پیش گفتارتعریف خواب::خواب به عنوان یک حالت ناخود آگاه که بوسیله تحریکات حسی یا سایر تحریکات به بیداری منجر گردد تعریف می شود . خواب ازکما (اغما) که یک حالت ناخود آگاه است و خود آگاه است وخود قادر به بیدار شدن نیست قابل تشخیص است.

ماهیت خواب

محققین دو نوع خواب را مشخص کرده اند1- خواب Rem 2- خواب nRem خواب nRem به 4مرحله تقسیم می شود از مرحله یک یعنی خواب سبک تا مرحله چهار که عمیق ترین مرحله خواب است . خواب nRem خواب آرام هم نامیده می شود .زیرا اغلب کارکردهای فیزیولوژی در طی این دوره خواب خیلی کند میشوند.فعالیتهای شناختی خیلی کم میشوند و به حداقل می رسد اما گذر از این مر حله خواب به مرحله دیگر همراه با حرکات بدنی متناوب است. بدین دلیل خواب n Rem تحت عنوان " مغز خواب درجسم متحرک " وصف می شود. بر عکس خواب Rem تحت عنوان خواب متناقض فعال یا سریعتوصیف می شود که با فعال شدن امواج الکترو انسفالوگرام آتونی عضلانی و حرکات سریع چشم مشخص است. تجربیات روشن توهمی (مثل رویا) در طی خواب Re m دیده میشود.

کیفیت خواب از رابطه زیر بدست می آید.

کیفیت خواب =کل زمان خواب

بر



کل زمان صرف شده در رختخواب











مقدمه



خواب همواره خوشایند و در عین حال اسرار آمیز و گاهی نیز گریز پای بوده است . یونانیان باستان معتقد بوده اند که خدای رویا ها خواب را به عنوان یک موهبت به آدمی ارزانی داشته است اگر چه هریک از ما حدود 25 سال از عمر خود را در حالتهای دگرگون خواب به سر می بریم.اسطوره:آدمی برای حفظ تندرستی و سلامت روانی خود به هشت ساعت خواب شبانه روزی نیاز دارد اگر چه بسیاری از ما شبها بطور متوسط 6 الی 7 ساعت می خوابیم برخی افراد فقط 15-10 دقیقه به خواب می روند در حالیکه برخی دیگر بیش از 11ساعت به خواب نیاز دارند.

اسطوره:به آسانی می توان موضوعهای پیچیده ای مثل زبانهای خارجی را در خواب آموخت اگر چه ممکن است که تا حدی بتوان بعضی از موضوعها در مراحل سبک خواب (مراحل 1و2) آموخت اما یادداری و پردازش آنها اندک است. یادگیری موثر و کار آمد صرفأ در بیداری اتفاق می افتد.

اسطوره:عده ای هرگز رویا نمی بینند حتی کسانی که با قاطعیت بر این باورندکه هیچگاه خواب نمی بینند . اگر که در خلال مر حله حر کتهای سریع چشم (Rem ) از خواب بیدار شوند . وجود رویا ها را گزارش خواهند کرد آشکار است که همهمردم خواب می بینند اما به دلا یلی رویا های خود را به خاطر نمی آورند.

اسطوره:رویا ها مدت زمان کو تاهی دارند . پژوهنده نشان داده اند که رویاها ، رویدادها همانقدر طول می کشد که در زندگی واقعی اتفاق می افتد. یعنی رویا ها یی که به نظر 20 دقیقه ادامه می یابد. واقعأ 20 دقیقه هم به طول انجامیده است .

اسطوره:رویا های مرگ می تواند خطرناک باشد.







چرخه های شبانه روزی





هر روز در طی یک دوره 24 ساعته ، وضعیت روشنایی و تاریکی سیاره زمین بطور منظم تغییر می کند بسیاری از جانوران به کمک چر خه های شبانه روزی ، خود را با این تغییر انطباق دادهاند.

