّر سند، سردفتر كنوني هم چك نويس است. خاقاني گيود:
مشتري چك نويس قدر تو بس كه سعادت، سجل آن چك تست
10- چك وعده دار
چكي است كه صادركننده به محال عليه چك، دستور اداء وجه را در رأس موعدي معين بدهد . مفهوم چك بر آن صادق است.
نكات مهم قانوني چك:
چك
1- چك بر 4 قسم است: چك عادي، تاييد شده، تضمين شده و مسافرتي
2- چك چه به عهده بانك هاي داخل كشور باشد يا شعب بانك ايراني در خارج از كشور در حكم سند لازم الاجرا است.
3-دارنده چك مي تواند در صورت برگشت چك و عدم پرداخت طبق قوانين و آئين نامههاي مربوط به اجراي ثبت اسناد رسمي وجه چك يا باقي مانده آن را وصول كند.
4-دارنده چك مي تواند محكوميت صادركننده را نسبت به پرداخت كليه خسارات وهزينه ها اعم از اينكه قبل از صدور حكم يا بعد از آن باشد از دادگاه تقاضاكند اين دادخواست بايد به دادگاه صادركننده حكم تقديم شود.
5- كليهخسارات و هزينه هاي وارده شامل خسارت تاخير تاديه است بر اساس نرخ تورم كهتوسط بانك مركزي اعلام مي شود، قابل مطالبه است و اين خسارت هزينه هايدادرسي و حق الوكاله را هم در بر مي گيرد.
6- چك فقط در تاريخ مندرج يا پس از آن قابل وصول خواهد بود.
7-صادركننده چك بايد در تاريخ مندرج در آن، معادل مبلغ مذكور در بانك محالعليه وجه نقد داشته و نبايد تمام يا قسمتي از وجهي را كه به اعتبار آن چكصادر كرده به صورتي از بانك خارج يا دستور عدم پرداخت دهد.
8- چك نبايدبه صورتي تنظيم شود كه به عللي مثل عدم مطابقت امضا يا قلم خوردگي در متنچك يا اختلاف در مندرجات آن و امثال آن بانك از پرداخت وجه خودداري كند.
9-هرگاه وجه چك به علل بالا پرداخت نشود بانك مكلف است در برگ مخصوصي مشخصاتچك هويت و نشاني كامل صادركننده را در آن ذكر كند و علل عدم پرداخت راصراحتاً ذكر كند ( فقدان موجودي ) و آن را به دارنده چك تسليم كند و بانكمكلف است نسخه دوم اين برگ را به آخرين نشاني صاحب حساب ارسال كند.
10-اگركه مبلغ موجود در نزد بانك كمتر از مبلغ چك باشد بانك به تقاضاي دارندهمكلف است مبلغ موجود را تسليم كند و در اين صورت چك نسبت به مبلغ پرداختنشده بي محل محسوب مي شود و بانك گواهي تقديم مي كند.
مجازات صدور چك بي محل
1- اگر مبلغ كمتر از يك ميليون تومان ( 10 ميليون ريال ) باشد مجازات حبس حداكثر شش ماه خواهد بود.
2- اگر مبلغ از يك تا 5 ميليون تومان باشد حبس شش ماه تا يكسال خواهد بود.
3- اگر مبلغ بيش از 5 ميليون تومان باشد مجازات يك سال تا دو سال حبس و ممنوعيت از داشتن دسته چك به مدت دو سال خواهد بود.
4- در صورتي كه صادركننده اقدام به صدور چك هاي بلامحل نموده باشد مجموع مبالغ مندرج در چك ها ملاك خواهد بود.
5-دارنده، كسي است كه چك در وجه او صادر گرديده يا پشت نويسي شده يا حامل چكدر مورد چك هاي حامل يا قائم مقام قانوني آنهاست. منظور از دارنده چك كسياست كه براي اولين بار چك را به حساب برده ( و به نامش برگشت مي خورد ).
6- كسي كه چك پس از برگشت به او منتقل مي شود حق شكايت كيفري ندارد مگر انتقال قهري باشد ( ارث رسيده ).
7-اگر دارنده چك بخواهد چك را بوسيله شخصي ديگر به نمايندگي از طرف خود وصلكند و و حق شكايت كيفري او در صورت بي محل بودن چك محفوظ باشد بايد هويت ونشاني خود را با تصريح نمايندگيد در ظهر چك قيد كند در اين صورت گواهي عدمپرداخت به نام او صادر مي شود و حق شكايت كيفري دارد.
8- هرگاه بعد ازشكايت كيفري، شاكي چك را به ديگري انتقال دهد يا حقوق خود را نسبت به چكبه هر نحو ديگري واگذار نمايد، تعقيب كيفري موقوف مي شود.
9- هرگاه قبلاز صدور حكم قطعي، شاكي گذشت كند يا متهم وجه چك و خسارت تاخير تاديه رانقداً به دارنده آن پرداخت كند يا موجبات پرداخت چك و خسارت مذكور رافراهم كند يا در صندوق دادگستري يا اجراي ثبت توديع نمايد، مرجع رسيدگيقرار موقوفي تعقيب صادر مي كند.
