پديده کودکان خياباني يکي از مشکلات اسيب زاي اجتماعي است که از ديربازدر سراسر جهان وجود داشته و در سال هاي اخير به دلايل گوناگون در کشور ما نيزافزايش يافته است.

پديده کودکان کودکان خياباني يکي از مشکلات اسيب زاي اجتماعي است که از ديربازدر سراسر جهان وجود داشته و در سال هاي اخير به دلايل گوناگون در کشور ما نيز افزايش يافتهاست. درکشور ما نيز اين پديده با ويژگي هاي دو گانه اش ،ديرپايي ،گستردگي و ضرورت توجه به ان مطرح گرديد . لذااين مقاله بر اساس پژوهشي در ارتباط با وضعيت کودکان خياباني درشهر تهران انجام شده است .

اين پژوهش با استفاده از پرسش نامه محقق ساخته و مصاحبه باکودکان و خانواده هاي انان ونظر خواهي از صاحب نظران وکارشناسان از طريق روشن دلفي انجام گرفته است.

پژوهش حاضر پنج محور را که از جمله مسائل مهم در زمينه کودکان خياباني است را مورد بررسي قرار داده است:

1. کودکان خياباني چه کساني هستند ؟
2. چرا توجه به کودکان ضرورت دارد ؟
3. چه عواملي در ايجاد اين پديده موثر است ؟
4. چه اقداماتي دراين زمينه از طرف سازمان هاي دولتي وغيردولتي وبين المللي انجام شده است ؟
5. چه راهکارهايي براي کاهش اين پديده مناسب است ؟

اينک محورهاي پنج گانه را به اختصار مرور مي کنيم .

1.کودکان خياباني چه کساني هستند ؟

کودکان خياباني طيف گسترده اي را با شراط متفاوت تشکيل مي دهند که تعريف مشخص انها اولين چالش در برابر ماست. براساس تعاريف سازمان هاي بين المللي (سازمان بهداشت جهاني يونيسف واژانس بين المللي کودکان خياباني )کودکان خياباني را مي توان بر اساس وضعيت زندگي انها به چهار گروه تقسيم کرد:

.کودکان بي خانمان که خانه وخانواده ندارندودر خيابان زندگي مي کنند .اين کودکان را اصطلاحا کاتن مي گويند.

کودکاني که داراي خانه وخانواده هستند وبه دلايلي مختلف از خانواده خود جدا شده اند و تنها به صورت گروه هاي کوچک و گاه زير پوشش باند هاي مربوط زندگي مي کنند.

.کودکاني که قبلا بي خانمان بوده اند اما در حال حاضر در سر پناه ها و مراکز حمايتي نگهداري مي شود.

. کودکاني که داراي خانواده هستند و با خانواده خود زندگي مي کنند. اما به دلايل مختلف وعمدتا فقر خود رادر خيابان مي گذارنند. اين گروه از کودکان به دو دسته تقسيم مي شوند.

1.گروهي از انان در خيابان به کارهاي مختلف مي پردازند(فرش گل.روزنامه.ادامس .زباله گردي .واکس زني و...)

اين گروه کودکان کار وخيابان را تشکيل مي دهند.

2. گروه ديگر به تنهايي يا همراه پدر ومادر خود به گدايي مشغولند وبرخي از انها در سنين بسيار کم به عنوان ابزار براي تکدي گري مورد سوء استفاده قرار مي گيرد. همه اين کودکان باتفاوتهايي که با يکديگر دارند در موارد زير مشترک اند.

. بيشترين وقت خود رادر خيابان مي گذرنند

.از حقوق اساسي خود (اموزش.تغذيه.بهداشت.امنيت.و...)محروم د.

. به علت حضور طولاني در خيابان مشکلات واسيب هاي فراواني راتجربه مي کنند.