اختلال در چرخه شبانه روزی

اگر دانشجو هستید با ید بدانید که مطالعه کردن تا دیر وقت ، شروع کلا سهای درس در صبح زود ویا کار تمام وقت یا نیمه وقت نظم ساعت زیستی شما را بر هم بزند . این وضعیت مو جب می گردد که در طول روز دوره های کوتاهی از خواب آلودگی شدید را احساس کنید و شبها با دشواری زیادی به خواب روید و به خواب روز تعطیلی آ خر هفته شدیدأ نیاز پیدا می کنید.ولی با تنظیم برنامه های شغلی و فعالیتهای اجتماعی خود می توانید بر این مشکلات غلبه کنید . با این وجود مو قعیتها یی وجود دارد که ما نمی توانیم به سادگی با چرخه های شبانه روزی مختل سازگاری کنیم.



خواب و محدودیت از آن، نگاهی به پژوهشها

اخیرأ دو نظریه عمده به منظور تبیین اینکه چرا می خوابیم مطرح شده است. در نظریه اصلاح و ترمیم فرض می شود که خواب کارکرد مهم نیرو بخشی را بر عهده دارد نه تنها خستگی جسمانی را از بین می برد بلکه از فشارهای هیجانی و فکری نیز می کاهد در نظریه تکاملی – شبانه روزی اساسی تأ کید می شود طبق این نظریه خواب چنان تکامل پیدا کرده که حیوانات بتوانند هنگامیکه در جستجوی غذا یا جفت نیستند انرژی خود را ذخیره کنند...هر دو نظریه ویژگیهای مثبتی دارند. خواب هم ما را در مقابل خطر حفظ میکندو هم با گذشت زمان موجب اصلاح و ترمیم می شود.





محدودیت از خواب

بسیاری از پژوهشگران معتقدند که به برکت وجود چراغهای پر نور و استرسهای زندگی جدید بسیاری از مردم از نوعی محدودیت از خواب مزمن رنج می برند. با این وجود برسیها نشان داده که نو جوانان به طور متوسط حدود یک ساعت یا بیشتر از افراد بزرگسال به خواب شبا نه نیاز دارند.

1- دیدگاه روانکاوی : از قدیمی ترین و بحث انگیز ترین تبینهای علمی در این مورد نظریه کامروایی فروید است این نظریه مطرح میکند که رویا هانماد امیال مبدل واپس رانده شده فرد هستند. طبق نظریه فروید روانکاوان ، رویا ها گاهی ما را از محتوای نا هشیار آگاه می سازند اما چون غالبأ محتوای آنها بسیار تهدید کننده و اضطراب آور است بصورت نمادین ظاهر می شود در خواب اشیای مانند اسلحه ، چتر، عصا ، تنه درخت نماد دستگاه جنسی مرد انه و جعبه ، صندوق و گنجه نماد دستگاه جنسی زنانه هستند. فروید از این نمادها بعنوان در محتوای آشکار رویاها و از معنای واقعی و زیر بنای آنها بعنوان محتوای پنهانیاد می کنند.



2- دیدگاه زیستی:در مقابل الگوی فروید در زمینه رویاها ، فرضیه فعال سازی ترکیب قرار دارد که توسط دو نفر از پژوهشگران رویا ها هیچ اهمیت واقعی ندارد. آنها بر اساس پژوهشی که در خلال خواب Rem روی فعالیت مغز گربه ها انجام دادند فرض کردند که رویا دیدن یک محصول فرعی ساده است و بی اهمیت که بر اساس تحریک تصادفی سلو لهای مغز است. بر طبق این نظریه ، در خلال خواب Rem ، سلولهای معینی در مرکز خواب واقع در ساقه مغز فعال می شوند. مغز نیز از طریق رویا ها می کوشند که این تحریکهای تصادفی را "ترکیب" کند و به آنها معنا ببخشد.



3- دیدگاه شناختی : در حالیکه فرضیه فعال سازی – ترکیب رویا ها را حاصل تحریک تصادفی و از لحاظ محتوا بی معنا می داند دیدگاه شناختی به رویا ها از زاویه جنبه پردازی یا پردازش اطلا عاتمی نگرد . بر طبق این دیدگاه رویا ها نقش مهمی در بررسی و دسته بندی اندیشه ها و تجربه های روزمره ما دارند.