10-اين مجازات ها شامل مواردي كه ثابت شود چك يا چك ها بابت معاملات نامشروع يا ربوي صادر شده نمي باشد.
11- چك هاي صادره در ايران عهده بانك هاي واقع در خارج از كشور مشمول اين ماده است.
12-در صورتي كه صادركننده چك قبل از تاريخ شكايت كيفري وجه چك را نقداً بهدارنده آن پرداخت كند يا با موافقت شاكي خصوصي ترتيبي براي پرداخت آن بدهديا موجبات پرداخت آن را فراهم كند قابل تعقيب نيست.
ماده 10 قانون صدور چك
1-هركس با علم به بسته بودن حساب بانكي خود مبادرت به صدور چك نمايد عمل ويدر حكم صدور چك بلامحل خواهد بود و به حداكثر مجازات ماده 7 ( دو سال )محكوم مي شود. اين مجازات غيرقابل تعليق است.
2- جرايم مذكور در اين قانون بدون شكايت دارنده چك قابل تعقيب نيست.
3-در صورتي كه دارنده چك تا شش ماه از تاريخ صدور براي وصول وجه آن به بانكمراجعه نكرد يا ظرف شش ماه از تاريخ صدور گواهي عدم پرداخت شكايت نكردديگر حق شكايت كيفري نخواهد داشت.
4- اگر بعد از صدور حكم قطعي، شاكي گذشت كند يا محكوم عليه به ترتيب بالا موجبات پرداخت وجه چك را فراهم كند اجراي حكم موقوف مي شود.
5- محكوم عليه ملزم به پرداخت مبلغي معادل يك سوم جزاي نقدي مقرر در حكم به نفع دولت خواهد بود.
نكته) در موارد زير صادركننده چك قابل تعقيب كيفري نيست:
الف.سفيد امضا( چنانچه چك بدون تاريخ داده شود هرگونه اضافه كردن تاريخ بدانازطرف غير از صاحب حساب جدا از جنبه حقوقي قابل شكايت كيفري از طرف صاحبحساب بر عليه ملصق تاريخ به عنوان سوء استفاده از سفيد مهر و امضاء قابلشكايت كيفري است.
ب. هرگاه در متن چك وصول وجه آن منوط به تحقق شرطي شده باشد.
ج. چك تضميني
د. هرگاه خلاف موارد قبل بدون قيد در متن چك ثابت شود كه وصول وجه آن منوط به تحقق شرط يا بابت تضين انجام معامله يا تعهدي بوده است.
ه. هرگاه ثابت شود چك بدون تاريخ بوده يا تاريخ واقعي صدور چك مقدم بر تاريخ مندرج در متن چك باشد.
6-صادركننده چك يا ذينفع يا قائم مقام قانوني آنها مي تواند با تصريح بهاينكه چك بر اثر كلاهبرداري يا خيانت در امانت يا جرايم ديگر تحصيل شده بهبانك به طور كتبي دستور عدم پرداخت بدهد و اگر دارنده چك آن را به بانكارائه كرد گواهي عدم پرداخت را به دارنده با ذكر علت تسليم مي كنند.
7-دستوردهنده مكلف است پس از اعلام به بانك، شكايت خود را به مرجع قضاييتسليم و حداكثر ظرف مدت يك هفته گواهي تقديم شكايت خود را به بانك تسليمكند. پس از انقضاي يك هفته بانك از محل موجودي به تقاضاي دارنده وجه چك راپرداخت مي كند.
8- دارنده چك نيز مي تواند عليه كسي كه دستور عدمپرداخت داده شكايت كند و هرگاه خلاف ادعايي كه موجب عدم پرداخت شده ثابتگردد دستوردهنده علاوه بر مجازات ماده 7 كليه خسارات را بايد بپردازد.
9- پرداخت چك هاي تضمين شده و مسافرتي را نمي توان متوقف نمود مگر آنكه بانك صادركننده نسبت به آن ادعاي جعل نمايد.
10-رسيدگي به كليه شكايات و دعاوي حقوقي و جزايي چك چه در دادگاه و چه در دادسرا فوري و خارج از نوبت خواهد بود.
11-وجود چك در دست صادركننده دليل پرداخت وجه چك و انصراف از شكايت شاكي است مگر اينكه خلاف آن ثابت شود.
نكته)طبققانون سابق براي اينكه صادركننده در فاصله بين صدور حكم و رسيدگي بازداشتنشود تنها قرار تاميني كه دادگاه مي توانست از او اخذ كند وجه الضمان نقدييا ضمانت نامه بانكي معتبر معادل مبلغ چك بود اما طبق قانون جديد دادگاهمي تواند يكي از قرارهاي تامين كفالت يا وثيقه اعم از وجه نقد يا ضمانتنامه بانكي يا مال منقول يا غيرمنقول را اخذ كند.
منبع:
نويسنده : كامران اكرمي افشار
پي نوشتها:

ترمينولوژي مبسوط (دكتر جعفر جعفري لنگرودي)
ديوان معزي
قانون صدور چك
محشاي قانون مجازات اسلامي(دكتر ايرج گلدوزيان)