نگاه کلی
سم (poison) مادهای است که براثر مواد شیمیایی٬ حتی دردُزکم٬ بر بدن انسان و حیوانات آسیب رسانیده٬ سلامتی را از بین برده و حتیموجبات مرگ را فراهم مینماید. اثر سم میتواند موضعی باشد و یا پس ازعبور از پوست و وارد شدن آن در خون انجام پذیرد. برحسب مقدار یا دُز واردشده به بدن٬ سم میتواند مهلک باشد(دُز مهلک) و یا صدمات جدی به بدنبرساند (دُز درمانی) و یا اصولا″ بدون اثر باقی بماند (دُز بی اثر).دُزهاینامبرده٬ حتی در مورد سمهایی با مواد شیمیایی یکسان٬ اعتبار مطلق نداشته٬بلکه علاوه بر نحوه مصرف به نوع٬ سن٬ جنس و حساسیت موجود زنده بستگیدارند. برخی مواد اساسا″ جزو سمها محسوب نمی شوند ولی پس از ورود به بدنموجود زنده طی واکنشهای پیچیده به ماده سمی تبدیل میشوند٬ مانندهگزامتیلن تترامین غیر سمی٬ که در بدن انسان به فورمالدهید سمی تبدیلمیگردد.



تقسیمبندی بر اساس ماهیت شیمیایی
سموممعدنی: شامل سمهای معدنی طبیعی مانند هیدروژن سولفید٬ کربن مونوکسید وسمهای معدنی مصنوعی مانند جیوه(II)کلرید و همچنین نمکهای تالیم و سرب میباشند.
سموم آلی: شامل سمهای آلی گیاهی مثل آکونیتین و سمهایحیوانی مانند سم مار میباشد. سمهای آلی مصنوعی در طبیعت وجود نداشته ولیبه طور مصنوعی یا سنتز تهیه می شوند. مثل سلاح های کارزار شیمیایی گازخردل٬ گاز اعصاب و یا انواع آفتکش ها و قارچکش ها و...


