اشکال هندسی در زندگی همیشه دارای کاربردهای فراوانبوده و برای فعالیتهای انسان الهام بخش و سمبل نیز شده است. دایره یکی ازاین اشکال است. ابتداییترین کاربرد دایره ، چرخ و چرخدندهها هستند کهاز قدیمالایام بکار رفته و میروند. همچنین ابزار آلات زینتی چون تاج ،گردبند ، خلخال و حلقهها ، کاربردی به اندازه تاریخ بشری دارند. نمونهمثال زدنی حلقه ازدواج است که بین زوجین مبادله میشود و این برگرفته ازحلقهای است که در دست اهورامزدا در پیکرهها و مجسمهها دیده میشود.
باتوجه به قرینه مذهبی قداست و پاکی ازدواج در ایران باستان را نشان میدهدکه اکنون فرهنگی جهانی گشته است. دایره در فرهنگها ، انجمنها ، شهرسازی ،اندیشههای هنری و ریشهدار بخصوص در ابزار آلات نجومی جایگاه نمادین وکاربردی دارد. در فرهنگ و ادیان قدیم ازجمله بودا ، نماد آسمان ، جهان پاک، افلاک گردنده و غیر دنیاست در حالی که در مقابل دنیا چهار گوشه و مربعاست که به وضوح در بیان اشعار و ادبیات ایرانی بویژه غزلیات عرفانی مشاهدهمیشود.
● دایره در هنرهای اسلامی ایران
در هنرهای اسلامی ایرانیدایرهها ، به شکل شمس و حلقه نورانی در اطراف سرایمه و بزرگان دین دیدهمیشود. همچنین با توجه به کراهت صورتگری و مجسمه سازی در اسلام و ظریفاندیشی شیعه ، هنرهای اسلامی به شکلهای اسلیمی ، گل و بوته ، نقشهاییختایی سوق داده شد. اشکال و خطوط و ترکیب رنگ در مینیاتورها ، تذهیبها وفرشها با زینت و ترکیب و نقش نگار پختهتری تکامل یافتند.
دایره به شکلشمسههای زیبایی تزیین داده شد و شمسهها به صورت منفرد یا در سایر هنرهاکاربرد یافت. در خطوط گل و بوته و اشکال اسلیمی و ترکیب رنگ دایره بهعنوان پایهایترین ، اصلیترین و اساسیترین شکل بکار گرفته میشود. وسیر کلی به سوی مرکز برای وصل فنا نقطهای (سیاه) است. که اختیار را ازچشمان بیننده گرفته و با سیر در تابلو به مرکز هدایت میکند.
● دایره و نقطه سیاه و قرمز
درمیان قبایل بدوی و بسیاری از انجمنها و دستههای سری قدیم ، سمبل مفاهیمیچون ابدیت ، جاودانگی و مرگ بوده است و دایره سیاره و دوایر متحدالمرکز درتمرینات اساسی ماینهتیستها ، هیپنوتیستها و درمانگران حرفهای میباشد.دایره و نقطه سرخ که اغلب نشان آفتاب میباشد در پرچم و سمبل ملل شرق آسیانیز مشاهده میشود.
● هفت شهر
بطلیموس در دو قرن پیش از میلاد براساس تفاوت حرارت ، سرزمینهای شناخته شده آن روزگار را به هفت اقلیم تقسیمکرده است از آنجا که تقسیم بندی بطلیموس بر اساس دایرههای مداری استاقلیمهای هفت گانه را اقلیمهای هندسی نیز نامیدهاند. به نظر صاحبنظران ،اصطلاح هفت شهر ، هفت اقلیم و هفت وادی که در ادبیات و حکمت ایرانی واردشده است الهامی از نظریات بطلیموسی را در خود دارد. اجرام آسمانی به دودسته ثوابت و اجرام متحرک و متغیر تقسیم بندی شد و اجرام متغیر شناخته شدهآن روز ، خورشید ، زمین ، بهرام ، تیر ، عطارد ، مشتری و زحل هر کدام درمداری و آسمانی تصور شدند. آسمان اول ، آسمان دوم … تا هفت آسمان.
