رابطۀ دادرسی عادلانه و دادرسی عجولانه



لیلا حیدری

اصل خبر: دادگاه کیفری استان تهران، جوانی را به اتهام قتلِ جوانی دیگر، محاکمه و به قصاص محکوم کرد.

موضوع از چه قرار است؟ متهم به قتل می گوید، به علت تالمات روحی ناشی از این حادثه چند بار در زندان خودکشی کرده و دارو نیز مصرف می کند و بنابراین چیز زیادی از روز حادثه به خاطر ندارد. شاهین گفت:«چند بار به مقتول تذکر داده بودم و روز حادثه این مقتول بود که به همراه خواهرزادۀ خود به درِ منزلمان آمدند و بنای مشاجره لفظی و تحریک به درگیری را نهادند. من دنبال وسیله ای بودم که آنها را بترسانم، ناگهان چشمم به شمشیر تزیینی که در باشگاه از آن استفاده می کردم افتاد. اما در حین درگیری -ناخودآگاه- دستۀ شمشیر که در دست من و خواهرزادۀ مقتول -توامان- بود، با رها کردن آن توسط خواهرزادۀ مقتول، خارج از اراده ام به پای مقتول اصابت کرد و به فوت وی منجر شده...» او اتهام را می پذیرد اما ضربۀ وارده را «غیرعمدی» می داند. وکیل متهم با ذکر دفاع ناموسی، بررسی بیشتر و رفع نقایص تحقیق مقدماتی را تقاضا کرده است.

تحلیل موضوع: صرفنظر از اینکه رفع نقص تحقیقات مقدماتی چه زوایای مبهمی را برای دادگاه روشن خواهد ساخت و اینکه آیا اثبات ناخواسته بودنِ ضربه در حین خلع سلاح کردن، اساسا با توجه به گسترۀ وسیع مصادیق قتل عمد، می تواند مفری برای متهم باشد یا نه، پرسشی که در این مقطع اهمیت می یابد آن است که آیا صدور حکم قصاص در اولین جلسه دادگاه، آنهم به استناد اقرار متهمی که به واسطۀ این حادثۀ ناخواسته، دست به خودکشی زده است و از داروهای آرام بخش نیز استفاده می کند (به طوری که نمی تواند وقایع روز حادثه را به درستی به خاطر آورد) ضروری می نماید؟ آیا این اقرار، آگاهانه یا آزادانه صورت گرفته یا تنها برای التیام عذاب وجدان است؟ حال که مستند دادگاه در صدور حکم قصاص، اقرار متهم است، آیا این اقرار با در نظر گرفتن شرایط روحی و روانی وی اخذ شده؟ آیا وجود آلت کشنده و اقرار متهم به استفاده از آن و نه اقرار به ایراد عمدی ضرب با قصد قتل، برای صدور چنین حکمی کفایت می کند؟ آیا صرف اقرار متهم صرفنظر از شرایط حاکم بر آن، ما را از تحقیقات بیشتر بی نیاز می سازد؟ اگرچه مزاحمت، مجوزی برای قتل تلقی نمی شود اما با توجه به اینکه تعداد زیادی از قتل های ناخواسته و بدون سبق تصمیم، ظاهراً می تواند قتل عمد محسوب شده و سرنوشت مجازاتِ متهم را به دست اولیای دم بسپارد(!) ضروری است که تحقیقات مقدماتی و رسیدگی، با دقت و وسواس بیشتری صورت پذیرد. همچنین تحقیقات وسیع تر در خصوص علت حادثه، بر فرض که به تبرئه متهم منجر نشود، دست کم به واسطۀ روشن شدنِ نقش مقتول در بروز حادثه و سایر علل، می تواند در انتخاب نوع مجازات توسط اولیای دم (انتخاب دیه به جای قصاص) موثر باشد.

تکمله: با آنکه اطاله دادرسی بی مورد، ناقضِ دادرسی عادلانه محسوب می شود، اما با توجه به نقص قوانین ما و گسترۀ عظیم مصادیق قتل های عمدی و مجازات سنگین (قصاص) آیا دقت بیشتر در تحقیقات مقدماتی و تجدید اوقات دادگاه -اگر هم به صدور حکم منصفانه منجر نشود- موید ضریب اطمینان یک دادرسی عادلانه نخواهد بود؟!