تقسمبندی بر مبنای محل کاربرد و نوع آسیب سموم
سمهایچشم: این سمها تحریکات مختلفی را در اعضای چشم به وجود میآورند٬ مانندترکیبهای برم٬ آمونیاک٬ کلر٬ دی متیل سولفات٬ فورمالدهید٬ آتروپین٬کوکائین٬ دینیتروفنل٬ نفتول و تتراهیدرونفتالین.
سمهای خون: اینسمها موجب همولیز گلبولهای قرمز خون می شوند٬ مثل آرسین٬ گلیکولها٬ فسوژنو سم مارو یا باعث مت هموگلوبین میشوند٬ مانند آنیلین٬ کلراتها٬نیتریتها٬ سولفیتها. سمهای خون گاهی نیز در مسیر خونسازی اختلالاتی بهوجود میآورند مثل مشتقات آنیلین٬ بنزول٬ دی نیتروفنل٬سولفونامیدها و موادپرتوزا.
سمهای آنزیمها: این سمها انواع مختلف دارند٬ برخی از آنهاموجبات تهنشینی پروتئینها را فراهم مینمایند مثل نمک فلزهای سنگین٬ ولیبرخی دیگر خاصیت بازدارندگی ویژه از خود بروز می دهند٬ مانند استیل آمینو-تیادیآزولسولفونامید٬ که روی آنزیم کربوآنیداز اثر میکند.
سمهایپوست: سمهای مزبور انواع مختلف دارند و برخی باعث از بین رفتن رنگدانهپوست میشوند مثل ترکیبهای آرسنیک و نقره. بعضی دیگر شرایط ریزش مو رافراهم میکنند مثل آرسنیک تریوکسید و کلروپرن. سمهای پوست را گاهی بهعنوان سلاح کارزار به کار میبرند٬ مانند: دی کلردیاتیلسولفید (ایپریت)و کلروینیلآرسیندیکلرید (لوزیت).
سمهای دستگاه گردش خون: اینسمها انواع متعدد دارند٬ برخی موجبات اختلال در ضربان قلب را فراهم مینمایند٬ مثل بنزول٬ کلروفرم. بعضی دیگر به طور مستقیم ویا غیر مستقیم ازراه گردش خون روی عضله قلب تاثیرات ناهنجار به جا میگذارند٬ مانندآکونیتین٬ آرسنیک٬ نمکهای باریم٬ بنزین٬ بنزول٬ کینین٬ کلروفرم و متانول.از سوی دیگر برخی سمها صدمات جبرانناپذیری به رگها وارد میکنند٬ برایمثال می توان از آرسنیک تریوکسید و روغن خردل نام برد. سمهای قلب گاهیتنگی بیش از حد رگها را به دنبال دارند مثل نیکوتین٬ آدرنالین و همچنیننمکهای سرب و باریم. سرانجام نیتریتها٬ گلیسیرین نیترات٬ سمهای مار وقارچها موجب گشادی رگهای قلب می شوند.
سمهای کبد: این سم ها در کبدانباشته و عملکرد درست سلولهای کبدی را با اشکال مواجه میسازند٬ که درنتیجه در سوخت و ساز عمومی بدن تاثیر گذاشته و بیماریهایی از قبیل یرقان٬ورم کبدی و... را باعث می شوند٬ برای مثال می توان از بنزین٬ کلر٬ بنزول٬کلروفرم٬ دی نیتروفنل٬ فسفر و سم قارچ نام برد.سمهای دستگاه تنفس: این سمها آسیب جبرانناپذیر به بافتهای ریه میرسانند و ممکن است به صورتترکیبهای مختلف شیمیایی٬ مانند آمونیاک٬ کلر٬ برم٬ فلوئور و غیره واردریهها شوند. نیکوتین٬ دوده و آزبست نیز جزو سمهای ریه محسوب میشوند.
سمهایدستگاه اعصاب: این سمها از راه پوست٬ تنفس و یا گردش خون وارد دستگاهاعصاب شده و اختلالاتی مانند فلج کردن مراکز مغز٬ سرگیجه و بیهوشی مفرط بهوجود می آورند. سمهای اعصاب معمولا″ به حالت گاز میبا شند٬ مانند اتر٬کلروفرم٬ انواع الکلها و غیره . برخی سمهای دستگاه اعصاب به عنوان سلاحکارزار٬ اهمیت نظامی دارند٬ عمده ترین آنها استرهای فسفریک اسید می باشند.
تقسیمبندی سموم برمبنای کاربرد آنها
ضد سمها (آنیتدوتها):موادی که به هنگام مسمومیت٬ برای جلوگیری٬ تضعیف و یا خنثی کردن اثر سمهابه کار میروند و نقش متفاوتی را در مورد بیماران به عهده دارند٬ به طوریکه برخی از آنها بیمار را به استفراغ وادار می نمایندمثل آپومورفین ومحلول مس سولفات. برخی دیگر به عنوان مسهل عمل کرده و تعدادی نیز از طریقجذب عمل میکنند٬ مانند زغال حیوانی که به هنگام مسمومیت با آلکالوئیدها٬اغذیه و فلزهای سنگین مصرف میشود. همچنین برخی آنیتدوتها بر مبنای یکواکنش شیمیایی با پروتئن ها عمل مینمایند مثل تخم مرغ و شیر٬ که به هنگاممسمومیت با اسیدها و فلزهای سنگین مصرف می شوند. دستهای از ضد سمها برمبنای واکنش شیمیایی ویژه عمل کرده٬ به طوری که سم را به حالتهای غیرمحلول و یا غیر سمی تبدیل میکنند. محلول سدیم سولفات ترکیبهای محلول وسمی باریم و سرب را به ترکیبهای غیر محلول و غیر سمی باریم و سرب سولفاتتبدیل مینماید. آنیتدوتهایی وجود دارند که عملکردشان روی تاثیراتفارماکولوژیکی و میکروبیولوژیکی استواراست.



سلاح هایکارزار: این سلاحها برخلاف کلیه موازین انسانی و حقوق بین المللی٬ از سویبرخی کشورها در میدانهای کارزار به کار برده می شوند. سلاحهای مزبورعلاوه بر سست کردن روحیه نبرد طرف مقابل٬ آسیبهای جبرانناپذیری بر محیطزیست انسانها وارد مینمایند٬ به طوری که توام با محو گیاهان و جانوران٬زمینهای کشاورزی را نیز نابود می سازند. سلاحهای کارزار میتوانند از نوعشیمیایی٬ مانند گاز خردل و گاز اعصاب٬ بیولوژیکی مانند باکتریها٬ ویروسهاو میکروبها و یا حتی رادیولوژیکی مانند فضولات واکنشهای هستهای باشند.
سمشکار: اکثر این سمها منشا گیاهی دارند و عملکرد آنها بیشتر روی زخمی کردنپوست استوار میباشد به محض وارد شدن در بدن شکار٬ آن را مسموم و شرایطمرگش را فورا″ فراهم میکنند٬ مانند سم پیکان و سم ماهی مثل استروفانتین واستریکنین.
انواع داروها: مانند آرسنیک تریوکسید٬ که در دندانپزشکی وجیوه (II) کلرید که برای کشتن باکتریها به کار می رود. این داروها٬ درصورت عدم مراعات موازین طبی٬ اثرات بسیار مهلک از خود به جا میگذارند.
سمهای مخدر: از قبیل کوکائین٬ مورفین و ...
سمهای خرابکاری: مثل سمهای گیاهی
سمهایی که به عنوان آفتکش و حشرهکش مصرف میشوند.