● دایره و نجوم
کرهزمین برای شناسایی بهتر به دایرههای افقی به نام مدار از صفر استوا تا ۹۰درجه قطبین و دایرههای عمودی به نام نصفالنهار تقسیم بندی میشود. درعلوم قدیم دایره بیشترین کاربرد و برترین جایگاه را در علم نجوم دارد.اولین مدلهای منظومهای بر اساس گردش زهره در فرهنگ اینکاها ، گردش خورشیدو کاینات دور کلیسا و زمین ، تا گردش زمین و سیارات دور خورشید در نجوماسلامی و قوانین حاکم بر حرکت آنها بر روی مسیرهای دایروی بودند. مدلهایاتمی بعد از نظریه جوزف تامسون نیز هسته متمرکز در مرکز (بار مثبت) والکترونهای متحرک در مدارهای دایروی بود. که به دلیل شباهت به مدلمنظومهای مشهور گشت.
بعدها تیکوبراهه ، کپلر ، کپرنیک روی ایننظریهها کار کردند. در سال ۱۶۱۹ کپلر سه قانون حرکت سیارات را با استفادهاز مشاهدات تیکوبراهه بیان کرد. قوانین کپلر پایه و اساس قوانین نیوتن ومکانیک کلاسیک و مکانیک سماوی شد. در این نظریه مسیر دایره به مسیر بیضویکه خورشید در یک کانون بیضی قرار دارد تغییر یافت. با مطرح شدن فیزیک نوینو فیزیک کوانتومی ، اصل عدم قطعیت و سایر پیشرفتهای تکنولوژیکی مدلمنظومهای هسته نیز به مدل ابر الکترونی تبدیل گشت.
● نگاهی به رصدخانه مراغه
اینرصدخانه در زمره پیشگامان نجوم ایران و دنیای قدیم بوده و جایگاه بینظیریبرای خود دارد. مهمترین دوره و مکتب نجومی ایران مکتب مراغه بود که بهگفته پروفسور عبدالسلام رصدخانههای هنر با وجود رگههای هنری اساسا برپایه رصدخانههای اسلامی ساخته شده است. در این میان مکتب مراغه با نامخواجه نصیرالدین طوسی با سمت گیری انتقادی نسبت به نظام بطلیموسی به دلیلمشکلات جدی و ناسازگاریهای ذاتی موجود اخترشناسان بر اساس مدل هندسی نجومیارایه شد که به جفت طوسی معروف گشت. ایجاد حرکت خطی به کمک حرکتهای دورانییکنواخت است. ساختمان اصلی این رصدخانه به شکل استوانه طراحی شده بود.اکثر وسیلههای رصدی در آن شکل دایروی داشتند از مهمترین وسیلههایرصدخانه مراغه میتوان به موارد زیر اشاره کرد.
● وسایل رصد خانه مراغه
سدسفخری که بعدها با اصلاح به دوربینهای تیودولیت معروف گشتند که کاربردهاینقشه برداری دارد. وسیله دیگر ربع بود. این آلت از ربع دایره و عضادهایتشکیل یافته و با آن میل کلی و ابعاد کواکب و عرض بلد را رصد مینمودند وبر سطح دیواره شمالی و جنوبی رصدخانه نصب شده بود. وسیله دیگر ذاتالحلقبود که که به جای ششگانه بطلیموس و نه حلقه ثاون اسکندرانی جامعتر بودهاست.
آلتی است متشکل از پنج حلقه به ترتیب الف برای دایره نصف النهارکه بر زمین نصب شده بود. ب برای دایره معدل النهار ج برای دایرهمنطقهالبروج د برای دایره عرض و ه برای دایره میل. از آلات دیگر رصدخانهمراغه ذاتالجیب و ذاتالسمت بودند که برای تعیین ارتفاع در کلیه جهاتمختلف افق بکار رفته میشد. ذاتالربعین که به جای ذاتالحلق استعمالمیشد. ذاتالارسطوانتین و دایره شمسیه از وسایل دیگر رصد خانه هستند.
نگاهی به استفاده از دایره برای رفع مشکلات شهرها و شهرسازی
توسعهشهرها ، تامین نیازمندیهای آنان ، چارهجویی برای توسعههای آینده شهر ،اتخاذ تصمیماتی که بتواند مشکلات شهری را به حداقل برساند و بالاخره آنکهچگونه رابطه منطقی بین انسان با محیط طبیعتش حفظ شود، به تحولاتی در امرشهرسازی منجر شد. نخستین نظریه در زمینه شهرسازی شخصی به نام هیپوداموس(۴۸۰ سال قبل از میلاد) بود و بعد از آن نظریات و راهکارهای متفاوتشهرسازی بوجود آمد. ولی پیدایش دانش امروزی شهرسازی به قرن نوزده میلادیمیرسد. از میان نظریههای شهرسازی میتوان نظریههای زیر را نام برد.