براساس پژوهش انجام شده بيشترين گروه کودکان خياباني در تهران کودکاني هسنتد که در خانه و خانواده خود زندگي مي کنند(83درصد). بيشتر اين کودکان به علت فقر به کار وگدايي مشغولند (78درصد کار و21درصد گدايي). دردرجه دوم کودکاني قرار دارند اما به دلايل مختلف از انها جدا شده وتنها با جمع زندگي مي کنند. (11درصد)بيشتر اين کودکان نيز به کار در خيابان مشغولند.

2.چرا توجه به کودکان خياباني ضروري است؟

دومين چالش ضرورت توجه به کودکان خياباني است که در کشور ما مدتي مورد انکار بوده و اينک به عنوان يک واقعيت پذيرفته شده است.

. کودکان خياباني پديده اي رشد يابنده در جهان ودر کشور ماست. بر اساس امارهاي موجود حدود صد ميليون کودک خياباني در جهان وجود دارد. در کشور ما امار دقيقي از کودکان خياباني در دست نيست. امارهاي رسمي تعداد اين کودکان را حدود بيست هزار نفر اعلام کرده است. بهزيستي امارکودکان خياباني جمع اوري شده در سال 82 را تعداد 30188 نفر اعلام کرده است. با توجه به امارهاي زير تعداد کودکان کار و خيابان بسيار فراتر از امار اعلام شده رسمي ميباشد.

در سال 1382 بنا به اظهار وزير اموزش و پرورش 350000 دانش اموز ترک تحصيل کرده و تعداد 150000 نفر فرصت ثبت نام پيدا نکرده و از تحصيل بازمانده اند. بدون ترديد تعداد زيادي از اين افراد کودکان کار و خيابان را تشکيل مي دهند. براساس اظهارات مسئولان رسمي دوازده ميليون نفر در فقر مطلق به سر مي برند. طبيتا تعدادي از اين افراد کودکاني هستند که به کودکان کار وخيابان مي پيوندند. با توجه به اين امارها پديده کودکان کار و خيابان در جامعه ما رو به توجه کافي دارند.

. کودکان اسيب پذيرند و قادر به دفاع از خود نيستند و نياز به حمايت و کمک بزرگسالان دارند کودکان خياباني به علت شراط خاص زندگي خود اسيب پذيري بيشتري دارند.

مروري کوتاه بر امارهاي موجود وسعت اسيب پذيري کودکان را در جهان نشان مي دهد.

100 ميليون کودک خياباني در جهان زندگي پر رنجي را مي گذرانند.

250 ميليون کودک زير سن قانوني کار در کشورهاي جهان سوم به کار مشغولند.

150 ميليون کودک در جهان از سوء تغذيه رنج مي برند.

10 ميليون کودک زير 5 سال هر سال در کشورهاي در حال رشد از بيمارهاي قابل پيشگيري و درمان جان خود رااز دست مي دهند.

بيش ازنيمي از کودکان افريقايي از بيماري هاي ناشي از الودگي اب و بهداشت رنج مي برند.

حدود يک چهارم از هفده ميليون نفر از کساني که به علت بيماري ايدز فوت کرده اند کودک بوده اند .

اثار زيانبار اين اسيب ها تنها به دوران کودکي منحصر نمي شود و تا بزرگسالي نيز ادامه مي يابد و جامعه را از وجود انسانهاي کار امد و شايسته محروم مي سازد.

. کودکي دوران حساس رشد و پرورش انسان است و توجه به اين سالهاي مهم و فراهم ساختن امکانات مناسب به منظور ايجاد زندگي بهتر براي کودکان از وظايف اساسي ماست. طبيتا چنين کودکاني امکان رشد و پيشرفت خود و جامعه را بيشتر فراهم ميسازند.

