شايد برای بعضی از شما که قصد خواندن اين مقاله را داريد پيش آمده باشد که برای رصد یک هلال بحرانی يا خورشيد گرفتگی که در ارتفاعی پايين و نزديک به افق روی می دهد برنامه ريزی کرده باشيد ولی ناگهان می بينيد که پيش بينی شما در مورد افق رصدگاهتان , درست از آب در نيامده و متاسفانه بخشی از سوژه ی رصدی يا تمامی آن در پشت کوه ها و نا همواری های افق قرار گرفته و زحمات شما برای رصد سوژه به باد رفته است.در این مقاله روشی علمی و کاربردی برای حل اين مشکل پيشنهاد شده است.
ما بر اساس فاصله دو نقطه مشخص از يکديگر و اختلاف ارتفاع آن دو می توانيم مشخص کنيم که آيا اين دو نقطه به يکدیگر ديد دارند يا نه. يعنی بر فرض نقشه ای در دست داريم و قرار است که در نقطه A بر روی اين نقشه مستقر شويم و در 10 کيلومتری ما در سمت غرب ارتفاعاتی وجود دارند و سوژه رصدی ما هم يک هلال بحرانی بعد از مقارنه است که ارتفاع آن از افق غربی پس از غروب خورشيد چندان زياد نيست. حال می خواهيم ببينيم که آيا اين ناهمواريها بخشی از افق ما را اشغال می کند يا خير؟ ( تمامی اين مسائل زمانی مطرح هستند که ما قبلا در اين منطقه رصدی انجام نداده باشيم يا توجهی به افق منطقه نداشته ايم. )
در اينجا ما با دو مسئله ی ديگر نيز روبرو هستيم : 1- اثر کرويت زمين , 2- اثر انکسار نور . در اينجا بدليل خارج شدن از موضوع اصلی اين مقاله به توضيح در خصوص اين دو مولفه نمی پردازيم ولی در فرمولی که ارائه می شود اين دو مولفه تاثير داده می شوند تا جواب ما دارای دقتی مطلوب باشد.

برای اينکار بهتر است ابتدا يک نقشه توپوگرافی از منطقه مورد نظرتان فراهم کنيد.(می توانيد اين نقشه ها را از سازمان نقشه برداری کل کشور و يا سازمان جغرافيايی نيروهای مسلح تهيه کنيد.قيمت اين نقشه ها نيز بسيار مناسب است.)
البته نقشه های معمولی که در آنها ارتفاعات با رنگ مشخص شده اند هم به کار می آيند اما دقت نقشه های توپوگرافی خيلی بهتر است. حال ارتفاع مکان رصدمان را از روی نقشه پيدا می کنيم.(در نقشه های توپو گرافی خطوطی وجود دارند بنام منحنی ميزان که ارتفاع نقاط از سطح دريا را نشان می دهند.ارتفاع تمامی نقاط واقع بر روی اين خطوط با يکديگر برابر است و هر خط با خط ديگر يک اختلاف ارتفاع دارد .مثلا يک خط با ارتفاع 100 متر از سطح دريا(آبهای آزاد) و خط بعدی با ارتفاع 110 متر وبعدی 120 متر و......
در نقشه های معمولی که ارتفاعات با استفاده از رنگ ها مشخص می شوند هم با دقت پايين تری قادر به تعيين ارتفاع مناطق هستيم.حال ارتفاع ناهمواريهايی که ممکن است جلوی رصد سوژه مان را بگيرند و همچنين رصد گاهمان را همانگونه که اشاره شد بدست می آوريم.سپس با استفاده از مقياس نقشه فاصله رصدگاه و ارتفاعات را بر روی زمين بدست می آوریم.
حال بسراغ فرمول طلايی مان می رویم :

CS=S - C = (D^2/2R) - (D^2/14R) = 6(D^2)/14R

S = اثر کرويت زمين

C = اثر انکسار نور

D = فاصله رصدگاه تا ارتفاعات(در فرمول می بايست بر حسب متر درج شود.)

R = شعاع زمين که برابر با 6400 کيلومتر می باشد.(در فرمول می بايست بر حسب متر درج گردد.)

همچنين اختلاف ارتفاع اين دو نقطه يعنی H برابر است با ارتفاع ارتفاعات(HB) منهای ارتفاع رصدگاه(HA)

H= H(B) - H(A)

چنانچه مقدار CS بدست آمده از H بيشتر باشد اين دو نقطه (رصدگاه و ارتفاعات) بهم ديد دارند يعنی کوه ها و ناهمواريهای مورد نظر در افقمان ديده می شوند و ممکن است موجب عدم رويت سوژه رصدی در افق رصدگاه شوند.چنانچه H کمتر از CS باشد نقطه A (رصدگاه) و نقطه B (ارتفاعات) به هم ديد ندارند. يعنی افق ما صفر است.مثال:

ارتفاع نقطه A (رصدگاه) و نقطه B (نوک کوه) که به فاصله 50 کيلومتری از هم قرار دارند به ترتيب برابر است با 105.15 و 284.5.بررسی که آيا افق راصد در سمتی که کوه قرار دارد صفر است يا نه؟

H= 284.5-105.15=179.35 m

CS=6D^2/14R = 6(50000^2)/14(6400000) =167.40 m

CS از H کمتر است. پس اين دو نقطه به هم ديد دارند و افق راصد ما صفر نيست.

حال اگر بخواهيم بدانيم که اين ناهمواری چند درجه از افقمان را پوشانده است از فرمول زير استفاده می کنيم:

C= (H - CS) /D

البته مقدار C بر حسب راديان است.(هر يک درجه برابر با P/180 راديان است.)

این مقاله توسط انجمن علمی پژوهشی نجم شمال تهیه شده است.
آدرس اینترنتی انجمن نجم شمال : [برای مشاهده لینک ها شما باید عضو سایت باشید برای عضویت در سایت بر روی اینجا کلیک بکنید]