اصلی که مورد قبول کلیه علمای "خواب" می باشد این است که می توان خاطرات رویا ها را نیز مانند خاطرات عادی و روزانه یادداشت کرد. با یادداشت برداشتن و دقت و تجربه و تحلیل روی وقایع کوچک خوابهای شبانه خود عاقبت بدانجا یی می رسیم که قبول خواهیم کرد آینده در زمان حال وجود دارد.

میزان خواب و بیداری همانند دما و سایر فعالیتهای بدنی مطابق یک چرخه تقریبأ 24 ساعته تغییر می کند این چرخه توسط خود بدن به وجود می آید. مثلأ سنجابها مدتی قبل از آنکه غذا کمیاب شود از طریق جمع آوری گردو و فندق و ذخیره کردن آنها خود را برای فصل زمستان آماده می کنند یا مثلأانسانهایی که عادتهای خواب و بیداری منظمی دارند قبل از آنکه اتاق روشن شود یا ساعت زنگ بزند از خواب بیدار می شوند.

اگر چه بیو لوژیکی افراد از زمان مقرر برای خوابیدن خارج شود آنها از بی خوابی رنج خواهند برد برای مثال فردی که زمانی که چرخه درون زادش مطابق با دنیای بیرون باشد و بر طبق برنامه به راحتی خوابیدهو بیدار شود را در غاری یا محیطی مصنوعی دور از نور خورشید یا سایر برگه های نشان دهنده زمان نگه دارید چرخه های فعالیت شبانه روزی آنها متفاوت از 24 ساعت خواهد بود در این موقع فرد دچار مشکلات و رنجهای شدیدی خواهد شد.



نظریه تکاملی نیاز به خواب

بر طبق این نظریه تکاملی خواب کارکرد خواب همانند کارکرد زمستان خوابی است زمستان خوابی انطباق اختصاصی ویژه برخی از گونه های پستانداران نسبت به یک فصل هنگام کمیاب شدن غذا است در زمستان خوابی ضربان قلب تنفس فعالیت مغز و متا بو لیسم بدن پستانداران شدیدأ کاهش می یابد آنها گرمای بدنشان را فقط تا مو قعی حفظ میکنند که از منجمد شدنشان جلو گیری شود زمستان خوابی نیازی واقعی است .



البته این نکته قابل ذکر است که خواب 4 مرحله دارد.اولین بخش مرحله 1 با اکثر بخشهای بعدی آن از چند جنبه مهم تفاوت دارد دوره های بعدی مرحله خواب بدان علت که از یک جهت عمیق ترین خواب است و از جهت دیگر سبک ترین خواب متناقض نام دارد ضربان قلب و میزان تنفس در مراحل 2و4 خواب بالاتر و متغییر تر است از این جهات خواب متناقض سبک است. با این وجود بیدار کردن فردی که در این مرحله است در مقایسه با مراحل دیگر سخت تر است.







الگوی خواب در سنین مختلف

چندین متغیر مربوط به رشد در الگوهای خواب در طول دوران زندگی دیده میشود. نسبت زمان بیداری و خواب ومدت زمان مراحل مختلف خواب در گروهای سنی مختلف ، متفاوت است. زمان کل خواب در طفولیت در بالاترین حد خود است و به تدریج تقلیل می یابد. در نوجوانی این سطح تغییر می کند متوسط زمان خواب در دوره های 24 ساعته از حدود 16 تا 18 ساعت در طفو لیت به حدود 10 تا 11 ساعت در اوایل کو دکی و حدود 7تا 9 ساعت در جوانی تقلیل می یابد . خواب شبانه در پیری کم می شود. اگر چه چرت زدن های روزانه در سالمندان ، معمول است و اگر خواب روزانه را به پیری تقریبأ یکنواخت است. افراد سالمند مدت بیشتری را در رختخواب بیدار مانند در نتیجه کیفیت خواب یا نسبت زمان خواب به کل زمان صرف شده در رختخواب ،به طور معنا داری در پیری کاهش می یابد . بر خلاف باور رایج که نیاز به خواب با افزایش سن کم می شود دلیل این امر افزایش سن نیست بلکه افراد مسن کمتر می توانند خواب بدون انقطاع داشته باشد.

