در قرن دوم هجری كه مسلمانان از نظر سیاسی و نظامیبر سرزمین های تحت تسلط خویش حاكمیت یافتند دوره سازندگی جای پیشروی نظامیرا گرفت. از این زمان بود كه مسلمانان با بهره گیری از امنیت و ثروت موجودبه ساختن پرداختند و انواع اطلاعات، هنرها، دانش ها و مهارت های مردم،شهرهای حكومت پهناور اسلامی را به كار گرفتند و با ساختن شهر بغداد واستقرار مركز حكومت اسلام در آن به دعوت دانشمندان و هنرمندان و منجمانپرداختند و بیت الحكمه بغداد را تاسیس كردند.
نحوه مدیریت بر یك جامعهدانشمند و جلب و جذب و تشویق به همكاری و تساهل نسبت به اعتقادات شخصیآنها سبب شد كه دانشمندان یهودی، مسیحی، هندو، زرتشتی و مسلمان در اینمجمع علمی گرد آیند و هر یك به انتقال مواریث فكری و دانش و مهارت هایقومی خود به یكدیگر بپردازند.بینش اصیل اسلامی كه احترام به علم و عالم وعلم آموزی یكی از پایه های آن است مایه آن شد كه فرهنگ جدید و پویاییسازمان یابد، فرهنگی كه از فرهنگ غنی ایرانی، هندی، سریانی و یونانی برپایه قرآن و سنت مایه گرفته اما پیشروتر و سازنده تر از آنها بود.مسلمانانبا ترجمه كتاب های زیج شهریاری، مجسطی، سند هند به عربی علم نجوم را وارددنیای اسلام كردند و به تكمیل آن پرداختند.زیج شهریاری كتابی است در نجومكه در زمان ساسانیان (انوشیروان) در ایران به زبان پهلوی نوشته شده بود وآن را «ابوالحسن علی بن زیاد تمیمی» به عربی ترجمه كرد.سند هند، تالیفبراهما گوپنا اخترشناس هندی بود كه آن را محمد فزاری از زبان سانسكریت بهعربی درآورد.
مجسطی نوشته ای بود كه بطلمیوس آن را در قرن دوم قبل ازمیلاد در اسكندریه تالیف كرده بود. این كتاب را حجاج بن یوسف مطر به زبانعربی برگرداند.ترجمه این كتاب ها و شرح و نقدهایی كه بر آنها نوشتند پایهاصلی مطالعات اخترشناسی دانشمندان و منجمان در فرهنگ اسلامی شد. به طوریكه اخترشناسان مسلمان توانستند به اختراعات و اكتشافات تازه دست یابند وبسیار بیشتر از آنچه اقتباس و دریافت كرده بودند تولید كردند، انتشاردادند و تحولی در این علم به وجود آوردند.ابواسحق ابراهیم بن حبیب فزاریاخترشناس ایرانی در سال ۱۶۱ هجری نخستین دانشمندی بود كه در جهان اسلاماسطرلاب ساخت و كتاب هایی چون كتاب القصیده فی علوم النجوم و كتاب العملبالاسطرلاب را نوشت. ابومعثر بلخی درباره علت جزر و مد فرضیه نجومی ارائهداد و برادران موسی خوارزمی (بنوموسی) پسران موسی شاكر خراسانی ریاضیدانانو اخترشناسان ایرانی كه از بزرگ ترین دانشمندان علم نجوم در عصر مامونبودند به تشویق مترجمان و تالیف كتاب های ریاضی و نجومی پرداختند و بیتالحكمه بغداد را رونقی بی نظیر بخشیدند. آنها رصدخانه ای در بغداد ساختندو به رصد ستارگان پرداختند و به همراه دانشمندان دیگر به اندازه گیری قطرو محاسبه محیط زمین اقدام كردند. از جمله كتاب هایی كه این برادران نوشتندكتاب الحیل، كتاب الشكل مدور المستطیل و كتاب حركدالفلك الاولی و... است.