● نظریه متحدالمرکز
دراین نظریه الگوی ساخت شهر بر این اصل استوار است که توسعه شهر از ناحیهمرکزی به طرف خارج شهر صورت گرفته و تعداد مناطق متحدالمرکز را تشکیلمیدهد. این مناطق با ناحیه مشاغل مرکزی شروع شده و بوسیله منطقه در حالتحول احاطه میشود.
● نظریه قطاعی
تعدیل و تغییر در جهات مختلف ایننظریه است. شهرها برای همیشه نمیتوانند حالت متحدالمرکزی مناطق را حفظکنند. در این نظریه اجازه خانه به عنوان راهنما مطالعه شهر را عملیمیسازد. ساخت واحدهای گرانقیمت از کانون اصلی در طول شبکههای رفت و آمد، ساخت واحدهای مسکونی دیگر و ارزانتر به سوی فضاهای باز و جابجاییساختمانهای اداری و تجاری ، توسعه واحدهای مسکونی گرانقیمت را در جهتعمومی عملی سازد. آپارتمانهای لوکس در مجاورت بخشهای تجاری و مسکونی قدیمیبوجود آمده و واحدهای گرانقیمت شهر بطور اتفاقی و نامنظم جابجا نمیشوند.راههای شعاعی از مرکز شهر به اطراف کشیده میشود و عامل دسترسی به اینراهها و قیمت زمینها را در مناطق مختلف شهر تعیین میکند.
● مدل حلقهای
دراین مدل به جای آنکه خطوط اصلی حمل و نقل به صورت خطی گسترش یابد به شکلدایرهای و به موازات مرکز شهر ، حواشی ناحیه مرکزی و بافتهای اطراف آن رااحاطه میکند. و دور تا دور بافت را گرههای شهری بوجود میآورد. وفعالیتها شکل حلقهای یا زنجیرهای به خود میگیرند.
● طرح مکمل مدل کهکشان
براساس نظریه ویکتورگروین در بیشتر شهرهای بزرگ کاربرد دارد. شهر از مراکزمتعددی تشکیل یافته و هر کدام واحدهای دیگری را بوجود میآورد و بوسیلهشبکههای ارتباطی مشترک و مستقل و منطقهای بافتها به همدیگر مرتبطمیشوند. مجموعه این بافتها و شبکهها یک شبکه کهکشانی را بوجود میآورد.خدمات مرکزی در وسط بافت و جایگاه صنایع در نواحی اطراف شهر و در خارج ازبافت اصلی پیشبینی شده است.
● دایره در مثلثات و فیزیک
ازدایرههای مشهور دیگر دایره مثلثاتی است. دایره مثلثاتی دایرهای است بادرجهبندی و جهت حرکت مشخص که به آن جهت مثلثاتی گویند و آن پادساعت گردیا عکس ساعت گرد است. شعاع این دایره واحد است و حداکثر مقدار توابعمثلثاتی سینوس یا کوسینوس که در این دایره بدست میآید میتواند واحد شود.هارمونیها و هماهنگها ، چرخش ، حرکت دورانی ، حرکات پریودیک و دورهای ،حرکات تناوبی ، حرکات رفت و برگشتی در یک مسیر مشخص را میتوان توسط ایندایره و کمیات مثلثاتی برای بیان مکان و زمان و توصیف این حرکات و موقعیتبکار برد.
دایره در ورزشهای باستانی و موسیقی
دایره با توجه به نمادآسمانی و قداست افلاکی در ورزشهای باستانی از جمله زورخانه و گوی بازیورزشکاران باستانی کار ، در رقص سماء و حلقه گردش و لباس و کلاه آنها ،نیز کاربرد دارد. در مکاتب هادی همچون کومونیسم نیز همچنان که در فیلمبایکوت مشاهده میکنیم. به عنوان سمبل بکار رفته است مسیری که از هیچ آغازشده و در سیر مسیر به هیچ منتهی میشود.
اساس موسیقی و هنرهای ادبیشرقی موسیقی دوری است. موسیقی و هنری که انسان را در جای خود از حالی بهحالی دگرگون میکند از نقطهای شروع شده و او را به سیر در عالم معانیبرده و در آخر انسانی ارزشی ، تحول یافته و والامقام و انسانی که شایستهخلیفه الهی است بوجود میآورد.