تغیرات الگوی خواب

بیشتر افراد افسرده ، بویژه افراد میانسال یا سالمند ، نا هنجاریهای خواب را تجربه می کنند که اختلال در آهنگهای بیو لو ژیکی آنها را نشان می دهد. شخص بهنجار در زمان عادی به خواب میرود. و تا حدود 45 دقیقه ازخوا بیدنش نگذرد وارد خواب Rem کمی در نیمه اول خواب شب و در صد زیادی در نیمه دوم خواب شب دارد. این روش از طریق زمان شبانه روز – نه اینکه شخص چقدر خوابیده است کنترل شده است . اگر کسی که معمولأ در ساعت 11 شب به خواب می رود تا ساعت 3 بامدادبرای به خواب رفتن منتظر بماند آن شخص احتمالأ سریعتر وارد خواب Rem میشود در خواب Rem زیادی در یک ساعت خواهد داشت.

رویکرد دیگر بیدار نگه داشتن فرد در تمام شب است . انجام چنین کاری افسردگی را سریعأ تسکین می دهد. روشن نیست که چرا این روش مؤثر است. علاوه بر این ، سود مندی آن فقط برای یک یا دو روز ادامه می یابد و بیماران افسرده به صراحت از انجام این در مان تنفر دارند . همچنین با محروم کردن فرد افسرده از خواب Rem و با بیدار کردن او هر موقع علایم Rem آشکار می شود ، می توان افسردگی را کاهش داد. فواید محروم کردن از خواب Rem بیشتر از محرومیت از خواب کلی ،تداوم دارداگر چه آن بیماران را طی روزها تا هفته ها پژمرده می کند . مکانیسم اثر باز هم شناخته شده نیست برای افراد بهنجار یا حتی برای افرادی که از اختلالات روانی به غیر از افسردگی رنج می بردند، محرومیت از خواب یا محرومیت از خواب Rem خلق را بدتر می کند یا بهتر.

تحقیقات تجربی درباره خواب دیدن

حال که خواب را تعریف کردیم و انواع آن و الگوها را بیان کردیم بهتر است درباره خواب دیدن هم کمی توضیح دهیم.

در سالهای اخیر محققین توجه فراوانی به امر تحققیق و بررسی عوامل ایجاد کننده خواب معطوف داشته اند . خواب دیدن که سا بقأتصور می رفت از حدود قوانین تجربی خارج با شد . از این تحقیقات مستثنی نگردید. بدیهی است اساسی ترین مشگل در این نوع تجر بیات کشف روشی است که ثابت کند فردی در حین خوا دیدن می باشد در کودکان مشا هده می گرددو ضمن خواب دیدن پلک چشمان آنها حرکت می کند . این الگو عینأ در بزرگسالان نیز قابل ملا حظه است . تغییراتی که در ثبت امواج مغزی هنگام خواب مشاهده می شوند در اثر فعالیتهای مخصوص کر تکس می باشد که ارتباط با خواب دیدن دارند. همراه با از دیاد حرکات پلک چشمان طرح امواج مغزی نیز از حالت خواب عمیق بصورت آنچه مخصوص خواب سبک است در می آید. چنین کیفیا تی چند بار در شب مشاهده می شوند و حدود 25تا35 دقیقه ادامه دارند. و با فواصل حدود 90 دقیقه تکرار می گر دند. اگر آزمایش شوندگان را در چنین حالاتی بیدار کنند گزارش می دهند در حین خواب دیدن بوده است. نکته حائز اهمیت اینجاست که در تمام طول 25 الی 35 دقیقه آزمایش شونده خواب دیده است و آنچه تصور می کنند خواب دیدن چند لحظه بیشتر ادامه ندارد صحیح نیست در بعضی موارد حالات حرکت چشمان دلالت بر محتوی خواب و رویا می نماید. یکی از آزمایش شوندگان که چشمانش حرکت شدیدی داشت (مانند کسی که مسا بقه تنیس را نگاه کند)گزارش داد در خواب دو نفر را می دید که به یکدیگر سنگ پرتاب می کردند. خواب هاییکه در آنها فعالیت بحد اقل می رسد (مانند نگاه کردن به یک نقطه – گفتگو کردن – و یا در فکر بودن ) میزان حرکات چشمان را ایجاد می کنند باید پرسید آیا تمام مردم خواب می بینند؟ محققأ پاسخ مثبت است.

