همانطور که واضح است شهابهای تلسکوپی به شهابهایگفته می شود که از درون دوربین یا تلسکوپ دیده می شوند. یعنی بدون در نظرگرفتن این نکته که ممکن است برخی از آنها آنقدر درخشان باشند که حتی باچشم غیر مسلح نیز به راحتی دیده می شوند . اما اکثر آنها خرده شهاب وارههایی هستند که جرمشان بین ۱۰-۴-۱۰-۱۰ کیلوگرم است . ازآنجا که تعداد اینگونه ذرات در نهرهای شهابی فراوان است هنگام ورود به جو زمین، کپه ای ازآنها وارد جو می شوند و از درون تلسکوپ یا دوربین تنها کسر اندکی از آنهادیده خواهد شد. راصد ماهری که از درون تلسکوپ یا دوربین مناسب نظاره گراست بین ۶ تا ۸ شهاب پراکنده درساعت خواهد دید که این تعداد تنها اندکیکمتر از مقدرا انتظاری دیده شده برای راصد مرئی خواهد بود.
اکثر تلسکوپها دارای توان بالا و میدان دید کوچکی هستند. اگر از ابزاری با میدان دیدباز و توان کم استفاده کنیم، مثلاً هنگامی که به دنبال دنباله داری درآسمان هستیم یا به رصد یک جرم غیر ستاره ای کم نور مشغولیم کمتر از ۶ تا ۸شهاب می بینیم. معمولاً این میزان به حدود۱ تا ۲ شهاب در ساعت خواهد رسید.اما رصد شهابهای تلسکوپی با این موارد کاملا متفاوت است. شما در آن ناحیهبخصوص و از آسمان ، بی صبرانه به دنبال شهاب هستید و مسلماً با تعدادآنهانسبت به مواردی که به طور اتفاقی در رصدهای معمولی می شوند، متفاوتخواهد بود. اغلب شهابهای تلسکوپی پراکنده هستند. این موضوع حتی در موردبارشهای بزرگ نیز صادق است. بارشهای عمده سالیانه دارای شهابهایی کمتر ازتعداد شهابهای پراکنده هستند. تعداد بارشهای که مقدار اوج فعالیتهایشانبیشتر از آهنگ شهابهای پراکنده باشد، معمولاً بسیار کم است یکی از آنموارد نادر، بارش&#۹۴۵;- شلیاقیمی باشد که در سال ۱۹۵۷ دارای نرخیحدود ۳برابر فعالیت پس زمینه بوده. در حال حاضر بارش جوزایی شاید فعالترینبارشی باشد که در آن نرخ شهابها در حدود نرخ شهابهای پراکنده است.بنابراین ، مورد اخیر کاملاً در مقابل رصدهای مرئی که در آنها تعدادشهابهای بارشی چندین برابر شهابهای پراکنده است قرار می گیرد.
● رصد شهابها
رصدشهابها به کمک تلسکوپ یا دوربین دو چشمی یکی از روشهای مهم رصد شهابها استکه نقش بسیار مهم در تکمیل داده های جمع آوری شده به کمک روشهای دیگرینظیر رصد مرئی، عکاسی و... ایفا می کند. در این میان نقش آماتورهای علاقهمند ، جمع آوری داده هایی که خارج از حوزه عملکرده چشم یا دوربین هایعکاسی است ، اقدام می کنند و از آنجا که تعداد شهابهای کم نور در این حوزهمحسوس است تا حد زیادی نتایج داده های راداری را نیز تحت پوشش قرار خواهدداد. به علت کوچک تر بودن میدان دید در هنگام استفاده با دوربین های دوچشمی یا تلسکوپهای با میدان دید باز دقت حاصل از رصدهای مرئی بیشتر خواهدشد.
● تلسکوپ یا دوربین ؟
هیچ ابزار کاملاً اختصاصی برای شهابهایتلسکوپی وجود ندارد . انتخاب ما به هدفمان ،مکان رصد، قدرت چشم مان واینکه مهارتمان چه قدراست، وابسته می باشد . اما عموماً دو عامل عمده درانتخاب ابزار ما تأثیر گذار است یکی توان کم و دیگری میدان دید بازابزارمان. باید سعی کنیم که به ازای یک قطر مشخص عدسی یا آینه تلسکوپکمترین توان را از آن استخراج کنیم . این گفته به این معنی است بزرگنمائیبه ازای هر سانتیمتر گشودگی عدسی یا آینه بین ۱/۴ تا ۲ برابر باشد . بنابراین برای مثال یک دوربین دوچشمی ۵۰×۷که بزرگنمایی ۱/۴به ازای هر سانتیمتریا اینکه یک دوربین ۵۰×۱۰ با بزرگنمائی ۲ برابر به ازای یک سانتیمترگشودگی ، ابزار های مناسبی برای این کار هستند.
میدان دید ظاهری دوربینبه طراحی چشمی هایی مربوط می شود که از روی کاتالوگ آن می توان میدان دیدواقعی آن را پیدا نمود . مثلاً دوربین در دو چشمی ۵۰×۱۰ که میدان دیدواقعی آن حدود ۶ درجه است ، میدان دید ظاهری ۶۰ درجه خواهد شد. میدان دیدبیشتر به ما کمک می کند تا قسمت بیشتری از آسمان را زیر نظر بگیریم وشهابهای بیشتری بینیم. میدان دید ظاهری بین ۵۰ تا ۷۰ درجه مناسب است. هرچه میدان دید بزرگتر باشد، این امکان به وجود می آید که بتوانیم زمان اوجبارش را با دقت بهتری تخمین بزنیم و برعکس یک میدان دید کوچک به ما کمک میکند تا در تغییرات موضعی تعداد شهابها اطلاع خوبی کسب کنیم.
