دید کلی
هیدرازین به فرمول N2H4 ، در صنعت کاربرد فراوانی دارد. اماهمانند هر ماده شیمیایی دیگری ، کار با آن مستلزم رعایت اصول ایمنی وآزمایشگاهی است. با برخی از خطرات کار با هیدرازین و چگونگی مقابله با اینخطرات آشنا میشویم.



ساختمان هیدرازین


انفجار و آتش سوزی
مخلوطحاوی بیش از 4,7% حجمی هیدرازین بیآب و هوا میتواند در دماهای بالاتر از38 درجه سانتیگراد ، بر اثر گرما ، شعله یا تابش فرابنفش منفجر شود. دمایاشتعال هیدرازین آبدار 75 درجه سانتیگراد است. در مورد محلولهای هیدرازین، خطر انفجار کاهش مییابد و در محلولهای رقیقتر از 40 درصد خطر اشتعال ازبین میرود. تماس هیدرازین با فلزات ، اکسیدهای فلزی و مواد اکسید کننده ،اسیدها ، مواد متخلخل نظیر خاک ، چوب ، کاغذ یا پارچه ممکن است به آتشسوزی یا انفجار منجر شود.

در صورت کار با پوشاک و تجهیزات آلوده ، محصولات سمی مانند اکسیدهای نیتروژن و آمونیاک بوجود میآید.

طریقه مقابله
برایجلوگیری از بروز خطرها ، هیدرازین بیآب را باید در محیط بسته مجهز بهتجهیزات الکتریکی هشدار دهنده مورد استفاده قرار داد. هرگز نباید ازهیدرازین در نزدیکی شعله ، جرقه و عوامل مشابه استفاده شود. در محلاستفاده از هیدرازین ، هرگز نباید سیگار استعمال شود. باید از تابش مستقیمنور خورشید و تماس هیدرازین با فلزات و ترکیبهای شیمیایی مانند اکسیدها ،بشکههای حاوی هیدرازین را باید با پاشیدن آب خنک کرده ، از نشت هیدرازینبیشتر به محیط جلوگیری و همزمان به خاموش کردن آتش اقدام شود. ماموراناطفا حریق باید مجهز به ماسکهای تنفسی ، ماسک صورت و پوشش کامل ایمنیباشند.

برای خاموش کردن آتشسوزیهای کوچک ناشی از هیدرازین از پاشآب ، مواد شیمایی خنک یا گاز CO2 استفاده میشود. در مورد آتش سوزیهایبزرگ باید از کف الکل یا آب با فشار زیاد استفاده شود.

حمل و مقل و ذخیره سازی هیدرازین
هیدرازینرا باید در بشکه های محکم دربسته و در جو خنثی نگهداری کرد. محل نگهداریبشکهها باید مجهز به سیستم تهویه ، فاضلاب مطمئن ، دور از تابش مستقیمنور خورشید و دیگر منابع انرژی باشد. باید از وجود فلزات ، اکسیدهای فلزی، مواد متخلخل در این محل اجتناب و برای جلوگری از جرقههای الکتریکی ناشیاز الکتریسیته ساکن ، مخازن نگهداری هیدرازین را به زمین منتقل کرد.

طبقمقررات بینالمللی موجود ، هیدرازین آبدار و محلولهای آبی آن باید درمخازن فلزی با پوشش داخلی پلی اتیلنی ، قوطیهای پلاستیک یا مخازن استیلضد زنگ حمل شوند.



دفع ضایعات هیدرازین
باید کلیهمنابع احتمالی ایجاد احتراق را از محیط دور و مایع نشت شده را جمع آوریکرد. در صورتیکه هیدرازین روی سطح زمین یا محل نگهداری ریخته شده باشد،آن را با آب تا غلظت کمتر از 40 درصد رقیق میکنند و روی ناحیه ناحیهمزبور را کف میپاشند تا هیدرازین تبخیر نشود. برای جمع آوری مقادیر کمهیدرازین از شن و ماسه استفاده میشود.

افراد مسئول نظافت بایدمجهز به تجهیزات کامل ایمنی از جمله ماسک و لباسهای محافظ باشند و پس ازرقیق کردن هیدرازین تا محلول کمتر از 40% میتوان آنرا با محلول رقیقسولفوریک اسید خنثی و به همراه مقادیر زیادی آب به محیط زیست وارد کرد.بقایای هیدرازین را میتوان پس از رقیق کردن با الکل در یک زباله سوزشیمیایی مجهز به سیستم جذب گازهای مضر دودکش بوسیله سوختهای هیدروکربنیسوزاند و از بین برد.