علی رغم اظهارات برخی از افراد در مورد خواب ندیدن طرح حرکات چشمان آنها نشان می دهد در واقع خواب می بینند ولی پس از بیداری رویای خود را به خاطر نمی آورند . ظا هرأ حوادث خارجی نقش جزیی در رویادارند. برخی از محققین ضمن اینکه افرادی در خواب بودند اصوات ، نور ، قطرات آب و نظایر آنها بر آنان وارد ساختند ولی در تعداد قلیلی از موارد این عوامل خارجی در رویا گنجانیده شدند. در بین سایرین محرک آب از بقیه مؤثر تر بود. صدای زنگ که برای بیدار کردن بکار می رفت. در ده در صد رویا ها معمو لأ بصورت زنگ در یا تلفن مشخص گر دید.

تحقیقات دو منت در مورد اثرات منع از خواب دیدن جالب می با شد هر زمان که بوسیله حر کات چشم و یا امواج مغزی ملا حظه می کرد . افراد در حال خواب دیدن می باشند . بلا فا صله آنها را بیدار می نمود و بدین تر تیب از 80% زمان خواب دیدن کاست روش مزبور را چند شب ادامه داده پس از آن به آزمایش شوندگان اجازه داده شد تا بدون نا را حتی بخوابند. ملا حظه گر دید افراد احتیاج مبرم و شدیدی برای خواب دیدن نشان داده زمان رویا در آنها به شدت افزایش یافت . در آزمایش دیگری دومنت افراد را در فواصل میان خواب دیدن بیدار می کرد و بدین ترتیب ادامه رویا را امکان پذیر می نمود . پس از ختم آزمایش مشا هده کرد زمان خواب دیدن در این آزمایش شوندگان تغییری نیافته است.

نقش مراکز عصبی در خواب

معتقدند که خواب حاصل نوعی روند مهاری فعال است . نظریه های پیشین خواب این بود که نواحی تحریکی بالای ساقه مغز که به آنها دستگاه مشبک بر انگیزنده می گویند در طول دوره بیداری روزانه صرفأ خسته و درنتیجه غیر فعال می شوند. این را نظریه غیر فعالی خواب می گفتند . یک تجربه مهم این نظریه را به باور فعلی تغییر داد که احتمالأ خواب ناشی از نوعی روند مهاری فعال است. با این تجربه مشخص شد که اگر ساقه مغز را در وسط ناحیه پل قطع کنیم ، مغز با توجه به یافته های ثبت الکتریکی هرگز به خواب نمی رود. به عبارت دیگر به نظر می رسد که مرکز یا مراکزی در پاینتر از سطح وسط پل در ساقه مغز وجود داردکه برای مهار سایر قسمتهای مغز و در نتیجه ایجاد خواب لازم است.خواب مراحل متعددی دارد که از مرحله خواب بسیار سبک تا مرحله بسیار عمیق خواب را شامل می گردد. محققین که درباره خواب تحقیق می کنند خواب را به دو فرم کاملأ متفاوت که کیفیات متفاوتی دارند تقسیم می کنند که در زیر آورده شده است. دو فرم خواب: در طول شب شخص از دونوع خواب متفاوت گذر می کند این دو مرحله موسومند به خواب با امواج آهسته چون در این فرم از خواب، امواج مغزی بسیار آهسته هستند.دوم اینکه خواب با حرکات سریع چشم ( rem ) چون در این نوع خواب علیرغم اینکه فرد هنوز خوابیده است چشمها حرکات سریع پیدا می کنند . قسمت اعظم خواب در هر شب از نوع خواب با امواج آهسته است که خوابی عمیق و آرامبخش است که شخص در طول اولین ساعت خواب در هرشب از نوع بیدار بودن برای چند ساعت تجربه میکند. دوره های خواب rem در طول خواب بطور دوره ای ایجاد می گردندحدود 25% زمان خواب جوان را شامل می شود این دوره ها بطور طبیعی هر 90 دقیقه تکرار می گردد. این نوع خواب زیاد آرامبخش نیست و معمولأ همراه با رویاهای روشن و واضح هستند.