● روش رصد:
یکروش ساده برای رصد شهابهای تلسکوپی به این ترتیب است که برای یک کانونبارش شهابی مشخص میدان دیدمان را به گونه ای انتخاب می کنیم که فاصلهمیدان دیدتا کانون بین ۱۰ تا ۳۰ درجه باشد و ارتفاع آن بستگی به ارتفاعکانون ، وجود بارشهای دیگر و تاحدی به شرایط محیط خواهد داشت وحداقل ۳۵درجه می باشد. اکنون پس از انتخاب مناسب میدان، باید به این نکته توجه کردکه برخلاف رصدهای مرئی اکنون تنها آن قسمت از آسمان که از درون دوربینقابل رویت است در مقابلمان قراردارد.
بنابراین خطای ترسیم شهابها دراین مرحله مزاحمت ایجاد می کند. برای رفع این مورد می توانیم دو ستاره کهدر درون میدان دید قرار دارند و از طرفی خط واصل آنها در امتداد کانون استرا به عنوان شاخص در آن میدان دید برگزینیم . بدین ترتیب با دیدن شهابی درمیدان دید به راحتی می توان با مقایسه آن در زمانی بسیار کوتاه به بارشییا غیر بارشی بودن آن پی برد. در روش رصد تلسکوپی شهابها، هر چه مهارتراصد در تخمین مسیر رد شهابها کمتر باشد ، خطای حاصل در برآورد بارشی بودنآنها قطعاً بیشتر خواهد شد. می توان میدان دید را در فاصله بسیار دورتریاز کانون نیز قرار داد اما در آن نواحی شهابها سریعتر از میدان عبورمیکنند و بنابراین رصد آنها مشکل تر خواهد شد.
پیشنهاد می شود که هرمیدان را به مدت نیم ساعت زیر نظر بگیرید و سپس جای آنها را با هم تعویضنمایید. این کار باعث می شود تا مکانها بیشتری را در اطراف کانون کاوشنماییم. ثانیاً از خستگی راصد هنگام نظاره در آن میدان دید می کاهد و باعثاستراحت آن خواهد شد. مطلب اخیر به ویژه زمانی که نرخ شهابها اندک باشد ،محسوس تر می گردد. روش گزارش نویسی در رصد شهابهای تلسکوپی شبیه به مواردذکر شده در رصد مرئی است. بنابراین در گزارش خود حتماً نام و مشخصات ابرازخودتان را نیز درج کنید و ذکر زمان آغاز و انتها رصد، تاریخ رصد، شرایطجوی ، ذکر حدقدر میدان دید یا با چشم غیر مسلح، زمان موثر رصد،... مشابهحالت رصد مرئی خواهد شد. هنگامی که شهابی دیده می شود، درخشندگی ، سرعتزاویه ای ، نوع آن، زمان ظهور و نهایتاً ترسیم مسیر رد آن در نقشه و شمارهگذاری آنها از جمله مواردی است که در رصد تلسکوپی شهابها باید دقت نمود.اکنون موارد مهمتر را اندکی بیشتر توصیف میکنیم.
▪ مسیر رد شهابها:
بهکمک دو ستاره که فاصله مناسبی از هم دارند و در نزدیکی رد شهاب قرار گرفتهاندمی توان طول مسیر رد شهاب را بر حسب فاصله بین زوج ستاره به راحتیتخمین زد. برای شهابهای دیگر زوج ستاره های دیگری را انتخاب می کنیم.
▪ درخشندگی:
تخمین درخشندگی بر حسب ستارگان موجود در میدان دید انجام میگیرد . پس از مدتی قادر خواهیم شد که این کار را سریعاً انجام دهیم.
▪ سرعت زاویه ای :
درجمشخصات سرعت شهابها برای تجزیه و تحلیل کانون بارش بسیار مهم است. برآوردآن را به کمک حروف لاتینA تاF انجام می دهیم. حرف A نشان دهنده سرعت زاویهای ۲ درجه بر ثانیه و حرف F نشان دهنده ۲۵ درجه بر ثانیه یا بیشترمی باشد.
▪ نوع شهابها:
نوعشهابها را به کمک نمادهایی که نشان دهنده ورود و خروج شهاب از میدان دیداست بیان می کنیم. مثلاً نماد ۰۰ به معنی این است که شهاب کل میدان دید راطی کرده و یا کد۱۰ به این معنی است که حرکت شهاب از درون میدان دید شروعشده اما به سمت بیرون حرکت کرده و نظایر این نمادها.
▪ رد شهاب:
اگر شهابی از خود ردی بجای گذاشت حتماً مدت آن و زمان وقوع آن را با دقت دقیقه و در صورت ویژه بودن شهاب بر حسب ثانیه برآورد کنید.
بایدبه این مورد نیز دقت کرد که با توجه به شرایط جوی و هشیاری راصد، زماناستراحت باید بیشتر از رصدهای مرئی باشد. به ویژه اینکه ، راصد در تمامبازه رصد کاملاً تمرکز یافته و خسته می شود. رصد تلسکوپی بارشها اندکی سختاست و ممکن برخی از راصدها نتوانند آن را تحمل نمایند. تنها علاقه وپشتکار است که ضامن پیشرفت راصد در این شاخه خواهد شد.



شهر الکترونیک یزد