جالب است بدانید که ستارگان هم مانند موجودات زنده متولد میشوند، زندگیمیکنند و سپس میمیرند، ولی طول زندگی آنها بسیار طولانی است. متاسفانهعمر کوتاه انسانها کفاف نمیدهد تا بتوانند زندگی یک ستاره را در مراحلمختلف شاهد باشند. با این حال اخترشناسان این مراحل را برای ما مشخصمیکنند.
در طول زندگی انسان ، ستارگان بیشمار راه شیری عملا بدونتغییر به نظر میرسند. گاهی یک نواختر (ستارهای که بطور ناگهانی وانفجاری مقادیری عظیم انرژی از خود آزاد میکند) ، ناگهان ظاهر آشنای یکصورت فلکی را به مدت چند هفته عوض میکند و دوباره کم نورتر میشود. منظرهزیبایی که یک ابرنواختر در آسمان پدید میآورد، بسیار نادر است. ستارگاننیز در نهایت تغییر میکنند و هیچ کدام تا ابد پایدار نمیمانند. ستاره ،هنگامی که انبار عظیم سوخت هستهای آن به پایان برسد، میمیرد. ستارگانبسیار جوان هنوز در میان گازهایی که از آن شکل میگیرند، پنهان هستند.
● ستاره بعد از تولد
بعداز آنکه ستاره شکل میگیرد (تولد ستاره)، بلافاصله حیاتی پایدار بدستمیآورد. در همین زمان واکنشهای هستهای در داخلیترین هسته ستاره ،هیدروژن را به هلیوم تبدیل میکند و انرژی آزاد میگردد. سرانجام همههیدروژن درون آن به مصرف میرسد. بعد از این ، تغییراتی در لایههای درونیستاره آغاز میشود. در حالی که واکنشهای جدیدی از هلیوم شروع میشوند،لایههای بیرونی باد میکنند تا ستاره را به اندازه غول برسانند.
دراثر تغییرات زیاد ، ستاره به مرحله متغیر بودن میرسد. در نهایت هیچ منبعممکن برای آزادسازی انرژی باقی نمیماند. ستارگان کوچکتر در اثر انقباض بهکوتولههای سفید تبدیل میشوند. ستارگان سنگینتر بهصورت ابرنواختر منفجرمیشوند. ماده بیرون ریخته از یک ابرنواختر ، بخشی از گاز بین ستارهای راتشکیل میدهد که زادگاه ستارگان جدید است.
● سحابی سیارهای
ستارگاندر یکی از آخرین مراحل زندگی خود ، قبل از آن که به کوتوله سفید تبدیلشوند، منظره بسیار زیبایی در آسمان بوجود میآورند. این مرحله سبب پیدایشسحابیهای سیارهای میشود. یک سحابی سیارهای هنگامی تشکیل میشود کهستاره مرکزی آن ، لایهای به بیرون پرتاب کند. لایه گاز همانند حلقهای ازدود منبسط میشود.
● تأثیر نیروی گرانش بر زندگی ستارگان
سراسرزندگی ستاره به یک میدان نبرد شبیه است. نیروی گرانش سعی دارد که ستاره رامنقبض کند، ولی با مقاومت فشار رو به بیرون ستاره مواجه میگردد. سرانجامستاره تحلیل میرود و گرانش ، کنترل را بدست میگیرد. در این حالت ستارهشکل کاملا متفاوت با ستارهای معمولی و سالم به خود میگیرد.
● مراحل مختلف زندگی ستاره
۱) تشکیل کوتوله سفید
نیرویگرانش یک نیروی جاذبه است، لذا ذرات ماده در اثر این نیرو به هم نزدیکترمیشوند. همچنین چون نیروی گرانش با جرم ذرات نسبت مستقیم دارد و نیز چونجرم ستاره فوقالعاده زیاد است، لذا جاذبه گرانشی درون آن بسیار شدیدخواهد بود. به عنوان مثال در اعماق خورشید فشار در فاصله یک دهمی سطح تاهسته ، تقریبا یک میلیون بار بیشتر از فشار جو در سطح زمین است. در اینفاصله فشار تا هزار میلیون بار بیشتر از فشار جو زمین صعود میکند. اینفشار با مقاومت گازهای داغ درون خورشید مواجه میشود. این گاز توسط کورههستهای گرم نگه داشته میشود.