پژوهش انجام شده در مورد پيامدهاي زيان بار پديده کودکان خياباني نشان ميدهد که اين کودکان در تمام جنبه هاي اساسي رشد (رشد جسمي حرکتي عاطفي رواني اجتماعي و ذهني ) داراي مشکلاتي ميباشند . از نظر رشد جسمي حرکتي بين 60 تا 84 در صد کودکان خياباني با مشکلاتي مانند کم خوني کاهش قد و وزن بيمارهاي مربوط به دهان چشم قلب گوارشي پوست وسوءتغذيه روبرو هستند. از نظر رشد ذهني بين 17 تا 56 درصد انان داراي مشکلاتي مانند بيسوادي مشکلات گفتاري کمبود توجه وتمرکز مشکلات يادگيري وکمبود شناخت محيط پيرامون خود هستند. از نظر رشد عاطفي هيجاني بين 40 تا 89 درصد انان از مشکلاتي مانند احساس کم ارزشي بيقراري و ناارامي انتقام جويي بدبيني افسردگي ترس و ناامني بحران هويت واضطراب رنج مي برند. از نظر رشد اجتماعي بين 37 تا 80 در صد انان مشکلاتي مانند پرخاشگري خشونت ناسازگاري سرقت سوءاستفاده جنسي تخريب تمايل به بزهکاري اعتياد و خريد وفروش مواد مخدر ومشکل در برقراري ارتباط مناسب با ديگران را دارا هستند.

3. چه عواملي در ايجاد پديده کودکان خياباني موثر است؟

اصولا در ايجاد مشکلات اجتماعي به علت پيچيدگي انها يک عامل موثر نيست بلکه مجموعه اي از عوامل به درجات گوناگون تاثير کذار است. به طور کلي چهار عامل در ايجاد مسائل اجتماعي موثر است.

. عوامل اقتصادي مانند فقر بي عدالتي ييکاري فاصله طبقاتي زياد در جامعه توزيع ناعادلانه ثروت و .....

. عوامل فرهنگي و اجتماعي از جمله ترکيب ساختار وازدياد جمعيت مهاجرت جنگ تغيير ارزش هاي اجتماعي و فرهنگي فاصله بين نسل هاو تضاد هاي اجتماعي و نارسايي وکمبود قوانين حمايتي از کودکان وجود نگرش ها وباورهاي نادرست و تبعيض اميز از جمله نگرش به کودک به عنوان منبع درامد خشونت با کودکان نبود سامانهاي

حمايت از کودکان و....

عامل خانوادگي مانند خانواده هاي پر جمعيت گسسته وپر تنش سابقه بزهکاري و اعتياد در خانواده نا اگاهي والدين از نيازهاي مناسب با انها و....

. عوامل فردي يا زيستي رواني مانند ويژگي هاي شخيتي کودکان ظرفيت رواني و توانمندي کودکان در بر خورد با مشکلات زندگي بحران بلوغ و تاثيرات ان و....

اين گروه از عوامل خود تحت تاثير عوامل اقتصادي فرهنگي اجتماعي و خانوادگي قرار دارند.

در پژوهش انجام شده در مورد ميزان تاثير گذاري اين عوامل در ايجاد پديده کودکان خياباني در کشور ما نشان داده شده که عوامل چهارگانه موثر بوده اند اما در درجه اول عوامل اقتصادي و سپس عوامل خانوادگي به ويژه رفتار نامناسب با گودکان نقش موثري در ايجاد اين پديده دارند.

اکثريت کودکان خياباني براي کسب در امد و کمک به خيابان مي يايند. تاثير فقر در پيدايش اين پديده نکته مهمي است که در انتخاب راهکارهاي مانسب براي کاهش اين پديده بايد مورد توجه قرار گيرد.

4. چه اقداماتي در ارتباط با کودکان خياباني در کشور ما انجام شده است؟

اين اقدامات را که از جمله چالش هاي موجود در اين زمينه است ميتوان در سه سطح مورد بررسي قرارداد:

الف. اقدامات انجام شده توسط سازمانهاي دولتي:اين اقدامات از سال 77 توسط سازمان بهزيستي با همکاري شهرداري وزارت کشور و سازمان مديريت به شرح زير انجام شده است.