مراکز نورونی: هورمونهای عصبی و مکانیسمهای که می توانند با عث خواب شوند نقش خاص و احتمالی دارند.

سرو تونین: تحریک نواحی ویژه ای از مغز می تواند منجر به ایجاد خوابی با خصوصیات نزدیک به خواب طبیعی گردد. تعدادی از این نواحی به قرار زیرند:

1- آشکار ترین ناحیه تحریکی برای ایجاد خواب تقریبأ طبیعی هسته های سجافی ( raphenuelei ) واقع در نیمه تحتانی پلمغزی و بصل النخاع است. اینها غلاف نازکی از هسته واقع در خط وسط هستند. رشته های عصبی از این هسته ها بطور گسترده در تشکیلات مشبک و به طرف بالا به داخل هیپو تالاموس ، نئو کورتکس ،هیپوتالاموس و اکثر نواحی سیستم لیمپیک انتشار پیدا می کند. بعلاوه این رشته ها بطرف پایین بداخل نخاع گسترش می یابند.

2- تحریک برخی نواحی در هسته دسته منزوی که ناحیه حسی بصل النخاع و پل مغزی برای پیامهای حسی احشایی است و از طریق اعصاب واگ و زبانی – حلقی به مغز وارد می شوند نیز باعث پیشبرد خواب می گردند. و این امر در صورتیکه هسته های سجافی تخریب شوند رخ نخواهد داد. بنابراین احتمالأ این نواحی بوسیله تحریک هسته های سجافی و سیستم سروتونین عمل می کنند.

3- تحریک نواحی متعددی در دیانسفال نیز می تواند به پیشبرد خواب کمک کند که شامل زیر می شوند.

1- قسمت شامک ( rostral ) هیپو تالاموس عمدتأ در ناحیه سوپر ایکالمایی 2- یک ناحیه در هسته های پراکنده تالاموس

سیکل بین خواب و بیداری

هنگامیکه مراکز خواب فعال نیستند رهایی از مهار هسته های مشبک پل مغزی و مزانسفال ، به این نواحی اجازه می دهد که به صورت خود به خودی فعال شوند و به این امر به نوبه خود مو جب فعالیت قشر انسفال و سیستم عصبی محیطی می گردد. سپس هر دوی آنها نیز موجب ارسال مجدد پیامهای فیزیک مثبت بسیاری به همان هسته های مشبک می گردند تا آنها را فعال تر کنند. وقتیکه بیداری آغاز می شود بعلت این فعالیت فیو بک مثبتی یک تمایل طبیعی به ادامه خود دارد.

اثرات فیزیولوژیک خواب

خواب دو نوع اثر فیزیولوژیک مهم دارد : اثر اول آن تأ ثیر بروی سیستم عصبی و اثر دوم آن تأثیر بر روی سایر ساختمانهای بدن است.

منابع:

روانشناسی عمومی از نظریه تا کاربردنویسندگان : کارل هافمن، مارک ورنوی ، جودیت ورنوی

بعد چهارم نوشته: موریس، منز لینک ،ترجمه منصور شریف زندیه

روانشناسی فیزیو لوژیک

روانشناسی بی خوابی نوشته: چالز مورین

روانشناسی فیزیو لوژیک : نوشته جیمز کالات

روانشناسی بی خوابی نوشته چالز مورین ترجمه : علیرضا بخشایش، دکتر آنیتا لشکریان

روانشناسی فیزیولوژیک جلد دوم مؤلف: جیمز کالات

اصول روانشناسی عمومی نویسنده : دکتر سیروس عظیمی

فیزیو لو ژی پزشکی نویسنده : گایتون و هال برگردان : احمد رضا نیا ورانی