اثرات مضر هیدرازین بر روی انسان
باوجود استفاده های صنعتی گسترده از هیدرازین ، مطالعات مدون کمی دربارهاثرات مضر آن در انسان انجام گرفته است. انسان ممکن است از راههای مختلفیاز جمله شغلی ، مصرف داروهای حاوی هیدرازین ، مصرف سیگار یا به صورتتصادفی در معرض هیدرازین قرار گیرد. هیدرازین از طریق پوست ، ریه و دستگاهگوارش جذب و به سرعت در سراسر بدن پخش میشود. در مورد مسمومیتهای حادانسان ، استفراغ ، آسیبهای متعدد دستگاه تنفسی ، سیستم اعصاب مرکزی کبد وکلیهها گزارش شده است.

با این همه گزارشهای موجود از مسمومیتهایحاد خوراکی با هیدرازین روشن میکند که خوردن حدود 20 تا 50 میلیلیترهیدرازین ممکن است مرگ آور باشد.
اغلب اثرات مشاهده شده در افرادی کهدر معرض هیدرازین قرار گرفتهاند، در حیوانات آزمایشگاهی نیز دیده شدهاست. علاوه بر اثرات فوق ، کاهش وزن بدن ، کمخونی ، کاهش قند خون و چربیکبد نیز در برخی موارد مشاهده شده است.

سمیت هیدرازین نسبت به جنینو جوانه برخی حیوانات آزمایشگاهی و گیاهان به اثبات رسیده است، ولیاطلاعاتی در مورد سمیت هیدرازین بر جنین انسان وجود ندارد. سوزش پوست وچشم در انسان بر اثر تماس با هیدرازین مشاهده شده است، ولی اطلاعات کافیبرای بیان بدون اثرات سوزش آور وجود ندارد. هیدرازین حساسیت زای قوی برایپوست انسان بوده ، با مشتقات خود تداخل میکند.

هیدرازرین درمطالعات خارج از محیط زنده بدن در برخی از گیاهان ، باکتریها ، قارچها وسلولهای پستانداران ، جهش ژنی و انحرافات کروموزومی ایجاد میکند.سرطانزایی هیدرازین در جانوران آزمایشگاهی به اثبات رسیده است، ولی درمورد انسان ، دادههای کافی برای چنین ادعایی وجود ندارد. در غیاب چنیندادههایی و با در نظر گرفتن اطلاعات موجود در مورد جهش زایی و سرطانزاییهیدرازین در حیوانات ، هیدرازین از سوی موسسه بین المللی سرطان ، به عنوانیک ماده سرطانزا برای انسان معرفی شده است. بدین ترتیب باید قرار گرفتنانسان در معرض هیدرازین به حداقل ممکن کاهش داده شود.



میزان در معرض هیدرازین قرار گرفتن انسان و سایر موجودات
هیدرازینبجز در موارد تصاوفی وحوادث ، خطر قابل توجهی برای مردم عادی ندارد. ولیدر محیطهای صنعتی کارکنان را تهدید میکند. آستانه تشخیص بوی هیدرازین باحس بویایی انسان حدود 3 تا 5ppm است، در حالیکه غلظت مجاز هیدرازین درمحیط خیلی کمتر و در حدود چند دهم ppm است. به این دلیل ، در محیطهایصنعتی که از این ماده استفاده میشود، باید تا حد امکان از آن در سیستمهایبسته استفاده و همچنین تجهیزات دقیقی برای تشخیص غلظتهای پایین آن در هوافراهم شود.

تجزیه هیدرازین در آب کند است و به شرایط فیزیکی وشیمیایی آن بستگی دارد. وجود هیدرازین برای گیاهان و میکروارگانیسمهایآبزی خطرناک است. باید به استفاده از روشهای صحیح انبارداری ، حمل و نقل ودفع ضایعات از آلودگی آب ، هوا و خاک جلوگیری شود.

یکی از نکات مهمدیگر ، آموزش کارکنان با چگونگی پیشگیری و نیز کمکهای اولیه در صورت بروزخطرهاست. همان طور که پیشتر نیز اشاره شد، متاسفانه در اغلب نیروگاههایکشور بدلیل عدم آگاهی کافی و در موارد زیادی بیتوجهی ، محلول هیدرازینبدون رعایت کوچکتری موارد ایمنی جابهجا و مصرف میشود. بدین وسیله به نظرمیرسد ارائه آگاهیها و اطلاعات لازم به کارگران و حتی برخی از دستاندرکاران نیروگاههای کشور ، زمینه خطرها و عوارض کوتاه مدت و دراز مدتناشی از هیدرازین از سوی مسئولین ذیربط ضروری است و لازم است کلیه افرادیکه در معرض تماس با هیدرازین قرار دارند یا امکان قرار گرفتن آنها در معرضهیدرازین وجود دارد، دورههای آموزشی خاصی را در زمینه روشهای صحیح حمل ونقل ، استفاده ، از بین بردن ضایعات و همچنین روشهای صحیح مقابله با حوادثناشی از هیدرازین طی کنند.