هنگامی که آتش هستهای رو به کاهشمیگذارد، گاز داغ درون ستاره سرد میشود. بنابراین نیروی گرانش غالبمیشود. آنچه در این مرحله روی میدهد، به جرم ستاره بستگی دارد. ستارهایرو به مرگ مانند خورشید ، درهم فرو میریزد تا به اندازه زمین برسد. دراین روند هیچ انفجار واقعی و قابل توجه رخ نمیدهد. ستاره فقط به تودهایاز خاکستر رادیواکتیو تنزل پیدا میکند و به آرامی سوسو میزند. در اینحالت ستاره به یک کوتوله سفید تبدیل میشود. یک فنجان از ماده آن یک صد تنوزن دارد.
۲) تشکیل ستاره نوترونی
اگر جرم ستارهای بیشتر از خورشیدباشد، فشار فرو ریزش مرحله کوتوله سفید را نیز پشت سر میگذارد و متوقفنمیشود. فرایند فرو ریزش تا جایی که قطر ستاره به حدود ده کیلومتر برسد،ادامه پیدا میکند. در این نقطه ، ستاره گلولهای چگال از ذرات هستهایاست که آن را ستاره نوترونی مینامند. یک فنجان از ماده آن ، یک میلیونمیلیون تن وزن دارد.
۳) تشکیل تپ اختر
برخی از ستارگان نوترونی بهسرعت میچرخند و در هر بار چرخش ، تابشهایی در محدوده امواج رادیویی گسیلمیکنند. اینگونه ستارگان نوترونی ، تپ اختر نامیده میشوند.
۴) تشکیل ابرنواختر
یکستاره نوترونی بدون وقوع یک انفجار شدید اولیه شکل نمیگیرد. ستاره رو بهمرگ ، ممکن است در چند ثانیه آخر حیات خود ، به صورت یک ابرنواختر شعلهورشود. درخشش آن چند روز از تمام کهکشانها پیشی میگیرد. از بخش مرکزیابرنواختر ، یک ستاره نوترونی تشکیل میشود.
۵) تشکیل سیاهچالهها
یکستاره رو به مرگ ، مثلا با جرمی ۱۰ برابر جرم خورشید چنان زیر بار گرانشتولید شده قرار میگیرد که هیچ نیرویی نمیتواند در برابر فرو ریزش آنمقاومت کند. وقتی که چنین ستارهای منقبض میشود و به اندازهای در حدوددو کیلومتر میرسد، گرانش به حدی زیاد میشود که سرعت گریز از سطح آن بهبیشتر از سرعت نور میرسد.
از موشک گرفته تا ذرات نور و علائم رادیویی، هیچ یک نمیتوانند از سطح آن بگریزند. این گرانش به قدری نیرومند است کههمه چیز را به طرف خود میکشد. ما فقط میدانیم که در این حالت ، ستاره بهیک سیاهچاله تبدیل میشود. سیاهچالهها را نمیتوان دید، چون نورنمیتواند از سطح آن بگریزد.
● عقاید انسانها در مورد ستارگان
از یکنظر زمانی هر یک از ما درون ستارگان بوده است و از دیدگاه دیگر ، هر کسروزگاری در فضای خالی و گسترده بین ستارگان جای داشته است. بالاخره اگربرای جهان آغازی در نظر گرفته شود، زمانی هر یک از ما در آن آغاز حضورداشته است. به این معنی که هر مولکول بدن ما ، دارای موادی است که روزگاریدر مرکز داغ و پر فشار یک ستاره جای داشتهاند. در این نقاط بود که آهنموجود در سلولهای قرمز خون ، شکل گرفته است.