. تشکيل ستاد ساماندهي کودکان خياباني

. جمع اوري کودکان خياباني در تهران

. تاسئس مراکزي براي نگهداري کودکان خياباني همراه با اموزش هايي براي انان

. ايجاد مراکز مداخله در بحران در تهران و استان ها

. برگزاري همايش هايي در ارتباط با کودکان خياباني

. ايجاد ارتباط با سازمان هاي غيردولتي و بين المللي (يونيسف)و برنامه هاي مشترک با انها

ب. اقدامات انجام شده توسط سازمانهاي غيردولتي:

. ايجاد مراکز باز براي اموزش کودکان خياباني و ارتباط با خانوادهايانان در تهران

. انجام پژوهش هايي در ارتباط با کودکان خياباني

. برگزاري همايش کارگاه نمايشگاه در ارتباط با کودکان خياباني و حساس سازي و اگاهسازي مردم نسبت به اين مساله

. ارتباط و همکاري با سازمانهاي دولتي و يونيسف .

ب. اقدامات انجام شده توسط يونيسف :

. برگزاري کارگاه هاي اموزشي در ارتباط با کودکان خياباني

. انجام يک پژوهش درمورد کودکان خياباني

. ارتباط با سازمانهاي دولتي و اجراي طرح هاي مشترک با انها

. حمايت هاي مالي و فني از اقدامات سازمانهاي دولتي از جمله فراهم کردن امکانات سفرهاي مطالعاتي بع منظور استفاده از تجربيات ساير کشورها دراين زمينه

. ارتباطو همکاري با سازمانهاي غير دولتي

5. چه راهکارهايي براي کاهش پديده کودکان خياباني وجود دارد؟

ارائه راهکارها يکي از چالشهاي مهم در ارتباط با کودکان خياباني است. پيش از بيان راهکارها لازم است به نکات زير توجه شود:

. تاخير در انجام اقدامات در ارتباط با کودکان خياباني. سالها سازمانهاي دولتي که مسئول انجام اقدامات در اين زمينه بودند وجود کودکان خياباني رانکارميکردند. پس از چند سال واقعيت موجود را پذيرفتند و از ان زمان به فکر انجام اقداماتي براي کاهش اين پديده افتادند .

ضرورت ارزشيابي اقدامات انجام شده توسط سازمانهاي دولتي غيردولتي و يونيسف به منظور اطلاع دقيق از نتايج اين اقدامات و مشکلات موجود و ارائه راهکارهاي مناسب .

تاکيد برامر پيشگيري به منظور جلوگيري از باز توليد کودکان کاروخيابان .

توجه به عوامل ايجاد کننده پديده کودکان خياباني و اولويت هاي ان واتخاذ راهکارهاي مرتبط با ان .

کاهش تمرکز بر کلان شهرها وتوجه به شهرها وروستاها به عنوان منابع باز توليد اين کودکان .

تاکيد بر توجه به شرايط موجود در جامعه ما پديده کودکان کار و خيابان را نميتوان کاملا از بين برد بلکه ميتوان ان را کاهش داد وکاهش ان نيز به صورت ضربتي و بااجراي چند طرح بلکه به شکل يک جريان و فرايند در قالب راهکارهاي بلند مدت ميان مدت وکوتاه مدت عملي خواهد بود. با توجه به اين نکات بر اساس پژوهش انجام شده راهکارهاي زير درسه سطح (کلان مياني خرد )و در سه بعد زماني (بلند مدت ميان مدت و کوتاه مدت )ارائه مي شود :

. راهکارهاي بلند مدت در سطح کلان شامل فقرزدايي تامين رفاه و عدالت اجتماعي کاهش تبعيض طبقاتي با توجه به موثر عامل فقر در ايجاد پديده کودکان خياباني

. توجه به اموزش همگاني به ويژه والدين به منظور تغيير نگرش هاي نامطلوب نسبت به کودکان و بازسازي فرهنگي جامعه به ويژه اعتياد و بزهکاري تاکيد کاهش مشکلات اجتماعي از جمله افزايش جمعيت مهاجرت بيماري رواني و...