عبدالملكصوفی با تالیف كتاب گرانقدر صور الكواكب در قرن چهارم هجری شمار و نامصورت های فلكی و ستارگان را ضبط و ثبت كرد و تصویر آنها را با هنرمندینشان داد. ابوسهل كوفی سرپرست رصدخانه ای در بغداد شد و به تشویق اوابوحمید صاغانی اخترشناس ایرانی وسایل آن رصدخانه را ساخت و به كار برد.ابوسعید سنجری (= سیستانی) در قرن چهارم به ساختن اسطرلاب دست زد و عقیدهداشت كه زمین متحرك است و به دور خورشید می گردد او پنج قرن پیش از كپرنیكاندیشه خورشید مركزی را بیان كرده بود. كتاب اسطرلاب، برهان الكفایه تحویلسنی الموالید، الدلائل فی احكام نجوم و كتاب جامع شاهی از تالیفات ابوسعیداست.ابوالوفاء بوزجانی از مردم تربت جام خراسان و متوفی به سال ۳۷۶ باتفسیر كتاب های ابرخشن، خوارزمی و دیو فنطس و تالیف كتاب های الحساب،الكامل و زیج الواضح و جمع آوری و تكمیل آلات و ادوات نجومی به پیشرفت اینعلم كمك بسیار كرد.ابوریحان بیرونی اخترشناسی اسلامی را به كمال رساند. اونظرات تازه ای درباره بسیاری از مسائل طبیعی و نجومی اعلام كرد. از جملهبراساس عقیده بیرونی نقطه اوج خورشید، برخلاف نظر یونانیان، ثابت نیست ومتحرك است. بیرونی قطر زمین را با استفاده از رصد های نجومی اندازه گرفت.او با تالیف كتاب تحدید نهایات الاماكن به نوشتن چگونگی اندازه گیری فاصلهمیان شهر ها پرداخت و خود عملاً به این كار دست زد.ابن سینا رصد خانهاصفهان را ساخت و با آن عبور ستاره زهره را از مقابل خورشید مشاهده كرد.در نیمه دوم قرن پنجم هجری ابواسحاق ابراهیم بن یحیی معروف به زرقالی حركتنقطه اوج خورشید را نسبت به ثوابت بیان كرد. زرقالی با كمك جمعی ازدانشمندان معاصر خود به تالیف «زیح طلیطلی» پرداخت. این زیح قرن ها مورداستفاده اختر شناسان غربی بود. گوستاو لوبون درباره او می نویسد:او تقویمسالیانه دو نقطه اعتدال را پنجاه ثانیه معلوم داشته بود كه تقریباً باتحقیقات امروز ما مطابق است. او آلاتی را كه در هیئت به كار می برد شخصاًمی ساخت و نیز ساعت هایی را اختراع كرد كه فوق العاده مورد استفادههموطنانش در طلیطله واقع شد.در قرن ششم و هفتم هجری اختر شناسانی چون جابربن افلح، ابن باجه، ابن طفیل وبتروحی در اسپانیا ظهور كردند كه با هیئتبطلمیوس به مخالفت برخاستند و درباره حركات سیارات، طول های جغرافیایی ومسائل نجومی نظرات تازه ای اظهار كردند.
خواجه نصیر الدین طوسی موسسرصد خانه مراغه و زیج ایلخانی شد. در كوشش او گروهی از اختر شناسان وریاضیدانان در رصد خانه مراغه جمع شدند و به ساختن و به كار بردن ابزارهای نجومی پرداختند. طوسی در كتاب «التذكره النصیریه فی الهیئه» نظراتیدرباره افلاك و كرات و گردش آنها ابراز كرد كه به وسیله شاگردش قطب الدینشیرازی كامل تر شد. او به كتاب دیگری كه به عربی نوشت و به فارسی نامرساله معینه نام گرفت ایراد هایی بر بطلمیوس وارد كرد.در قرن نهم میلادیغیاث الدین جمشیدكاشانی با بهره گیری از كار هایی كه در رصد خانه مراغهصورت گرفته بود به دعوت الغ بیك به سمرقند رفت. در سال ۸۲۴ به ساختن رصدخانه ای پرداخت و به آموزش شاگردان و از جمله میرزا الغ بیك پرداخت.ابوالقاسم قربانی می نویسد: «غیاث الدین جمشید ریاضیدان عالی مقام، محاسبیماهر و منجمی زبر دست، مولفی توانا و مخترع آلات دقیق رصد بود و بحق میتوان او را از برجسته ترین ریاضیدانان دوره اسلامی دانست.»از قرن ششم هجریبه بعد اروپائیان كم كم به ترجمه حدود ۲۰۰۰ جلد علوم طبیعی و كتاب هایریاضی و نجومی مسلمانان كه اغلب به عربی نوشته شده بود دست زدند و از اینراه میراث گرانبهایی را كه در طول قرن ها مسلمانان از راه ترجمه و تالیف،جمع آوری یا تولید كرده بودند به حوزه های علمی كشور خود بردند. همین كتابها مایه اصلی علومی شدند كه در قرن شانزدهم و هفدهم رنسانس علمی را دراروپا پایه گذاری كرد و بدین پایه و مایه امروزی رساند.



باشگاه اندیشه