. بهديي است تحقق اين روش ها نياز به برنامه ريزي در سطح کلان جامعه دارد مستلزم تغييراتي در ساختارهاي اقتصادي اجتماعي و فرهنگي جامعه است.


راهکارهاي ميان مدت کوتاه مدت درسطح سازمانهاي دولتي و غيردولتي مرتبط با کودکان شامل موارد زير :

. تدوين قوانين حمايتي وبازنگري در برخي از انها در ارتباط با کودکان کار و خيابان

. نظارت بر اجراي دقيق قوانين موجود در مورد کودکان از جمله قانون کار پيمان نامه حقوق کودک قانون حمايت از کودکان ونوجوانان و مقاوله نامه 182 سازمان بين المللي کار که همه انها به تصويب رسيده است.

. ايجاد شبکه يا نظام يکپارچه حمايت از اين کودکان به منظور هماهنگي بين سازمانهاي دولتي و غيردولتي مرتبط جلوگيري از دوباره کاري و ارائه خدمات مناسب به کودکان

. سامندهي مناسب کودکان کار و خيابان

از سال 1377 تاکنون به دفعات "جمع اوري" کودکان کار و خيابان به عنوان ساماندهي انان انجام گرفته است که جز صرف هزينه و ايجاد مشکلات براي کودکان نتايج مثبتي براي انان نداشته است. ساماندهي درست کودکان کارو خيابان شامل موارد زير است:

. شناسايي کودکان خياباني و انواع ان از نظر نحوه زندگي براي پاسخگويي به نيازهاي مشخص انان. بر اساس پژوهش انجام شده حدود 83 درصد اين کودکان با خانواده هاي خود زندگي ميکنند بنابراين "جمع اوري" انها مشکل راحل نمي کند.

. ارتباط با خانواده هاي اين کودکان انجام حمايت هاي مالي قانوني اموزشي درماني مشاوره اي و مددکاري از طريق ارائه خدمات لازم

. ايجاد مراکز حمايتي مناسب به صورت باز و ازاد هدفمند و با برنامه جامع اموزشي به منظور حمايت و ارائه خدمات لازم و داوطلبانه به کودکان. تجربه نشان داده که ايجاد مراکز باز براي حضور داوطلبانه کودکان کار و خيابان که از طرف سازمان هاي غير دولتي انجام شده است بر عکس مراکزدولتي مورد استقبال فراوان اين کودکان و خانواده هاي انان قرار گرفته است به ويژه که از اين طريق مي توان به شناسايي انان نيز اقدام کرد

. استفاده از مددکاران اجتماعي در همه مراحل ساماندهي براي جذب داوطلبانه به مراکز حمايتي به جاي استفاده از نيروي انتظامي براي جلب انان

. ايجاد سر پناه ها در محل کار و زندگي کودکان کار و خيابان براي مراجعه داوطلبانه کودکاني که با خانواده خود زندگي نمي کنند و نياز به خدمات گوناگون دارند.

. جلوگيري از بدترين اشکال کار کودک در خيابان و ساير اماکن با توجه به پذيرش مقاوله 132 سازمان بين المللي کار و نيز قانون کار ايران ساعات طولاني کار در خيابان انواع سوءاستفاده از کودکان کارهايي مانند زباله گردي و.... مغاير با اين مقاوله نامه و قوانين مربوط به کار کودکان است

. برخوردار کردن کودکان کار و خيابان از بيمه تامين اجتماعي با اين اميد که با انجام اين اقدامات بتوانيم در کاهش پديده کودکان کار و خيابان گام هاي موثري برداريم .


منابع

1. برنيک باربارا رهنمودهايي جهت طراحي مراکز براي بچه هاي خياباني

2. لونشاتاين سوزان سه برنامه براي کودکان خياباني در شهر ريودوژانير

3. قاسم زاده فاطمه بررسي وضعيت کودکان خياباني در تهران

4. مايرز ويليام بررسي روشهاي گوناگون مبارزه باکار کودکان در کشور هاي در حال توسعه

و
پايگاه اطلاعرساني پليس